FAUSTUS dixit: Unus deus est, an duo? plane unus.
quomodo ergo uos duos adseritis? numquam in nostris quidem
adsertionibus duorum. deorum auditum est nomen. sed
tu unde hoc suspicaris, cupio scire. quia bonorum et malorum
duo principia traditis. est quidem, quod duo principia confitemur,
sed unum ex his deum uocamus, alterum hylen, aut.
ut communiter et usitate dixerim, daemonem. quodsi tu hoc
putas duos significare deos, poteris et medico disputante de
infirmitate atque sanitate duas easdem putare sanitates; et
cum quis bonum nominat et malum, tu poteris eadem duo
putare bona; et copiam audiens atque egestatem duas easdem
putabis copias. quid? si et de albo et nigro disputante me
et frigido et calido et dulci et amaro dicas, quia duo alba
et duo calida et duo dulcia ostenderim, nonne uideberis
mentis incompos et cerebri minime sani? sic et cum duo
principia doceo, deum et hylen, non idcirco uideri iam debeo
tibi duos ostendere deos. an quia uim omnem maleficam hyle
adsignamus et beneficam deo, ut congruit, idcirco nihil interesse
putas, an utrumque eorum uocemus deum ? quod si ita
1 sepe C commendattl C 2 ipsa L 8 tantum GIS 5 Bcisma LCSG
9 Cap. XLI L XLn SMPG est deus C 12 suepiceris C
15 demonem C qd// C 19 egestem Lx 20 quid] quod LCGSX
si et] si..tu (et er.) C 22 dultia C 23 inpos C inepmpos
O
(exp. m. 2) L incampos G 24 uideri (pr. i ex e a m. I) L 25 dpos
(sup. 9 a m. 1 e) C hylle C hylei (ei in ras.) SG
putare, an utrumque uocetur antidotum, quia utrumque eorum
uim suam habeat, utrumque agat aliquid et operetur. necnon
et medicum audiens ac uenenarium utrosque uocabis medicos,
et - iustum audiens atque iniustum poteris utrosque uocare
iustos, quia uterque eorum aliquid agat. quodsi hoc facere
absurdum est, quanto absurdius deum et hylen idcirco duos
putare deos, quia eorum quisque aliquid operetur? quapropter
inepta haec et uiribus satis effeta argumentatio est, ut quia
de re mihi respondere non possis, de solis nominibus confles
inuidiam. nam nec diffiteor etiam interdum nos aduersam
naturam nuncupare deum, sed non hoc secundum nostram
fidem, uerum iuxta praesumptum iam in eam nomen a cultoribus
suis, qui eam inprudenter existimant deum: quemadmodum
et apostolus, deus, inquit, saeculi huius excaecauit
mentes infidelium, deum quidem nominans, quia
sic iam uocaretur a suis, sed adiciens, quod mentes excaecet,
ut ex hoc intellegatur non esse uerus deus.
AUGUSTINUS respondit: Duos quidem deos in uestris
disputationibus solemus audire, quod etsi primo negasti,
tamen paulo post etiam ipse confessus es quasi rationem
reddens, cur hoc dicatis, quia et apostolus ait: deus saeculi
huius excaecauit mentes infidelium. quam quidem sententiam
plerique nostrum ita distingunt, ut uerum deum dicant
excaecasse infidelium mentes. cum enim legerint: in quibus
deus, suspendunt pronuntiationem; ac tunc inferunt: saeculi
huius excaecauit mentes infidelium. quia etsi ita non
Z1 antidotum. C 4 medicos SG medicus P
medico.. (a er. et -<add. m. k) L medicQs M benerarium Ll
9 efleçta C effe*ta (c er.) 8, (c paene er.) G quia] qui S
13 iusta L1 iuxta (corr. ua. 3 ex iustam) P iustam SG iuste M
presumptum C praesumtum Ll 14 quemammodum LSG 15 (et 23)
excecauit CS 17 aditiens C 19 Cap. XLII LSPM om. G Agustinus
L 20 negastis SG 21 es (— supra e del. et s add. m. 2) L
22 quur C 24 distinguunt 3/2 deum aerum CSMG 27 quia] quod SG2
in quibus deus excaecauit mentes infidelium saeculi huius.
idem qui in illa distinctione sensus elucet. potest enim etiam
talis operatio, qua excaecantur mentes infidelium, secundum
quendam modum pertinere ad uerum deum. quod non facit
malitia, sed iustitia, sicut idem Paulus alibi dicit: numquid
iniquus deus, qui infert iram? item alibi: quid ergo
dicemus? inquit; numquid iniquitas est apud deum?
absit, Moysi enim dicit: miserebor, cui misertus ero.
et misericordiam praestabo, cui misericors fuero. cum
ergo praemisisset, quod inconcusse retinendum est. non esse
iniquitatem apud deum, paulo post adtende, quid dicat: si
autem uolens deus ostendere iram et demonstrare
potentiam suam adtulit in multa patientia uasa irae.
quae perfecta sunt in perditionem. et ut notas faceret
diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae
praeparauit in gloriam et cetera. certe hic nullo modo
dici potest alium deum esse, qui ostendit iram et demonstrat
potentiam suam in uasis, quae perfecta sunt ad perditionem,
et alium, qui ostendit diuitias in uasis misericordiae. nam
unum eundemque deum facere utrumque apostolica doctrina
testatur. hinc est et illud: propter hoc tradidit illos deus
in concupiscentias cordis eorum, in inmunditiam, ut
contumeliis adficiant corpora sua in semet ipsis; et
paulo post: propterea tradidit illos deus in passiones
ignominiae; item paulo post: et quoniam non probauerunt
deum habere in notitia, tradidit illos deus in
22 Rom. 1, 24 . 26 . 28 C 3 elicet (81'P, i a m. 1 v) C 4 operatioQ? G
quae S*PlG qua (e er.) M excecantur C 6 malicia S 8 dicemus
C Eug (ed. Knoll p. 293): dicimus LSMGb 9 moses SMplG
moyses LCP1 meserebor i1 11 est retinendum S est om. G
12 ęţ paulo ],8 et paulo GjHb 15 que S 17 preparauit LS
cętera. L 18 demonstrat (n 8. 1.) L 23 imnundiciam S 26 prouauerunt
Ml 27 notitiam L
mentes infidelium. neque enim umquam in his apostoli
uerbis, quae commemoraui, alius deus intellectus est quam
ille, qui filium suum misit dicentem: in iudicium ueni in
hunc mundum, ut qui non uident, uideant, et qui
uident, caeci fiant. nam et hic satis adparet mentibus
fidelium, quomodo deus excaecet mentes infidelium. praecedit
enim aliquid occultum in occultis, ubi deus agat iustissimum
examen iudicii sui, ut quorundam mentes excaecentur. quorundam
inluminente. cui uerissime dictum est: iudicia tua
abyssus multa. cuius profunditatis inpenetrabilem altitudinem
apostolus admiratus exclamat: o altitudo diuitiarum
sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt
iudicia eius et cetera.
Uos autem non ualentes discernere, quid faciat deus
beneficio, quid iudicio, quia et a corde et ab ore uestro longe
est psalterium nostrum, ubi dicitur: misericordiam et iudicium
cantabo tibi, domine, quicquid uos pro infirmitate
humanae mortalitatis offenderit, alienatis omnino ab arbitrio
et iudicio dei ueri uidelicet habentes paratum alterum deum
malum, quem uobis non ueritas ostendit, sed uanitas fingit,
cui tribuatis non solum quicquid facitis iniuste, uerum etiam
quicquid patimini iuste, ita deo tribuentes beneficia donorum
et ei auferentes iudicia poenarum, quasi de alio dixerit Christus,
quod praeparauit ignem aeternum malis. quam de illo,
qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit
super iustos et iniustos. unde hic tantam bonitatem et ibi
tantam seueritatem ad unum pertinere deum non intellegitis,
25 cf. Matth. 25, 41 27 cf. Matth. 5, 45 C 4 in ante iud. om. L iuditium C 9 iudicii (i init.
ex a corr. m. 2; cii in ras.) L iuditii C excecentur C quorQdam C
10 inluminentur] intelligant b 12 altitudo] altitudini! C 16 benefitio C
17 iuditium C 20 iuditio C hłQęųţęs habentes C 25 praeparauerit
C
idem ipse, qui facit solem suum oriri super bonos et malos,
et pluit super iustos et iniustos, frangit tamen ramos naturales
et contra naturam inserit oleastrum ? nonne de uno ipso
illic dicit apostolus: uides ergo bonitatem et seueritatem
dei: in eos quidem, qui fracti sunt, seueritatem,
in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate?
nempe audistis, nempe aduertistis, quemadmodum nec deo
auferat iudiciariam seueritatem nec homini liberam uoluntatem.
occultum est, altum est, inaccessibili secreto ab humana cogitatione
seclusum est, quemadmodum deus et damnet inpium
et iustificet inpium; utrumque enim de illo scripturarum
sanctarum ueritas loquitur. num igitur ideo aduersus diuina
iudicia garrire delectat, quia sunt inscrutabilia ? quanto conuenientius,
quanto adcommodatius est modulo nostro expauescere
illic, ubi Paulus expauit, et exclamare:s o altitudo
diuitiarum scientiae et sapientiae dei! quam inscrutabilia
sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius!
quanto melius est ita mirari, quod inuestigare non sufficis.
quam propterea uelle alterum deum malum fingere, quia
unum bonum non potuisti conprehendere ? non enim de nomine
agitur, sed de opere.
Nam cito uidetur Faustus se defendisse, cum ait: non
dicimus duos deos, sed deum et hylen. porro autem
cum quaesieris, quam dicat hylen, audies plane describi
alterum deum. si enim materies informis corporalium formarum
capax ab eis hyle appellaretur, quae appellata est ab
antiquis, nemo eam nostrum coargueret dici deum. nunc uero
quantus error est, quanta dementia uel materiem corporum
dicere opificem corporum uel opificem corporum negare deum?
1 ęstis C 7 in bonitatem (exp. m. 1) L 8 auditis C aduertitis C
quemammodum L 10 secreta C 11 quemammodum LGl 15 adcommodatius
L'G 19 uestigare CL1 21 comphendere C comprehendere
L2 24 hilen S 25 describi (bi ex bè) L
animalium qualitates et formas, ut corpora, ut elementa,
ut animalia sint, hoc uos dicitis nescio quem alterum facere.
quolibet eum nomine uocitetis, recte dicimini errore uestro
deum alterum inducere. in hac enim una re bis erratis errore
sacrilego: semel quidem, quod ea, quae deus fecit, eum
facere dicitis, quem deum fateri erubescitis — sed nullo modo
efficietis, ut non sit deus, nisi eum talia facere negaueritis,
qualia non facit nisi deus — iterum autem, quia ea, quae
bonus deus bona facit, uos et a malo fieri et mala esse opinamini,
puerili sensu horrentes, quae poenalis mortalitatis
inbecillitati non congruunt, et amantes, quae congruunt. proinde
malum dicitis, qui fecit colubrum, istum autem solem
tam magnum bonum putatis, ut nec factum a deo, sed prolatum
uel missum esse credatis. deus autem uerus, in quem
nondum a uobis credi nimium doleo, et colubrum fecit inter
alia inferiora et solem inter alia superiora et adhuc in subli-'
mioribus non corporalibus caelestibus, sed iam in spiritalibus
multa ista luce longe meliora, quae carnalis homo quilibet
non percipit, quanto magis uos, qui cum carnem detestamini,
nihil aliud quam uestram regulam detestamini, qua bona et
mala metimini! neque enim potest in uobis esse cogitatio
uel malorum, nisi qualibus carnalis sensus offenditur, uel
bonorum, nisi qualibus carnalis acies oblectatur.
Ut ergo ista in imo rerum opera dei, terrena. infirma,
mortalia, sed tamen opera dei, qualia possumus uidere, considerem,
ineffabiliter moueor laude creatoris illorum, qui pror-.
sus ita magnus est in operibus magnis, ut minor non sit in
minimis. ars enim diuina, qua caelestia et terrena opera fiunt,
cum ea sint inter se dissimilia, ipsa in omnibus sui similis
C 4 dicemini b 5 erra:ris (n er.) C 6 facit C'
8 neg$rais L2 negaretis MG'b 9 quali 81 autem om. SG 10 a
(8. l. m. 1) C malo (s er.) C 12 inbecillitate Lt 17 sublioribus M1
18 celestibus C 19 que L 23 carnalis (al 8. I.) C 24 aties C
29 qua** LM quaa SG'l 30 ea (s er.) L sui (s er.) C suis b
est. neque enim uniuersum condit in singulis, sed ad uniuersi
conplexum condens singula, uniuersam se condendis praebet
et singulis, omnia congruenter locis suis et ordinibus faciens
atque disponens et omnibus particulariter atque uniuersaliter
congrua tribuens. ecce hic in isto quasi fundo infimo uniuersae
creaturae aspicite animalia, quae uolant et natant et gradiuntur
et repunt. nempe mortalia sunt, nempe uita eorum, sicut
scriptum est, uapor est ad modicum adparens. hunc enim
modulum ab optimo conditore perceptum tamquam in commune
conferunt uniuerso pro sui generis portione conplendo,
ut cum istis imis sint omnia bona, in quibus sunt eis superna
meliora. uerumtamen adtendite et date mihi unum quamlibet
abiectissimum animal, cuius anima oderit carnem suam, ac
non potius nutriat et foueat eam motuque uitali uegetet et
regat et quodam modo administret pro sui generis exiguitate
quoddam uniuersum suum ad incolumitatem tuendam sibi
conciliatum. quod enim rationalis anima castigat corpus suum
et seruituti subicit, ne inmoderato adpetitu terreno inpediatur
perceptio sapientiae, etiam sic utique diligit carnem suam,
quam sibi ad oboediendum legitime subdit atque ordinat.
postremo uos ipsi quamuis carnali errore carnem detestemini,
non potestis nisi diligere carnem uestram eiusque saluti et
incolumitati consulere, omnes ictus et casus et intemperiem,
qua laeditur, deuitare, munimenta uero et salubritatem, qua
SG generae P perficienda SG 6 fundo[
mundo C 7 que C grediuntur 81 G 8 eorum] rum C 10 praeceptum
SG 11 portione (m er.) L 12 imis (s 8. l. m. 1) C
Ie
13 attendi (di ex de m. 1) L 15 uegitet L' 16 amministret LSG
17 incolomitatem Ll 18 concilianr um C 19 terrenorum SG 20 perceptione
b utique (i m. 2 superscr.) L utcumq: SG2 sicutq' (corr.
m. 3 ex sicutque) P 21 obediendum C obędiendom SG legitimae SG
atquae G 24 incolomitati L 25 qualaditur C qaal§4i<?itw (tN marg.
equaliT) M qua ledi*tur L debitare .ZĮ.['Gt monimenta Si
contra erroris uestri opinionem.
Quid in ipsa carne uitalia uiscera, totius formae conuenientia,
membra operandi, uasa sentiendi locis atque officiis
suis cuncta distincta et concordi unitate contexta moderatione
mensurarum, parilitate numerorum, ordine ponderum nonne
indicant artificem suum deum uerum, cui uere dictum est:
omnia in mensura et numero et pondere disposuisti?
si ergo cor non peruersum atque corruptum uanis fabulis
haberetis, inuisibilia enim eius etiam per ista, quae in hac
infima et carnali creatura facta sunt, intellecta conspiceretis.
unde enim istis haec, quae commemoraui, nisi ab illo, cuius
unitate omnis modus sistitur, cuius sapientia omnis pulchritudo
formatur, cuius lege omnis ordo disponitur? quodsi ad
ista intuenda oculum non habetis, apostolica uos ducat
auctoritas.
Apostolus enim cum de sancta dilectione praeciperet,
qualis esse debeat uirorum in uxores, ex anima amantis
sumpsit exemplum. qui diligit, inquit, uxorem suam, se
ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio
habet, sed nutrit et fouet eam tamquam Christus
ecclesiam. ecce in conspectu uestro est carnalis uniuersa
substantia! uidete quemadmodum in omne animal sibi ad
salutem conciliatum portendat naturae ista communio, ut diligat
carnem suam; neque enim hoc in hominibus tantum est,
qui cum recte uiuunt, non solum consulunt saluti carnis
suae, uerum etiam carnales motus ad usum rationis edomant
et refrenant, sed etiam bestiae fugiunt dolorem, formidant
C sentienti (m. 1 wp. t scr. d) L
offitiis G 6 parilitate numerorum om. SG 10 enim (eras.) L, om. C
11 infirma C 12 que C 13 pulcritudo C 16 actoritas L 18 anima]
ea 8 amantis] amantissimQ SGX animantis PLsb 19 sumpsit
(p 8. I.) M 21 fouit LXMX 23 quemammodum L 24 ptendat C
26 consolunt GSIMI
carnis et spiritus a concordi iunctura disicere ac dirimere
potest, quanta ualent agilitate, deuitant nutrientes etiam ipsae
ac fouentes carnem suam. nemo enim umquam carnem suam
odio habet, sed nutrit, inquit, ac fouet eam sicut
et Christus ecclesiam. uidete, unde quo ascenderit; intuemini,
si potestis, quam uim ducat a creatore creatura ab
ipsis caelestibus adparatibus usque ad carnem et sanguinem
uniuersitatis plenitudine terminata, formarum uarietate decorata,
rerum gradibus ordinata.
Rursus idem apostolus cum de spiritalibus diuersis muneribus
et tamen ad unitatem consonis rem plane magnam
et diuinam et abditam nos doceret, de ista ipsa carne nostra
similitudinem dedit, cuius artificem deum, cum haec loqueretur,
omnino non tacuit. quod etsi longum est, tamen, quia
ualde necessarium, totum ipsum locum ex eius ad Corinthios
epistula huic operi me inserere non pigebit. de spiritalibus
autem nolo uos ignorare, fratres . scitis, quando
gentes eratis, ad simulacra sine uoce quomodo ascendebatis
inducti. propter quod notum facio uobis, quia
nemo in spiritu dei loquens dicit anathema Iesu, et
nemo potest dicere dominus' Iesus' nisi in spiritu
sancto. diuisiones autem donationum sunt, idem
autem spiritus; et diuisiones ministrationum sunt
idem ipse dominus; et diuisiones operationum sunt,
idem uero deus, qui omnia operatur in omnibus. unicuique
autem datur manifestatio spiritus ad utilitatem:
alii quidem datur per spiritum sermo sapientiae,
alii sermo scientiae secundum eundem
b 2 concordie b dissicere C dissecare (in ras.) M
discidere b 9 ueritate SGML]PX 13 ipsa ista C 15 non (n fin. s. 1.
add. m. 2) L 16 chorinthios C 17 epistola L 20 inducit SaPaMaLaG
24 ministeriorQ sunt (in ras.) C 25 idem] et idem (et s. I.) C
ipse] auf b 26 idem] ipse C uero] autem SPMGC
donatio curationum in uno spiritu, alii operationes
uirtutum; alii prophetia, alii diiudicatio spirituum,
alii genera linguarum, alii interpretatio linguarum:
omnia autem haec operatur unus atque idem spiritus
diuidens propria unicuique prout. uult. sicut enim
corpus unum est et membra habet multa, omnia
autem membra corporis cum sint multa, unum est
corpus, ita et Christus. etenim in uno spiritu nos
omnes in unum corpus baptizati sumus, siue Iudaei
siue Graeci siue serui siue liberi; et omnes unum
spiritum potauimus. etenim corpus non est unum
membrum, sed multa. si dixerit pes: quia non sum
manus, non sum de corpore, num ideo non est de corpore?
uel si dixerit auricula: quia non sum oculus,
non sum de corpore. num ideo non est de corpore?
et si totum corpus oculus, ubi auditus? si totum auditus,
ubi odoratus? nunc autem posuit deus membra
singula, unum quodque eorum in corpore prout uoluit.
si autem fuissent omnia unum membrum, ubi corpus?
nunc autem multa membra, unum autem corpus. non
potest autem dicere oculus manui: opus te non habeo,
aut iterum caput pedibus: opus uobis non habeo , sed
multo magis, quae uidentur membra corporis infirmiora
esse, necessaria sunt; et quae uidentur uiliora
esse corporis, his abundantiorem honorem circumponimus;
et quae inhonesta sunt nostra, abundantiorem
honestatem habent; quae autem honesta sunt
nostra, non opus habent . sed deus temperauit corpus
ei. cui deerat, maiorem honorem dans, ut non esset
C interpr$aatio 7,2 linguarum] sermonum CPb
5 haec autem SG 6 propria (propr in ras.) C 8 menbra ('
11 greci SG 13 (et 20) menbrum C 14 num] non L 15 si (s. l. m. 1) C
dexerit (s. pr. e a tn. 1 i) L 16 num] fi LCb 17 et otn. M
19 singulum quodque C 21 (et 24) menbra C 25 necessariora M
que S 26 habundantiorem C 30 ei] eigs L5
sollicita sint membra; et siue patitur unum membrum,
conpatiuntur omnia membra; siue glorificatur
unum membrum, congaudent omnia membra. si ulla
non dico fides christiana, ut credatis apostolo, sed ullus sensus
humanus in uobis est, ut manifesta cernatis, unusquisque in
semet ipso ista uideat atque consideret, quam uera, quam
certa sint, quam in paruo magna et in extremo quam bona,
quandoquidem ista in laude ponit apostolus, ut per haec infirma
corporalia, quae uidentur, possint facilius illa sublimia
spiritalia, quae non uidentur, intellegi.
Horum ergo membrorum et corporis nostri, quae sic
commendat, sic laudat apostolus, quisquis artificem deum
negat, uidetis. cui contradicat adnuntians nobis praeter id,
quod accepimus. quid igitur opus est, ut a me redarguatur
potius quam ab omnibus christianis anathemetur ? dicit apostolus:
deus temperauit corpus, et dicit iste: "hyle, non
deus." quid apertius his inimicitiis ante anathemandis quam
refellendis? numquid et hic apostolus, cum diceret: deus,
addidit: huius saeculi? ubi etiam si quis diabolum intellexerit
excaecare mentes infidelium, non negamus, malis suasionibus;
quibus qui consentiunt, iustitiae lumen amittunt deo
retribuente quod iustum est. haec omnia legimus in scripturis
sanctis. nam et illud dictum est de seductione extrinsecus
ueniente: timeo, ne, sicut serpens Euam seduxit in
uersutia sua, ita corrumpantur mentes uestrae a simplicitate
et castitate, quae est in Christo. cui simile
LłP'M' sint (int a m. 1 s. I.1 C membra] menbra C om. SMGr
patiatur SGMb 3 compatiuntur Mx glorificatur] gaudet SG
4 congandenT M1 8 parvo (corr. ex partio) G 9 ponit in laude C
infima C 10 & corporalia (& 8. l. a m. i) M 12 menbrorum C
14 negaijt C contradicit SG nobis GS1 15 accepimus (pi 8.1.) L
accipimus GSlMl 16 anathematizetur b 18 anathemandis Ml
20 si om. L*PlSMG 21 excecare C 22 ammittunt L 26 ita om. L
corrumpantur (alt. r in ras.) L 27 que C
quod et sibi quisque seductor sit: qui autem putat se
esse aliquid, cum nihil sit, se ipsum seducit, et illud
de dei uindicta, quod supra commemoraui: tradidit illos
deus in reprobum sensum, ut faciant, quae non conueniunt.
ita et in ueteribus libris, cum praedixisset: deus
mortem non fecit nec laetatur in perditione uiuorum,
paulo post, inuidia, inquit, diaboli mors introiuit in
orbem terrarum. et rursus de ipsa morte, ne se homines
extra culpam ponerent, inpii autem manibus et uerbis,
inquit, arcessierunt illam et existimantes illam amicam
defluxerunt; alibi autem: bona et mala, uita et
mors, diuitiae et paupertas a domino deo sunt. hic
perturbati homines non intellegunt in uno eodemque opere
malo non postea consequente alia, quae manifesta erit, sed
quadam continuo comitante uindicta aliud uenire de astutia
suadentis, aliud de nequitia uolentis, aliud de iustitia punientis:
cum diabolus suggerit, homo consentit, deus deserit. quocirca
in opere malo, id est excaecatione infidelium, si intellegatur
et diabolus propter suadendi malignitatem, ut sic distinguatur:
deus huius saeculi, non mihi uidetur absurdum. neque
enim sine additamento dicitur deus, cum adiungitur huius
saeculi, id est hominum inpiorum non nisi in hoc saeculo
florere uolentium; secundum quod dicitur et malum saeculum,
sicut scriptum est: ut eximeret nos de praesenti saeculo
maligno. tale est enim et illud: quorum deus uenter;
nisi esset ibi quorum, nullo modo diceret: deus uenter.
nec in psalmo daemonia possent dii appellari, nisi adderetur
gentium; sic enim scriptum est: quoniam dii gentium
daemonia. hic autem nec deus huius saeculi nec quorum
8 Sap. 2, 24 10 Sap. 1, 16 12 Eccl. 11, 14 25 Gal. 1, 4
26 Phil. 3, 19 29 Ps. 95, 5 L 11 accesieruut SG accerserunt b 12 defluxerunt (x s.
l. a m. f) 8 19 Sst (at add. 8. l. m. 2) L excecatione (ce s. I.) S
positum est: deus temperauit corpus; qui non potest
intellegi nisi deus uerus omnium creator. illa enim cum
uituperatione dicuntur, hoc autem cum laude dictum est.
nisi forte deum temperasse corpus non dispositione membrorum,
hoc est fabricando et construendo, sed admixtione lucis
suae Faustus intellegit, ut scilicet haec membra ita distincta
et locata suis sedibus alter posuerit, qui hoc fabricauit, deus
autem miscendo bonitatem suam huius fabricae malitiam temperauerit.
talibus enim fabulis pueriles animas hebetant; sed
neque hoc eos posse dicere permisit subueniens deus paruulis
per ora sanctorum. habes enim et paulo superius: deus posuit
membra singula. unum quodque eorum in corpore
prout uoluit. quis iam non intellegat secundum hoc deum
dictum temperatorem corporis, quod ex multis membris corpus
fabricauit officia diuersorum operum in unitatis conpage seruantibus
?
Dicant ergo Manichaei, utrum animalia, quae secundum
deliramenta eorum hyle fabricauerat in gente tenebrarum,
antequam illis deus lucem suam miscuisset, non habebant
istam membrorum concordiam, quam sic laudat apostolus,
utrum ibi diceret caput pedibus aut oculus manui: opus
te non habeo. numquam hoc dixerunt nec dicere potuerunt
tales enim eis actus et opera tribuunt: repebant, ambulabant.
natabant, uolabant quaeque pro genere suo; uidebant quoque
et audiebant ceterisque sensibus sentiebant, alimentis et temperamentis
congruis nutriebant et fouebant corpora sua. hinc
etiam prolis fecunditas subpetebat; nam et coniugia tribuunt
C 8 alter] aliter (lit. in ras.) S, (i s. l.) G 9 temperarit
SG temperauerit (er 8. I. add. m. 1) C reliqua linea explet. his
uerbis a m. rec. fausti defii?) 10 hebetantj eueatant (corr. m. 2) L
13 singula, unum quodque] singulum quodque C singula quoque LP161
singula quaeque SP*MG*b 15 menbris C 16 offltia 18 manichei
LC 19 deleramenta L 22 oculvs (v sup. i a m. I) C 24 eisj
et GS1 ei S3Mb actus (act in ras.) S 26 nolebant (sup. e m. 1
a) M quo*que (d er.) L 26 audeebant (pr. e in i corr. »». 1) C
Manichaeus, fieri non possunt sine membrorum concordia,
quam laudat et deo adsignat apostolus. dubitatis adhuc, quisnam
sectandus et quisnam anathemandus sit? quid? quod
erant ibi quaedam, quae etiam loquebantur, ut eis contionantibus
omnia serpentia, quadrupedia, uolatilia, natatilia audirent,
intellegerent, consentirent ? miranda haec et omnino diuina
eloquentia! et neminem grammaticum aut rhetorem audierant
nec inter lacrimas ferularum atque uirgarum ista didicerant.
nempe iste Faustus, ut has uanitates diserte garriret, ad disciplinam
faciendi sermonis etiam serus accessit, et quamuis
esset acer ingenio, tamen legendo stomachum rupit, ut ei
loquenti tam pauci adsentirentur. o miserum, qui in ista luce
ac non in illis tenebris natus est! illic enim eum contra lucem
contionantem omnis bipes, omnis multipes, omnis etiam serpens
a dracone usque ad cocleam libenter audiret, alacriter
oboediret; hic autem contra tenebras disputantem plures eloquentem
quam doctum, multi antem seductorem peruersissimum
nominabant; inter paucos uero Manichaeos tamquam
magno magistro plaudentes nullum ei pecus adimebat nec ex
illa doctrina saltem caballus eius aliquid sciebat, tamquam
omnibus animalibus ad hoc pars diuina concreta sit, ut stolida
fierent. quid est hoc, rogo? euigilate aliquando, miseri, et
conparate in fabula uestra omnium animantium prius tempus
et praesens, tunc in terra sua, nunc in hoc mundo; tunc
firma erant corpora, nunc infirma sunt; tunc acris acies occulorum
ad uiuendum cum delectatione inuadendi regionem dei,
nunc ita obtunsa, ut a solis radiis auertatur; tunc acutae
mentes animalium ad intellegendum contionantis sermonem,
nunc hebetes et ab eiusmodi capacitate penitus alienae; tunc
Ml o concionantibus CG 6 natalia C181 8 rahorg LM
11 senas b 12 Btomacum L' 18 adsentirentur (sup. d a m. 1 s) C
14 eum om. SG 15 concionantem SG 16 drachone LM cochleam b
19 manicheos L 22 solida b 28 obtusa Cb acute b 29 concionantis
SG
studio ac labore uix parua et exigua. o quam magna bona
conmixtione boni perdidit gens tenebrarum
Iste ipse Faustus in hoc ipso sermone, cui nunc
respondeo, multa sibimet contraria eleganter obponere uisus
est: sanitatem et infirmitatem, copiam et egestatem, album
et nigrum, calidum et frigidum, dulce et amarum: in quibus
omitto de albo et nigro aliquid dicere, aut si ullum momentum
boni et mali est in coloribus, ut album dicant ad deum
pertinere, nigrum autem ad hylen. cum omnia genera uolati- '
lium hylen creasse perhibeant, si album colorem plumis
eorum deus aspersit, ubi latebant corui, quando cygni candore
perfusi sunt? item de calido et frigido deputare non opus
est; utrumque enim temperanter adhibitum salubre, intemperanter
autem perniciosum est. cetera uideamus. bonum et
malum, quod in primis forte ponere debuit in iisdem contrariis.
ita uidetur posuisse, ut tamquam generalia uellet intellegi,
scilicet ut ad bonum pertineat sanitas, copia, album.
calidum, dulce, ad malum autem infirmitas., egestas, nigrum,
frigidum. amarum, quam inperite et inconsiderate. uideat qui
potuerit. ego autem ne homini calumniari puter, nihil obicio
de albo et nigro, calido et frigido, de dulci et amaro et sanitatem
atque infirmitatem praescribam. si enim album et dulce
duo bona sunt, nigrum autem et amarum duo mala, quomodo
plurima uua omnisque oliua nigrescendo dulcescit, id est mali
amplius habendo fit melior? item si duo bona sunt calor et
sanitas, duo uero mala frigus et infirmitas, cur calescendo
SG 4 fautus 8 5 eliganter JJ CGM1 9 boni
(i ex u) C 12 earum Lb corui] corpori MPlG,L (sed m. 1 corr.
in corui) cycni 81M' 13 disputare Cb 14 adhibitum (h s. l.) LM-
15 pemitiosum SG 16 hisdem C, (h s. l. m. 1) L 21 obitio ('
22 alt. de (s. l. a m. 1) L om. C et sanitatem atque infirmitatem praescribam
scripsi: et sanitate atque infirmitate prescribam C et sanitati
u
atque infirmitati praescribam (e m. 1 superscr.) L et (om. SG) sanitati
atque infirmitati praescribam SPMG 25 nigriscendo Ll
obicio, quae forte non cautus aut pro quibuslibet contrariis
potius quam pro bonis et malis commemorauit, praesertim
quia ignem gentis tenebrarum numquam frigidum fuisse dixerunt,
sed calorem eius utique malum.
Uerum ut ista omittamus, illa uideamus, quae ita
commemorauit bona in his contrariis, ut nolit inde dubitari,
sanitatem, copiam, dulcedinem. itane in illa gente non erat
sanitas corporum, in qua et nasci et crescere, gignere et ita
perdurare potuerunt illa animalia, ut quibusdam eorum grauidis,
sicut desipiunt, captis et in caelo conligatis nec saltem
pleni temporis, sed abortiui fetus electam excelso in terram
cadentes et uiuere potuerint et crescere et ista carnium, quae
nunc sunt innumerabilia, genera propagare ? aut copia ibi non
erat, ubi arbores non tantum in aquis et uentis, sed etiam
in igni et fumo et nasci potuerunt et tanta fecunditate ditari,
ut ex earum fructibus sui cuiusque generis animalia gignerentur
et earum arborum feracitate nutrita atque pasta conseruarentur,
quorum saginae laetitiam prolis quoque fecunditas
testaretur, maxime ubi nullus labor agriculturae nec intemperies
esset aestatis et hiemis; neque enim sol ibi circuibat,
ut alternantibus temporibus anni transcurrerent ? proinde perpetua
fertilitas erat arborum, quibus elementum et alimentum
sui generis, -sicut gignendis adfuerat, ita fetandis perpetuo
subpetebat et fructus numquum deesse faciebat; sicut uidemus
arbores citriorum toto anno flores et fructus parere, si
iugiter inrigentur. magna ergo illic copia et eius habendae
LSGb 3 praesertim (i ex e) L 7 norit GM (r in 1
mut. m. rec.) 9 et ante gig. C gignire SxPlMG gignere (n s. I. et
post. g in ras.) C 12 pleni corporis temporis b fętus SCG
X
electam] de tam b escelso C 15 erit L 16 igne b fęcunditate C
17 gignirentur LXPSMG 18 fęra.citate C cumseruarentur (um in
on m. 1 corr.) C 19 laetiam Ll laetitiam G fecunditas C 20 in-.
temperies] in templo Pl in tempore b 21 esset om. LCPSGMb et
hiemis (et hi in ras.) C circumibat CMb 22 trancurrerent Cl
24 fetandis C 26 citrinorum b et flores b 27 abendae Ll
erant luminis exactores, quos tonitrua commouere fabulamini.
Dulces autem ac suaues si non haberent cibos suos.
numquam eos adpeterent, numquam eis corpora uegetarent.
ita enim se res habet, ut pro cuiusque corporis congruentia
uel delectet esca uel offendat. si delectat, dulcis aut suauis
dicitur; si autem offendit, amara siue aspera siue aliqua insuauitate
respuenda. nonne ipsi nos homines ita sumus. ut
plerumque alter adpetat alimentum, quod alter exhorreat.
siue pro temperatione naturae siue pro usu consuetudinis
siue pro adfectione ualetudinis? quanto magis longe diuersi
generis corpora bestiarum possunt illud habere iucundum.
quod nobis amarum est! an aliter caprae ad rodendum suspenderentur
oleastrum? nam sicut non nulli morbo hominum
mel amarum est, ita illi naturae pecoris suauis oleaster. sic
insinuatur prudentibus rerum examinatoribus ordo quid ualeat,
cum scilicet sua cuique adhibentur atque redduntur, quantumque
hoc bonum sit ab imis usque ad summa, a corporalibus
usque ad spiritalia. itaque in gente tenebrarum cum animal
alicuius elementi eo uescebatur cibo, qui nascebatur in eius
elemento, procul dubio suauitatem ipsa congruentia faciebat:
si autem incidisset in alterius elementi cibum, ipsa incongruentia
faceret offensionem sensui gustantis: quae offensio
uel amaritudo uel asperitas uel insuauitas uel quodlibet aliud,
aut si ita nimium est, ut aliena ui conpagem corporis concordiamque
disrumpat ac sic interimat aut uires auferat,
etiam uenenum uocatur non nisi per incongruentiam, quod
alteri generi per congruentiam cibus est: sicut panem, qui
commoueraPLis1G1 commouerent (n 8. I.) ut (ut 8. I.) 8*
commouerent (n 8. l. a m. 1) MS2 fłPvlłŲliųi (exp. m. 1) M
, 3 autem] enim SG suabes Ml cybos (y in ras.) S cybos G
. 4 uegitarent Ll 5 Ita inc. c. 13 in b 6 ęsca C 9 exhorreat (h s. l.) C
11 ualaudinis Z1 ualitudinis SUG 12 iocundum LYSG,Iib 16 peccoris S
pecorum C 18 summa// C 20 in om. b i'3 sensu1 igustantis C
25 comppgem L 26 dirumpat b 27 ingruentiam L
nos, si helleborum, quo pecora pleraque uescuntur; cuius
tamen herbae adhibendae quidam modus etiam medicamentum
est. quod si sciret aut consideraret Faustus, non utique
uenenum et antidotum pro exemplo duarum naturarum mali
et boni poneret, tamquam deus sit antidotum et hyle uenenum,
cum eadem res eademque natura nunc congruenter,
nunc incongruenter sumpta siue adhibita uel prosit uel noceat.
itaque secundum eorum fabulam potest dici deus eorum fuisse
uenenum genti tenebrarum, cuius corpora tam firma ita corrupit,
ut infirmissima redderet; sed quia et lux ipsa capta, obpressa,
corrupta est, inuicem sibi uenenum fuerunt.
Cur non ergo haec aut duo bona dicitis aut duo mala,
uel magis et duo bona et duo mala, duo bona apud se, duo
mala in alterutrum? postea, si opus fuerit, quaeremus, quid
horum sit melius aut peius . interim quia duo bona erant
apud se, ita consideratur. regnabat deus in terra sua, regnabat
et hyle in sua; sanitas regnantium et ibi et hic; copia
fructuum et ibi et hic; fecunditas prolis utrobique; suauitas
propriarum uoluptatum apud utrosque. sed illa gens, inquiunt,
excepto eo, quod uicinae luci mala erat, et apud se ipsam
mala erat. interim bona eius multa iam dixi; si et uos mala
eius potueritis ostendere, erunt duo regna bona, sed illud
melius, ubi nullum erat malum . quaenam ergo huius mala
dicitis fuisse ? uastabant se, inquit, inuicem laedebant, occidebant,
absumebant. si ad hoc solum ibi uacaretur, quomodo
ibi tanta agmina gignerentur, nutrirentur, perficerentur ? erat
LS 2 elleuorum SlL[& elleborum SPCb peccora S
pleraque om. b uescebantur b cui b 5 uenum Ml 7 eade res
(dg res in ras.) C 8 prossit C 9 dfl (s in ras.) C 10 gente X1
11 oppressa L -12 llenum L fuerint b 18 hec C 14 uel—mala
om. LPSGb aput P doo (8. pr. o a m. 1 v) L 15 altu*trum S
interutrum P inter utrumque b quaerimus L' queremus C 17 considerabatur
b 19 fructum LlMxPyS*CG fęcnnditas C utruant
bique (sup. u a tn. 1 o) C sanitas 8 24 quenam C 25 inqui4 (corr.
m. 2) L 26 adsumebant Ll
melius regnum, ubi nulla discordia; duo tamen bona ista
multo adcommodatius dixerim quam unum bonum et alterum
malum, ut illud sit melius, ubi nec singuli sibimet ipsis
nocebant nec inuicem; hoc autem inferius bonum, ubi quamuis
inuicem aduersarentur, unumquodque tamen animal suam
salutem, incolumitatem naturamque tuebatur. uerumtamen deo
uestro ille saltem princeps tenebrarum non ita longo interuallo
conparari potest, cui nemo resistebat, cui regnanti
cuncta seruierunt. quem contionantem cuncta secuta sunt;
quod sine magna pace atque concordia fieri non posset. ibi
enim sunt regna felicia, ubi omnium pleno consensu regibus
oboeditur. huc accedit, quia illi principi non tantum sui
generis, id est bipedes, quos parentes hominum dicitis, sed
etiam cuncta animalium ceterorum genera subdita erant et ad
nutum eius conuertebantur faciendo, quod iussisset, credendo,
quod suasisset. haec dicentes usque adeo putatis surda hominum
corda, ut expectent a uobis deum alterum nominari,
quem uident plane aperteque describi. si enim principis huius
uires hoc poterant, magna potentia; si honor, magna claritas:
si amor, magna concordia; si timor, magna disciplina. in his
omnibus bonis si erant aliqua mala, num ideo iam mali natura
dicenda est nisi ab eis, qui nesciunt, quid loquantur?
porro, si propterea mali naturam putatis. quia non solum in
alteram naturam mala erat, sed etiam in se ipsa habebat
malum, nullumne malum esse arbitramini duram necessitatem.
quam patiebatur deus uester ante commixtionem naturae contrariae,
ut cum ea bellare et in eius fauces sic obprimenda
membra sua mittere cogeretur, ut non posset tota purgari?
ecce erat et in ipsa magnum malum, antequam ei misceretur.
corr. ex is) S 4 singuli (e mut. in i) C 7 incolomitatem
L incolumitatem aate in ras.) C 8 saltim L 10 condonantem
MG 14 Ibipedes (i in ras.) S ///bipedes G 18 post alterum
spat. duor. uocab. vac. rel.) C 19 planeque b aperte om. b
20 honore-amore b 21 timore b 25 altera natura b ipsam LSM
26 nullumnec LSGb 27 commixtionem (x s. I.) C 29 possit Pb
poterat a gente tenebrarum et propria stultitia patiebatur
illam necessitatem, aut, si poterat corrumpi eius substantia,
non colitis deum incorruptibilem, qualem apostolus praedicat.
quid ergo? et ipsa corruptibilitas, qua quidem nondum corrumpebatur
illa natura, sed tamen ab alia corrumpi poterat,
non uobis in deo uestro uidetur malum?
Illud etiam quis non uideat, quod aut praescientia ibi
non erat — ubi uestrum est iam cogitare, utrum nullum
uitium dei sit carere praescientia et quid inmineat omnino
nescire — aut, si erat ibi praescientia, securitas ibi esse non
poterat. sed aeternus timor; et hoc quantum malum sit, certe
agnoscitis. an non timebat, ne iam iamque adueniret tempus,
quo membra eius ita uastarentur et inquinarentur in illo
proelio. ut uix cum tanto labore, nec tamen tota liberarentur
atque mundarentur? sed si ad ipsum hoc non pertinebat,
quod quidem cernitis quam dure dicatur, certe ipsa membra
eius, quae hic tanta mala passura erant, nempe metuebant.
an hoc futurum ipsa nesciebant? ergo qualicumque parti
substantiae dei uestri defuit utique praescientia. numerate
mala in summo uestro bono. an ideo non timebant, quia
suam consecuturam liberationem ac triumphum pariter praeuidebant?
certe uel pro sociis timebant, quos aeternis in illo
globo uinculis a suo regno nouerant alienandos.
An ibi caritas non erat, ut nulla esset fraterna conpassio
pro his utique, quorum peccato nullo praecedente inpendebant
aeterna subplicia? quid? illae ipsae animae in
add. m. 3) P quia SG 6 ab alio C 8 prescientia LC
10 dl (8. 1. m. 1) L prescicntia C et-praescientia (in mg. add.) S
11 si om. b esse om. b 13 timebit G] timebat (a in ras.) SG
15 tanta (m. 1 corr. in totaj C liberentur LCPGKMb 16 mundelltur
LCSlMGlb 17 durae LSlMG 20 deffuit C 21 svmmo (m. 1
corr. ex somno) C 22 praeuidebant (e ante a s. l. m. 1) L 23 timebftt
(~ add. m. 2) L 25 karitas C 27 supplicia (sec. p s. l.) C
ille S
nonne unum genus et una substantia est? ipsae saltem praescientes
futurum sempiternum uinculum suum nempe timebant.
nempe maerebant. aut si ipsae hoc futurum nesciebant, pars
dei uestri prouida erat, pars inprouida . quomodo ergo una
eademque substantia? cum ergo tanta mala et ibi fuerint.
antequam esset alieni mali commixtio, quid de illo tamquam
puro et simplici et summo bono gloriamini ? ergo etiam apud
semet ipsas istas duas naturas aut duo bona aut duo mala
fateri cogimini. concedimus uobis, si duo mala dixeritis, ut
quod uolueritis horum peius dicatis; si autem duo bona.
quodlibet horum dicite melius, erit postea diligentior consideratio,
dum tamen uester error ille tollatur, quo dicitis duo
principia duarum naturarum, bonae et malae, et plane duos
deos, unum bonum et alterum malum. iam uero si propterea
malum est aliquid, quod alteri nocet, inuicem sibi ista nocuerunt,
fuerit una pars inprobior, quia prior adpetiuit alienum.
una ergo malum inferre uoluit, altera malum pro malo retribuit,
et non lege talionis tamquam oculum pro oculo, quod
inprudenter et inpudenter reprehendere soletis, sed multo
grauius. eligite ergo. quam peiorem dicatis, quae prior nocere
uoluit, an quae amplius nocere et uoluit et potuit. ista enim
pro modo suo luce perfrui concupiuit, illa eam funditus eradicauit.
ista si, quod adpetiuit, inplesset, sibi certe nihil obfuisset;
illa uero ut hostilem aduersitatem penitus euerteret,
etiam suae parti grauiter nocuit. sicut est illa notissima et
quarundam litterarum memoriae commendata furiosa sententia:
pereant amici, dum inimici una intercidant. missa est
S ips$(t add. m. fJ) L 2 ipse S saltim L 4 marebant LSG
ipsg (k add. m. 2) L 5 prouid L1 prouiderat b inprouida M (in
mg. m. 3 remanebat) 7 comixxio (XT in ras.) C 12 melius
dicite b 13 quo] quod L 17 inpuior Li improbior (b corr. ex p) C
18 inferre malum C 20 inprudenter] imp#udenter Pb et inpudenter
om. M et imprudenter Pb rephendere L 24 implesset LSG
27 quarumdam C
tegeretur globus, quo in aeternum hostis uiuus sepeliendus
est; tantum enim timebitur et uictus, tantum terrebit inclusus,
ut sempiterna miseria partis dei cetero deo tribuat
qualemcumque securitatem. o magna innocentia bonitatis!
ecce faciet et deus uester, unde tenebrarum gentem horribiliter
accusatis, quod et suis noceat et alienis. id ipsum
omnino in deo uestro arguit ille globus extremus, quo et
hostis includitur et ciuis adfligitur; immo uero superat in
amplius nocendo et alienis et suis pars illa, quam dicitis
deum. hyle quippe non eradicare alienum regnum uoluit, sed
tenere; suos autem quosdam etsi ab aliis suis quibusdam
consumendo interimebat, in alias tamen formas denuo commutabat,
ut moriendo et renascendo saltem per interualla
temporum suae uitae laetitia fruerentur; deus autem, qualem
omnipotentem optimumque describitis, in aeternum et alienos
eradicat et suos damnat; et quod mirabiliore dementia creditur,
hyle animalia sua laedit in pugna sua, deus membra
sua punit in uictoria sua. quid est, uani homines? nempe
recordamini uerba Fausti de deo tamquam de antidoto et
hyle tamquam ueneno; ecce plus nocet uestrum antidotum
quam uenenum. numquid hyle tam horrendo globo in aeternum
uel deum includeret uel sua uiscera adfigeret? et quod
sceleratius est, calumniatur eisdem reliquiis, ne defecisse uideatur,
quod eas purgare non potuit. dicit enim Manichaeus
in epistula Fundamenti ideo dignas illas animas fieri tali subplicio,
quod errare se a priore lucida sua natura passae sunt
et inimicae lumini sancto exstiterunt, cum eas in illum errorem,
quo ita tenebrarentur, ut inimica luci lux fieret, ipse
miserit: si inuitas, iniustus, ut cogeret; si uolentes. ingratus.
b 6 et om. SG 13 interimaebat 8 14 saltim L
16 obtimumque GMS1 18 ledit LGS 20 fasti S 21 hile L
28 affligeret C 24 sceleratius ( 1 in ras.) L 24 reliquis LPMGSb
deficisse LIPSGMt 25 manicheus LC 26 tali (li s. l. m. 1 add.) C
28 inimice L exstiterunt (x m. rec. add.) C 29 quod b 80 inuitas
(t m. rec. interp.) C
potuerunt, et ante bellum timore cruciatae et in bello inexpiabiliter
maculatae et post bellum in aeternum damnatae,
numquam beatae; si autem praescire non potuerunt. et ante
bellum inprouidae et in bello inualidae et post bellum miserae,
numquam diuinae. et utique quod ipsae. hoc deus secundum
unitatem substantiae. putamusne, respicitis, quam inmaniter
blasphematis ? et tamen aliquando uolentes quasi defendere
bonitatem dei etiam ipsi hyle praestare dicitis aliquid boni.
ut inclusa in semet ipsa non saeuiat. habebit ergo aliquid
boni, cum ei nullum mixtum erit bonum? an forte sicut deus
ante bellum sine commixtione mali habebat necessitatis malum,
ita hyle post bellum sine commixtione boni habebit commixtionis
bonum ? dicite ergo duo mala, sed unum altero peius;
. aut duo non summa bona, sed unum altero melius, ita sane,
ut quod est melius hoc dicatis miserius; nam si illius tanti
belli hic erit exitus, ut separata hyle a propria uastatione et
dei membris adfixis in globo aliquid boni praestetur hostibus
et tantum mali infligatur ciuibus, cogitate, quis uicerit. sed
uidelicet uenenum est hyle, quae formare, firmare, nutrire,
uegetare ualuit animalia sua; et antidotum deus, qui damnare
potuit, quia sanare non potuit membra sua. insani, nec illa
est hyle, nec ille deus. sic delirent, qui sanam doctrinam non
sustinentes ad fabulas conuertuntur.
(sup. e i m. 1) L 4 beatae] danate b 6 et
om. C ipse Lb hoc est deus (est 8. I.) M secum C 7 substantiae
(in mg. add. n erat) M putamus: nec sqq. b nerespicitis
G immaniter L 9 hylei S prestare L 10 ipso SG
ipsam b non om. b seuiat (tn marg.:. sentiat) SG seuiat LC
inseuit (pro & seuiat) P 12 habebapt X2 13 comirtione C commixtionis]
cessationis C 14 dicite] dicit SG 17 exitus (x in ras.) C
melius exitus b 18 affixis L prestetur L 21 uegitare L antii
dotus SG 22 quia] qui M insanę C insani. nec. sqq. b 23 delerant
P1 delira (a?) nt C delyrat b