FAUSTUS dixit: Cur legem blasphematis et prophetas ?
minime quidem nos hostes sumus aut inimici legis ac pro.
phetarum, sed nec ullius omnino, adeo ut. si modo. per ipsos
nos liceat, simus parati fateri falsa illa omnia esse, quae de
eis scripta sunt et quorum causa uidentur nobis exosi. sed
enim uos repugnatis et scriptoribus adsentiendo uestris in
crimen forsitan prophetas innocentes adducitis, infamatis patriarchas,
dedecoratis et legem atque, quod sit stultius, uultis
et scriptores uestros non esse mendaces et eos tamen religiosos
ac sanctos, quorum hi flagitia et turpes conscripserint
uitas. quod quia utrumque pariter constare non potest, oportet
enim aut hos fuisse malos, aut illos mendaces et falsos.
Age, si libet, adsensu communi scriptoribus damnatis
defensionem suscipiamus legis et prophetarum. legem autem
nunc dico ego non circumcisionem nec sabbata et sacrificia
ceteraque huiusmodi Iudaeorum, sed eam, quae uere sit lex,
id est: non occides, non moechaberis, non peiurabis
et cetera. cui quia olim diffamatae in gentibus, id est ex quo
mundi huius creatura consistit, Hebraeorum scriptores inruentes
VOLVMEN PRIMVM i explicit INCPT ADVERSVS EVM VEL AD-
VERSVS EIVS (om. JoY) HERESEM DE VITA PATRIARCHAR II VO-
LVMEN SECVNDVM FELICITERIIDO GRATIAS AMEN fol. 96 b L
p. 94 b M AVRELI (aurelii C) AVGVSTINI (V pr add. m. ant.)
ADVERSVS FAVSTVM MANICHEVM VOLVMEN PRIMVM EXPLICT
INCIPIT ADVERSVS EVM (eundem S) VFL ADVERSVS EIVS HERE-
SEM (heresim S heresen C) DE VITA PATRIARCHARVM UOLVMEN
SECVNDV (feliciter P) DO GRATIAS AMEN fol. 122 a (litt. rubric) P
fol. 88 b C p 170 G p. 246 S cap. XLIII LPSMG 4 ut (8. l. 1n.
1) C 5 ..Iiceat (li er.) C simus (i in ras. corr. ex u) C 7 adsentiendo
Cl script. uestris C 10 mandaces S 11 eta L
14 libetas sensu P comuni C 16 sacriffitia C 17 iudeorum C
18 moechaueris Ml mechaberis CP peierabis M periurabis SGP
..20 creatura (m er.) L
praecepta commiscuerunt, quae ad peritomen spectant
et sacrificia, age, si es certo et tu amicus legis, damna
eos mecum, qui hanc uiolare ausi sunt hac commixtione inconuenientium
eidem praeceptorum: quae praecepta nisi et
uos legem non esse sciretis, nec legis partem utique aut
eadem seruare niteremini professi iustitiam, aut uos coram
fateremini esse non iustos. nunc uero et de illis, quae scelera
prohibent mandatis, sollicita uobis est cura recte uolentibus
uiuere, et de his, quae pertinent ad Iudaeos, nulla fit mentio:
quod quatenus excusatum uobis erit, nisi eadem legem non
esse constiterit? denique si, sicut incenderis intolerabile conuicium
iudicans, si quis te neglegentem praecepti huius appellet,
quo dictum est: non occides uel non moechaberis.
ita etiam exardesceres, si quis te et incircumcisum uocaret et
neglegentem sabbati. erat intellegi procul dubio, quod esset
utrumque lex et dei mandatum; nunc uero et de illis superioribus
laudem quaeris et gloriam, si ea conserues, et de his
nullam eiusdem boni iacturam metuis, quia contemnis. quare
constat haec, ut dixi, non esse legem, sed legis potius maculas
et scabiem: quae si damnantur a nobis, damnantur uti
falsa, non ut legitima. nec tangit conuicium hoc legem nec
legis auctorem deum, sed eos, qui hunc et illam nefariis suis
religionibus inscripserunt. ut autem interdum legis nos reuerendum
nomen, cum Iudaica praecepta persequimur, lacessamus,
uestro fit uitio, qui inter Hebraicas institutiones et legem nullum
C 3 pro certo SG* 4 hac om. LMb ac SG
commixtione (m er.) SLMG commixtione b 5 praeceptorom Gt
praeceptortl (m er.) L 8 iniustos b 10 iudeos C 12 si sicut scripsi:
sicut GLSPMb siux C intollerabile C conuitium C 13 (et 16)
negligentem (s. exp. e a m. 2 i) C huus C 16 intelligi C* quod
sabbati erat: intellige b 18 eam b 19 contempnas P, (p s. l. -G
vi. 1) C condemnas (d corr. ex t) M 21 dampnantur (bis) C a nobis
damnantur om. SG uti (xi in ras.) C ut b 23 et hunc C
24 inscribserunt L ■ 25 lacessimus M' 26 hebraeicas L haebraicas
80
Israheliticas ab eadem turpitudines tamquam uerrucas
incidite, deformationis eius crimen scriptoribus inputate, et
statim uidebitis nos Iudaismi inimicos fuisse, non legis. nomen
est, quod uos decipit, quia cui iure debeat adscribi, non nostis.
Ad haec et prophetas ac patriarchas uestros cur nos
blasphemare existimetis, ego non uideo. nam si a nobis scripta
haec dictataue fuissent, quae idem commisisse leguntur, esset
uestra haec in nos non inrationabilis accusatio; ubi uero aut
ab ipsis eadem scripta sunt contra honestatis morem de uitiis
captantibus gloriam aut ab eorum sociis ac paribus, nostra
quae istic culpa est? damnamus enim detestati actus iniquos,
quos ultro de se nec interrogati confessi sunt rei; aut si haec
per inuidiam scriptorum aduersus eos malignitas finxit, puniantur
scriptores, damnentur eorum libri, purgetur propheticum
nomen indigna fama, grauitati atque censurae suae patriarcharum
reddatur auctoritas.
Et sane fieri potuit, ut quemadmodum de deo inpudenter
idem tanta finxerunt, nunc eum in tenebris ex aeterno uersatum
dicentes et postea miratum cum uidisset lucem. nunc
ignarum futuri, ut praeceptum illud, quod non esset seruaturus
Adam. ei mandaret, nunc et inprouidum, ut eum latentem in
angulo paradisi post nuditatem cognitam uidere non posset,
nunc et inuidum ac timentem, ne, si gustaret homo suus de
ligno uitae, in aeternum uiueret, nunc alias et adpetentem
sanguinis atque adipis ex omni genere sacrificiorum zelantemque,
si et aliis eadem offerrentur ut sibi, et nunc irascentem
add. m. 2) L 2 israheliticas (h 8. l.) SG 4 iudais.mi S
iudaissimi G 5 iurae SG iurae LM abscribi L a/sscribi (d er.) 31
adscribi C nostfis SG 7 existimłais SG existimaais M 8 è& Cl
10 ///morem C 11 sociis (c in ras.) C 12 quae est culpa est SG
iniquos (ini in ras.) C 14 aduersos 81 15 flamnaentur 8
prophetiarum b 16 nomen om. b patriarhcharum (alt. h s. I.) C
18 quemammodum 86 19 postea uersatum dicentes miratum sqq. b
'21 ignarum /// (ras. un. uoc.) L illud s. 1. C 25 alia C
adpetentem C1 27 offerentur LSGPlb
ob leuia quidem aut nulla commissa, nunc etiam comminantem
uenturum se fore cum gladio et parciturum nemini, non iusto,
non peccatori: fieri, inquam, potuit, ut et de dei hominibus
mentirentur, qui de deo ipso tanta proteruitate mentiti sunt.
sed uos consentite nobiscum, ut portent scriptores crimen. si
uultis eodem liberari prophetas.
Alioquin neque illa nos de Abraham scripsimus. quod
habendae prolis insana flagrans cupidine et deo, qui id iam
sibi de Sara coniuge promiserat, minime credens cum pelice
uolutatus sit sub conscientia — quo sit inhonestius — uxoris:
nec quod matrimonii sui infamissimus nundinator idem auaritiae
ac uentris causa duobus regibus, Abimelech et Pharaoni, diuersis
temporibus memoratam Saram coniugem suam sororem mentitus,
quia erat pulcherrima, in concubitum uenditauit; nec
quod Loth ipsius frater de Sodoma liberatus cum duabus
filiabus suis in monte concubuit — qui honestius arsisset in
Sodoma ictu fulminis quam in monte flagrauit inconcessae
libidinis flamma — sed nec quod Isaac eadem patri suo gessit
ac paria erga Rebeccam coniugem suam fingens et ipse eam
sororem, quo per ipsam uiueret turpiter; nec quod Iacob
filius eius inter Rachel et Liam duas germanas sorores earumque
singulas famulas quattuor uxorum maritus tamquam hircus
errauerit, ut esset cotidie inter quattuor scorta certamen.
quaenam eum uenientem de agro prior ad concubitum raperet.
19, 33 et 35 20 cf. Gen. 26, 7 L perhimentem (h 8. l. m. 1 add.) C 2 cominitantem
C 3 se] si b forte LSGb for*e (t er.) M 9 fragans Mf
I i
quid M q*id (u er.) C 10 sarra LG sarra CS uxore b 11 conscientia
(e corr. ex ae) 8 quo ed. Maurina: quod lib. b 12 infamosissimus
b 13 abimaelech C 14 sarram L 15 concubitu Lb uendicauit
b 17 arsisset] misisset LP mansisset b 18 sodoma et P
ictu om. GSb et fulminibus b flagrauit Pl inconcesse L
19 isaac (i paene euan.) L 20 pa ria S 23 quatuor G quaituor
(r er.) C hyrcus LS 24 cottidie LS
eum; item quod ludas filius eius cum Thamar nuru
sua dormierit post unius et alterius nuptias filii deceptus. ut
aiunt, prostitutionis habitu, in quem se transformauerat eadem,
quae socerum suum bene nosset cum hoc genere feminarum
semper habuisse commercium; nec quod Dauid post tot numero
uxores mulierculam quoque Uriae militis sui moechatus sit
ipsumque perdiderit in bello; nec quod Salomon filius eius
trecentas uxores et septingentas concubinas habuerit et regum
filias sine numero; nec quod Osee prophetarum primus de
fornicaria muliere filios fecerit — cui turpitudini, quo sit deterius,
ascribitur et consilium dei — sed nec illud, quod
Moyses homicidium fecerit, quod spoliauerit Aegyptum, quod
bella gesserit, quod crudelia multa et mandarit et fecerit,
quod ne ipse quidem uno contentus matrimonio fuerit: haec,
inquam, et horum similia, quae in diuersis eorum habentur
libris, nihil a nobis scriptum, nihil dictatum est; sed aut
scriptorum uestrorum ista commenta sunt falsa aut patrum
crimina uera. uos utrum uultis eligite; nam nos aut hos aut
illos pariter detestari necesse est, quia tam malos et turpes
odimus quam mendaces.
AUGUSTINUS respondit: Nec sacramenta legis intellegitis
nec facta prophetarum, quia neque sanctitatem neque
10 cf. III Eeg. 11, 1 sqq. 12 cf. Osee 1, 2 sq. 18 cf. Ex. 2, 12
cf. Ex. 12, 35 sq. 14 cf. Ex. 17, 9 sqq. b 2 cQ// (m er.) C nura SlG 3 dormiret
b nubtias LM filiis Sb ut (spat. 12 lttt. uac. rel.)
i
pstitutionis (in mg. signo r adp.) SG 4 prostitutiones habitu P eademq'
LSGCPb eademq/// (uae er.) M 5 nosse SG hocJ omni b
hoc (spat. circa 8 litt uac. rel.) feminarum (signa r in marg.
adp.) tSG 6 commertium C q.11 ( u er.) C nurrierft b 7 uri L
unius b moechatus (o add. m. 2) C 9 et om. Pb et septingentas
om. SG 10 oseae L 11 quo] quod LCPSGMb 12 asscribitur SG
18 mo*ses (y er.) S alt. quod C1 14 mandara S G M L b
17 et nihil dictatum (ta s. I.) C 20 detestari (i Slip. e a m. 1) ('
22 cap. XLIin LPSGM Agustinus L intellegitis ('I
testamenti saepe ac multa iam diximus, ut intellegeretur aliud
ibi fuisse, quod per gratiam noui testamenti faciendo donaretur
inplendum, aliud, quod per ueritatem patefactam remouendo
demonstraretur inpletum: cum dei et proximi dilectione susciperetur
legis perficienda praeceptio, circumcisionis autem atque
aliorum illius temporis sacramentorum cessatione ostenderetur
legis persoluta promissio. praeceptum quippe reos faciebat ad
desiderandam salutem, promissum autem figuras celebrabat ad
expectandum saluatorem, ut per aduentum noui testamenti
illos liberaret gratia donata, illas auferret ueritas reddita. ipsa
enim lex, quae per Moysen data est, gratia et ueritas per
Iesum Christum facta est: gratia scilicet, ut data indulgentia
peccatorum, quod praeceptum erat, ex dei dono custodiretur,
ueritas autem, ut ablata obseruatione umbrarum, quod promissum
erat, ex dei fide praesentaretur.
Proinde isti, qui ea, quae non intellegunt, reprehendentes
lepram uel scabiem seu uerrucas legis esse dicunt promissiuas
figuras sacramentorum, similes sunt hominibus, quibus displicent
ea, quorum non capiunt utilitatem; uelut si surdus
uidens moueri labia loquentium, tamquam superfluos oris motus
deformesque reprehenderet; uel si quisquam caecus laudata
sibi aliqua domo uellet palpando probare, quod dicitur, et
parietum leuitatem manu pertractans in fenestras inrueret easque
uelut inconuenientes illi aequalitati redargueret cauernasque
ruinosas putaret.
Iam uero facta prophetarum etiam ipsa prophetica et
mystica fuisse, quid agam, ut intellegant, quorum mentes
LCS 2 intellegeretur C1 5 et (in ras.) C 7 cessati-
P
onem LS cessationem G M 8 reos (r s. l. add. m. 2) L 9 saltem C
12 lex 8. I. C gra et (et in ras.) C 16 praesenTtaretur (i er.) M
17 proinde (in in ras.) L qui ea] quia L intellegunt at re-praehendentes
L rephendentes C 20 ueluti SMG 21 superfluo GSb
snperfiuos (s fin. s. I. add. m. 2) L 22 rephenderet LC 24 lenitatem
lib. b: leuitatem ed. Maurma 28 mistica L intellegant 01
deum aliquando in tenebris esse uersatum, quia scriptum est:
tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum
dicamus deum, ubi tenebrae erant, quia lux ibi non erat,
antequam deus uerbo faceret lucem ? sed quia non distingunt
inter lucem, quod est ipse deus, et lucem, quam fecit deus,
ideo putant esse consequens, ut in tenebris ipse fuerit. antequam
faceret lucem, cum tenebrae essent super abyssum,
antequam diceret: fiat lux, et facta est lux. sicut enim in
nouo testamento utrumque de illo dicitur - nam et: deus
lux est et tenebrae in eo non sunt ullae ibi legimus et:
deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit
in cordibus nostris itidem ibi legimus — sic et in illis
ueteribus libris et: candor est lucis aeternae dictum est
de sapientia dei, quae utique facta non est, quia per illam
facta sunt omnia, et de luce quadam, quae non nisi per illam
fieri potest, hoc modo ibi dicitur: tu inluminabis lucernam
meam, domine; deus meus inluminabis tenebras
meas. sicut et ab initio, cum tenebrae essent super abyssum,
dixit deus: fiat lux, et facta est lux; quam non fecisset
nisi lucifica lux, quod est deus.
Sicut enim sibi sufficit ad aeternam beatitudinem et ex
hac abundat ad faciendos beatos, ita sibi sufficit ad aeternam
lucem et ex hac abundat ad faciendos inluminatos, nullius
bonum cupiens, cum ipso fruatur omnis uoluntas bona, nullius
malum timens, cum ipso deseratur omnis uoluntas mala,
quia nec auget eum, qui eius dono beatus est, nec terret
eum, qui eius iudicio miser est. talem deum, Manichaei, non
14 Sap. 7, 26 16 Ioh. 1, 4 . 17 Ps. 17, 29 Ml 6 inter luce L 9 et facta est lgx (exp.
m. f) C 11 non sunt in eo ullę b 12 de (8. l. m. 2) Y, om. L
13 itidem] et idem LPSGMlb et item (t s. exp. d a m. 2) M 15 sapientiaę
3 sapientia (e er.) GM que C 20 fiat (i in ras.) L
23 beatos-faciendos (in mg. m. 1 adscr.) C, om. b 24 habundat C
25 uolumtas C 28 manichei LC'
sectamini, quae cor uestrum uanum et uagum lucem istam
caelestium corporum per carnis oculos hauriens uobis multiplici
fictione dilatauit atque uariauit. lux ista, quamuis et
ipsam deus 'fecerit, longe inconparabilis est etiam illi luci.
quam fecit deus in mentibus piorum, quas a tenebris lucificat.
sicut ab inpietate iustificat, quanto magis illi inaccessibili.
quae ista omnia facit ! nec omnibus inaccessibilis est; beati
enim mundo corde, quoniam ipsi deum uidebunt. deus
autem lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae; inpii
uero non uidebunt lumen, sicut dicit Esaias. talibus ergo est
inaccessibilis illa lucifica lux, quae non solum illam spiritalem
lucem in sanctorum mentibus, sed etiam istam corporalem
fecit, non ad quam prohibeat accedere malos, sed quam facit
oriri super bonos et malos.
Cum ergo essent tenebrae super abyssum, ille, qui erat
lux, dixit: fiat lux. quae lux lucem fecerit, manifestum est:
manifeste enim positum est: dixit deus. quam tamen lucem
fecerit, non ita manifestum est: utrum illam, quae in mentibus
angelorum est, id est ipsos tunc spiritus rationales deus
fecerit, an corporalem quandam lucem. remotam etiam ipsam
ab aspectibus nostris in sublimibus huius mundi locis,
inter studiosos diuinarum scripturarum concorditer disputatur.
quarto enim die fecit ista conspicua caeli luminaria. quae
rursus utrum simul cum sua luce facta sint, an ex illa, quae
iam facta erat, quodam modo accensa sit, similiter quaeritur.
quaelibet sane lux facta sit, quando, cum essent tenebrae
super abyssum, dixit deus: fiat lux, creatam tamen lucem
L 4 dilatabit LMl dilatauit (u corr. ex b m. 2) M
5 fecerat 81G 7 inaccensibilique C 8 in omnibus SG
I
inaccessibiles C 9 mundocordes C mundicordes SMG 11 esaÎas C1
14 prohibe/at S fecit SXCGM 17 que C 18 dixit autem SG
19 mentibus (e in i corr. m. 1) L 21 ipsam om. L 23 et inter iS
(et s. 1.) G 24 luminaria celi b 25 que C 26 quod ammodo C
litteras pie legendo fit dignus, qui intellegat.
Nec ideo putandus est deus, antequam faceret lucem,
in tenebris habitasse, quia spiritus dei superferebatur
super aquas, cum praedictum fuisset: tenebrae erant
super abyssum. abyssus namque est aquarum inaestimabilis
profunditas. unde potest occurrere carnali prudentiae, uelut
in his tenebris. quae erant super abyssum, habitauerit spiritus
dei, de quo dictum est: ferebatur super aquas, non intellegenti,
quemadmodum lux luceat in tenebris et tenebrae
eam non conprehendant, nisi per dei uerbum fiat lux et dicatur
eis: fuistis enim aliquando tenebrae; nunc autem lux
in domino. quodsi rationales mentes per uoluntatem inpiam
tenebrosae lucem sapientiae dei nusquam absentem conprehendere
non possunt, quod ab ea longe sint adfectu, non loco,
quid mirum, si spiritus dei, qui superferebatur super aquas,
superferebatur etiam super aquarum tenebras, inconparabili
quidem longinquitate, sed substantiae, non locorum ?
Scio quidem istis quam surdis haec cantem; nec tamen
despero, quod cantici mei ueritas inuentura sit aurem suam,
quam dominus aperuerit, a quo sunt uera, quae dicimus.
istos autem quales diuinarum scripturarum iudices patimur,
quibus etiam displicet, quod deo placuerint opera sua, quem
tamquam insolitam lucem miratum esse reprehendunt, quia
scriptum est: et uidit deus lucem, quia bona est! adprobat
enim opera sua, quia placent ei, quae fecit, et hoc est
uidere, quia bona sunt. neque enim aliquid inuitus facere
cogitur, ut quod ei non placet faciat, aut in aliquid faciendum
inprudens labitur, ut factum esse displiceat. cur autem istis
non displiceat, quod deus noster opus suum uidit, quia bonum
C 6 inestima bilis C 11 prehendant M conphendant
L fiant (n 8. I.) S 12 enim om. Pb 14 conphendere L
15 sint (n m. 1 superser.) C 18 longinquitate (m er.) L 21 aperuerit
(e ante rit in ras.) C 29 quur LC
tenebras, uelum contra se posuit? non enim quod fecit, uidit,
quia bonum est; sed noluit uidere, quia malum est.
Miratum sane Faustus deum nostrum dixit. quod
scriptum non est nec omnino est consequens, ut cum aliquis
uidit, quia bonum est, etiam miratus dicatur. multa enim
bona uidentes non miramur, tamquam praeter opinionem ita
sint, sed tantummodo adprobamus, quod ita esse debuerint.
uerumtamen ostendimus eis non in uetere testamento, cui
malitiose calumniantur, sed in nouo, quod ut inperitos fallant
accipiunt. deum esse miratum. Christum enim fatentur deum
et hanc in laqueo suo uelut escam dulcissimam ponunt. qua
Christo deditos capiant. deus ergo miratus est, cum Christus miratus
est; sic enim scriptum est in euangelio, quod audita fide cuiusdam
centurionis miratus est et ait discipulis suis: amen
dico uobis, non inueni tantam fidem in Israhel. ecce nos
ut potuimus, exposuimus "uidit deus quia bonum est"
et melius fortassis exponunt ista meliores: exponant et isti,
quare sit miratus Iesus, quod antequam fieret, praesciebat, et
antequam audiret, utique nouerat. quamquam enim plurimum
intersit, utrum uideat aliquis, quia bonum est, an etiam
miretur, in hoc tamen est nonnulla similitudo, quia etiam
Iesus lucem fidei miratus est, quam in corde illius centurionis
ipse fecerat, qui est lumen uerum, quod inluminat omnem
hominem uenientem in hunc mundum.
Quem posset certe aliquis inpius paganus ita calumniari
et reprehendere in euangelio, sicut deum Faustus in uetere
l. m. rec. C 8 debuerat C debuerunt b 9 ueteri b
o ut
10 malitiosae L qd Ilf (corr. m. 2) L ut om. PSGMb 11 deum om. b
12 ueluT// ęscam C . 14 euuangelio (u m. 2 superscr.) C audit
aftde SG 18 ista (a corr. m. 1 ex 0) C 19 presciebat S
22 similitudo (li 8. l. a m. I) S 24 est uerum lumen SG uer. est
lum. M 25 hunc (n 8. l.) C 27 et 8. I. m. 2 M repraehendere L
ueteri CLb
solum ex hoc, quod miratus est centurionis fidem, uerum
etiam quod ludam inter discipulos elegit, qui mandata eius
non erat seruaturus, sicut reprehendit iste, cur praeceptum
in paradiso datum fuerit homini non facturo. culparet etiam
illud, quod scire non potuerit, quis eum tetigerit, quando
tetigit fimbriam uestimenti eius, quae fluxum sanguinis patiebatur,
sicut iste culpauit deum nescisse, ubi lateret Adam,
credo quia dixerit: Adam, ubi es? sicut dixit Christus: quis
me tetigit? diceret et inuidum ac timentem, ne, si intrarent
quinque aliae uirgines in regnum eius, uiuerent in aeternum:
contra quas ita clausit, ut nec miserabiliter pulsantibus aperiret.
uelut obliuiscens, quod ipse promiserat dicens: pulsate
et aperietur uobis, sicut iste inuidiae timorisque arguit
deum, quod ad uitam aeternam non admiserit peccatorem.
diceret et adpetentem non pecudum, sed hominum sanguinem,
quia dixit: qui perdiderit animam suam propter me,
in uitam aeternam inueniet eam, sicut iste de sacrificiis
animalium, quibus figuris promittebatur sacrificium sanguinis,
quo redempti sumus, uoluit calumniari. reprehenderet et
zelantem, quia cum ementes et uendentes de templo flagellando
eiecisset, commemorauit euangelista de illo esse scriptum:
zelus domus tuae comedit me, sicut iste accusauit
zelantem deum, quod aliis sacrificari uetuisset. diceret irascentem
in suos et in alienos: in suos quidem, quia dixit:
seruus, qui scit uoluntatem domini sui et facit digna
plagis, uapulabit multa; in alienos autem, quia dixit:
8, 44 sq. 12 cf. Matth. 25, 11 sq. 13 Matth. 7, 7 17 Matth. 10, 39
23 Ioh. 2. 15 sqq. 26 Luc. 12, 47. ZM1 qui] quia SG 4 repraehendit L quur C
5 paradyso C 8 nesciasa (sup. & a m. 1 e) C 9 dixerat CGSMb
11 alienae L 16 pecodum P 18 uita aeterna C 21 flagelando CS
26 seruus—autem (in ras.) C non facit Cb, (non add. m. 1) P
27 uapulauit PSG multis b quia—uestris (in mg. a m. 1) C
calciamentis uestris; amen dico uobis, quia tolerabilius
erit Sodomae in die iudicii quam illi ciuitati.
sicut iste criminatur irascentem deum, nunc in alienos, nunc
in suos, quos utrosque apostolus commemorat dicens: quicumque
enim sine lege peccauerunt, sine lege peribunt;
et quicumque in lege peccauerunt, per legem
iudicabuntur. diceret et trucidantem et effundentem multorum
sanguinem ob leuia quidem uel nulla commissa. leue quippe
aut nullum commissum pagano uideretur uel non habere in
conuiuio nuptiarum uestem nuptialem, propter quod rex noster
in euangelio iussit hominem ligatis manibus et pedibus proici
in tenebras exteriores; uel nolle super se Christum regnare.
propter quod peccatum ait: illos autem, qui noluerunt
me regnare sibi, adducite et interficite coram me,
sicut iste accusauit deum in uetere testamento, qui ei uisus
est propter leuia uel nulla commissa hominum milia trucidare.
iam uero illud, quod reprehendit Faustus minantem deum
uenturum se esse cum gladio, quo non parceret nec iusto nec
peccatori, quomodo paganus ille reprehenderet audiens apostolum
Paulum dicere de deo nostro: quia filio proprio non
pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, audiens
et Petrum, cum de magnis tribulationibus sanctorum et interfectionibus
loqueretur, ad tolerandum exhortantem et dicentem:
tempus est, ut iudicium incipiat a domo domini; et
si initium a nobis, qualis finis erit eis, qui non credunt
domini euangelio? et si iustus quidem uix saluus
erit, peccator et inpius ubi parebunt? quid enim iustius
uno, cui tamen pater non pepercit? et quid euidentius, quod
14 Luc. 19, 27 21 Rom. 8, 82 25 I Petro 4, 17 sq. SGM 2 tollerabilius C 3 iuditii C ciuitate (sup.
e a m. 1 i) C 7 legem] lege L 16 ueteri LCb 17 ante uel
nulla eadem uocab. paene er.) C 18 repraehendit L 25 iuditium C
26 inicium C 29 //unico C
de hac aperte sit dictum: et si iustus uix saluus erit?
non solum enim in uetere testamento scriptum est: quem
enim diligit deus, corripit; flagellat autem omnem
filium, quem recipit et: si bona percepimus de manu
domini, mala quare non sustinemus? sed etiam in nouo:
ego quem amo, arguo et castigo et illud: si enim nos
ipsos diiudicaremus, a domino non iudicaremur; cum
iudicamur autem, a domino corripimur, ne cum mundo
damnemur. sed tamen si paganus in nouo testamento talia
reprehenderet, qualia isti reprehendunt in uetere, nonne et
ipsi ea defendenda susciperent? quod si facere possent, qua
tandem uecordia hic talia reprehendunt, qualia ibi defendunt?
si autem non possent, cur in uno tantum ac non potius in
utroque testamento, quod non intellegentibus inpiis prauum
uideretur, idem non intellegentibus piis rectum, sed tectum
credi oportere concedunt?
An forte, quae de nouo testamento similia protulimus,
ipsa quoque audent dicere falsa esse atque peruersa priuilegio
illo suo diabolico, ut quicquid est in euangelio uel epistulis
canonicis, quo adiuuari haeresim suam putent, id esse a Christo
et apostolis dictum teneant atque suadeant, quicquid autem
ex eisdem codicibus aduersus eos sonuerit, inmissum ab infalsatoribus
ore inpudenti ac sacrilego non dubitent dicere?
cui furori eorum auctoritatem omnium librorum extinguere
atque abolere conanti iam supra, quantum suscepti operis
ratio sinere uidebatur, non pauca respondi.
Nunc illud admoneo, ut cum insanas et sacrilegas
a m. 1) C 3 ueteri Lb 4 omnS (e corr. ex is
w. 1) L 5 percipimus L 11 repraehenderet et repraeh. L
ueteri LCb 13 rephendunt L 14 qUOT L 16 idgst (exp. m. 1) C
19 audent (t 8. l. et in mg. adscr. ueritatem codicum) M 21 heresem
LCSG putant SG 22 teneat L 23 iisdem M infalsitoribus
SG 24 inprudenti SG 26 susceptio p ins (i ras.) L
tamen, quando ista contra scripturas Christianas disputant,
non a nobis contra paganos tantum, sed etiam contra
Manichaeos ueritatem codicum diuinorum testamenti utriusque
defendi. et ista quidem, quae modo Faustus uelut indigna
deo de nostris ueteribus litteris in sermone suo posuit, contra
paganum et in euangelico uel apostolico sermone talia reprehendentem
ita fortasse defenderem, ut paria de auctoribus
eorum, sicut Paulus noster apud Athenienses fecit, commemorarem.
inuenirem enim fortasse et in litteris eorum deum
mundi creatorem ac fabricatorem et lucis huius institutorem.
qui tamen antequam eam conderet, non iacebat in tenebris,
et ex opere suo perfecto elatum esse gaudio - quod certe amplius
est quam: uidit quia bonum est - et legis latorem.
quam si homo sequeretur, suo bono faceret, si autem sperneret,
suo malo: quem non ideo dicerent ignarum futuri, quia et
futuris contemptoribus legem dedit. iam uero ideo inprouidum,
quod aliquid interroget, nec hominem dicerent, in quorum
libris multa non ob aliud interrogantur, nisi ut suis quisque
responsionibus conuincatur, cum ille, qui interrogat. non solum
sciat, quod sibi uult ab altero responderi, sed etiam illum
hoc responsurum. inuidentem autem cuiquam deum, quod
malos beatos fieri non sineret, si uellet dicere, plenos inueniret
suorum libros de hac re ad diuinam prouidentiam pertinentes.
De sacrificiis uero nihil aliud mihi paganus obiceret.,
nisi cur apud eos illa reprehendamus, cum in nostris ueteribus
libris talia sibi deus noster iussisse legeretur offerri. hic ego
in ras.) C contendunt C 4 manicheos LC 6 nostri// L
sermone (ne m. 1 superscr.) C 7 repraehendentem L 8 ista (exp.
m. t) C 9 commemorarem (me m. 1 s. 1. add.) C 10 inueniremus
SMGb 13 elatum (e corT. ex &) L 15 quem (in mg. al. quam) b
17 inprouidendum GSt 18 docerent b 21 respondere L 27 quur L
repraehendamus L 28 iussissa (& in ras.) L offerri (pr. f flI. 1
guperscr.) C
non deberi nisi uni uero deo, quod ei unus uerus sacerdos
obtulit, mediator dei et hominum: cuius sacrificii promissiuas
figuras in uictimis animalium celebrari oportebat propter commendationem
futurae carnis et sanguinis, per quam unam
uictimam fieret remissio peccatorum de carne et sanguine
contractorum, quae regnum dei non possidebunt, quia eadem
substantia corporis in caelestem conmutabitur qualitatem:
quod ignis in sacrificio significabat uelut absorbens mortem
in uictoriam. in eo autem populo haec rite celebrata sunt,
cuius et regnum et sacerdotium prophetia erat uenturi regis
et sacerdotis ad regendos et consecrandos fideles in omnibus
gentibus et introducendos in regnum caelorum et sacrarium
angelorum ad uitam aeternam. huius itaque ueri sacrificii
sicut religiosa praedicamenta Hebraei celebrauerunt, ita sacrilega
imitamenta pagani, quoniam quae immolant gentes,
ait apostolus, daemoniis immolant, et non deo. antiqua
enim res est praenuntiatiua immolatio sanguinis futuram passionem
mediatoris ab initio generis humani testificans; hanc
enim primus Abel obtulisse in sacris litteris inuenitur. non
igitur mirum est, si praeuaricatores angeli, quorum duo
maxima uitia sunt superbia atque fallacia, per hunc aerem
uolitantes, quod uni uero deo deberi nouerant, hoc sibi a
suis cultoribus exegerunt, a quibus dii putari uoluerunt dante
sibi locum uanitate cordis humani, maxime cum ex desiderio
mortuorum constituerentur imagines, unde simulacrorum usus
exortus est, et maiore adulatione diuini honores deferrentur
tamquam in caelum receptis, pro quibus se in terris daemonia
20 cf. Gen. 4, 4 26 cf. Sap. 14, 15 uetere C 2 deberi (i s. e a m. 1) L 3 prommissibus 3/'
4 uictimis (is ex as) C 10 uictoria 8 uictoriam G2 caelebrata L
14 ueri C 15 predicamenta 8 caelebrauerunt L 18 est (in ras.) L
prenunciatiua C 20 ////litteris (init. lin.) L 24 quibus (i s. I. a m.
1) L 27 diferrentur L
flagitarent. sacrificium ergo non solum cum iuste imperat
uerus deus, sed etiam cum superbe exigit falsus deus, satis
ostendit, cui debeatur. haec illi pagano, si esset difficilior ad
credendum, etiam ipsa prophetia persuaderem, in qua tam
longe ante conscripta sunt, quae nunc inpleta monstrarem.
quodsi et hanc contemneret, hoc quoque agnoscerem potius
quam mirarer, quandoquidem non omnes fuisse credituros in
eiusdem prophetiae ueritate recolerem.
Si autem zelantem Christum uel deum ex utroque
testamento mihi obiceret atque ipsum uerbum exagitaret, nihil
aliud quam se omnium litterarum uel expertem uel neglegentem
ostenderet. cum enim docti eorum discernant inter uoluntatem
et cupiditatem, gaudium et laetitiam, cautionem et metum
clementiam et misericordiam, prudentiam et astutiam, fiduciam
et audaciam et multa in hunc modum, ita ut in his binis
uerbis ea, quae priora posui, uirtutibus, quae autem posteriora,
uitiis adponant: pleni sunt tamen libri eorum, cum abusione
istorum nominum, quae proprie uitia significant, etiam uirtutes
sic appellantur, cum uel cupiditas pro uoluntate uel laetitia
pro gaudio uel metus pro cautione uel misericordia pro clementia
uel astutia pro prudentia uel audacia pro fiducia ponitur.
et quis omnia commemorare ualeat, quae ad similem
licentiam mos locutionis usurpat? huc accedit etiam singularum
quarumque linguarum sua quaedam proprietas. nam in
ecclesiasticis litteris nusquam misericordiam in uituperatione
er.) S snperbae G
superbae LM 4 essent difficiliora M 6 conscripta] quam scripta C
7 Q;ld (uo er.) C potiusque LPGSM potiusqj'/ C 9 eius S
ueritate (m er.) SG uentatem b 12 omnem L 14 laeticiam C
15 prudentiam (s. 1. s. erp. puritiam) G fidutiam L 16 uinis 31l
diuinis b 17 priora (a ex e corr. m. 1) L 18 cum] om. CPSMG
19 propriae L uicia C 22 pro ante prud. in ras. add. 1n. 2 S
prouidentia Gx 24 locutionis (lo corr. ex lu) S acce.dit S
accendit G L singularem LPM singularumq: SG 25 quarunq: PM
26 uituperationg LCb
concordat. Graeci duas res uicinas quidem, sed tamen distinctas
uno nomine appellant, laborem et dolorem, nos eas
singulis nominibus enuntiamus: sicut a nobis uno nomine
appellatur uita, siue secundum quam dicimus " uiuit," quod
exanime non est, siue secundum quam dicimus "bonae uitae
homo est;" Graeci autem ista duo duobus quoque uocabulis
significant. unde fieri potest, ut excepta uerborum abusiene,
quae in omnibus linguis late patet, aliqua etiam hebraeae
linguae proprietate zelus in utroque ponatur, siue cum coniugis
adulterio turbatus animus contabescit, quod in deum
cadere non potest, siue cum seruandae pudicitiae coniugalis
custodia diligens adhibetur, quod deum facere, cum plebem
suam tamquam coniugem adloquitur, quam per multos falsos
deos fornicari non uult. non solum sine dubitatione, uerum
etiam cum gratiarum actione nobis utile est confiteri. hoc et
de ira dei dixerim; neque enim perturbatur deus, cum infert
iram, sed ira pro uindicta ponitur siue abusione siue aliqua
praecedentis linguae proprietate.
De interfectis autem hominum milibus non miraretur,
si dei iudicium non negaret: quod neque pagani negant, qui
dei prouidentia istam uniuersitatem regi et administrari a
summis usque ad ima concedunt. quodsi et hoc negaret, uel
suorum auctoritate facilius uel aliquanto diutius certarum
rationum disputatione conuinceretur, uel tamquam nimium
durus et stolidus ipsi, quod esse non crederet, diuino iudicio
relinqueretur. leuia porro uel nulla commissa, propter quae
deus interfecerit homines, si expresse commemoraret,
L 2 (et 7) greci LS 3 eam LPSGM 4 enunciamus
CP1 nuntiamus LSGMb 6 exanimae L 8 signant C excepta
(c in ras.) C 9 hebree C hebreae (e tiled s. l.) S 16 accione C
20 miraretur (re s. I. a m. 1) C 23 concidunt L negaret uel (ret
uel in ras.) C 24 auctoritatem PSG auctoritate (m er.) M aliquando
S'GI 25 disputationem GIS disputatione (m er.) M, (paeJ/e
er.) L 26 iuditio C 27 uel] sine (in ras.) S si uel G 28 commemoraret
(post. o in ras.) L
de ueste nuptiali, demonstraremus, quantum esset
nefas sacras nuptias adire quaerentem ibi gloriam non sponsi,
sed suam, uel si quid forte aliud illa uestis meliore intellectu
significare inueniretur; aut quod ante oculos regis interficiuntur,
qui eum sibi regnare noluerunt, non in longo forte sermone
nostro adpareret, non quemadmodum nulla culpa est hominis,
si nollet sibi regnare quemquam hominem, ita nullam uel
paruam esse culpam eum sibi nolle regnare, in cuius solius
regno recte, beate semperque uiuitur.
Iam illud ultimum quod Faustus posuit insidians ueteribus
libris tamquam uituperantibus deum, quod minetur gladium.
quo nemini parcat, nec iusto nec peccatori, cum pagano
exponeretur, quomodo accipiendum sit, fortassis nec nouo nec
ueteri testamento resisteret, eique placeret similitudo euangelica,
quae istis, qui se christianos haberi uolunt, aut non adparet
ut caecis aut displicet ut peruersis. summus quippe
ille uitis agricola aliter parat falcem sarmentis fructuosis.
aliter infructuosis, tamen non parcit nec probis nec reprobis,
illis purgandis, illis amputandis. nullus enim hominum est
tanta iustitia praeditus, cui non sit necessaria temptatio tribulationis
uel ad perficiendam uel ad confirmandam uel ad probandam
uirtutem, nisi forte nec Paulum isti apostolum inter
iustos numerant. qui quamuis humiliter et ueraciter sua praeterita
peccata fateatur, tamen se ex fide Iesu Christi iustificatum
gratias agit. an uero illi parcebat ille, quem uani non intellegunt
dicentem: non parcam, nec iusto nec peccatori? audiant
ergo ipsum: et ne magnitudine, inquit, reuelationum
25 cl. I Tim. 1, 13 28 II Cor. 12, 7 sqq. GlLSMl 5 inuenitur C aut quod] afq: G 6 noluerint
Cl in om. C 7 quemammodum LS'G 9 paruuam S
10 rectij,c G rectae LM beatae M beataeq: (a txp. et q: superscr.
m. 21 L sèper/lj {■— add. m. 2) L 12 inuituperantibus S ipuituperantibus
G 13 nemini (i fin. a m. 1 8. e) L 15 eiqu e S
eiquae G 16 haberi (i e.r è corr. m. 1) L
qui me colaphizet: propter quod ter dominum
rogaui, ut auferret eum a me, et dixit mihi: sufficit
tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur.
ecce nec iusto parcebat, ut eius uirtutem in infirmitate perficeret,
qui ei dederat colaphizantem angelum satanae, nisi
dicitis, quod eum diabolus dederit. diabolus ergo agebat, ne
magnitudine reuelationum Paulus extolleretur, et ut uirtus
eius perficeretur. quis hoc dixerit? ab illo igitur traditus erat
iustus colaphizandus angelo satanae, qui per eum tradebat et
iniustos ipsi satanae; de quibus idem dicit: quos tradidi
satanae, ut discant non blasphemare. iamne intellegitis,
quomodo ille desuper non parcat nec iusto nec peccatori?
an quia illic gladius nominatus est, amplius exhorrescitis ?
aliud est enim colaphizari, aliud occidi. quasi uero non diuersis
mortium generibus prostrata sint martyrum milia aut
hoc reuera persecutores in potestate haberent, nisi eis desuper
data esset ab illo, qui dixit: non parcam nec iusto nec peccatori,
cum ipse dominus martyrum, quia filio proprio non
pepercit, apertissime Pilato dicat: non haberes in me
potestatem, nisi data tibi esset desuper. has pressuras
persecutionesque iustorum dicit idem Paulus exemplum esse
iusti iudicii dei. quae sententia latius ab apostolo Petro manifestatur,
sicut supra commemoraui, ubi ait tempus esse, ut
iudicium incipiat a domo domini. et si initium, inquit,
a nobis, qualis finis erit eis, qui non credunt dei
euangelio? et si iustus uix saluus erit, peccator et
Thess. 1, 5 24 I Petro 4, 17 sq. LPCSQ 3 michi C 5 nec] nunc SG 6 colafizantem
LCSG 9 perfice ranr S 10 colafizandus LCSG 13 nec
post iusto om. SG 14 exhorrescitis (ex in ras.) C 15 colafizari LSGC
colaphizare b quiasi C 16 sunt CMSlG 18 esseijt SG, (n
er.) L essent M 21 praessuras L 25 inicium C inquit (s. exp.
d tn. 1 t scr.) L 26 nobis C
parcatur inpiis tamquam sarmentis praecisis ad conbustionem,
quando iustis non parcitur propter perficiendam purgationem.
nam et ipse Petrus testatur haec illius uoluntate fieri, qui in
libris ueteribus ait: non parcam nec iusto nec peccatori.
dicit enim et ipse: melius est bene facientes, si uelit
spiritus dei, pati quam male facientes. cum ergo ex
uoluntate spiritus dei patiuntur bene facientes, non parcitur
iustis, cum autem male facientes, non parcitur peccatoribus;
secundum illius tamen uoluntatem fit utrumque, qui ait: non
parcam nec iusto nec peccatori, illum flagellando ut filium,
llum puniendo ut inpium.