stolorum tempora crediderunt et accesserunt ecclesiae, illae
ipsae solae, quas in sanctis litteris, in Actibus et in epistulis
apostolorum et in Apocalypsi Iohannis inuenimus, quas utrique
amplectimur et quibus utrique subdimur, dicant istae
nobis quemadmodum Africana seditione perierint. has enim
accepimus non ex conciliis contendentium episcoporum, non
ex disputationibus nouiciis, non ex forensibus uel municipalibus
gestis, sed ex litteris sanctis canonicis. Antiochena ecclesia,
ubi primo appellati sunt discipuli christiani, quomodo
potuit Afrorum perire criminibus? quis tam uehemens africus
tam longe potuit ablatam spargere pestilentiam, ubi nec nomina
eorum, per quos ortum est uel de quibus ortum est
hoc malum, nota esse potuerunt, Athenis lconio Lystris?
quis deleuit ecclesias apostolico labore fundatas? in extremis
epistulae ad Romanos dicit idem apostolus doctor gentium:
audacius autem scripsi uobis ex parte, tamquam
II 37, 46. Post gesta 4, 4 19 cf. Act. 11, 2B 27 Rom. 15, 15-19 0 2 iudicastia (pr. s 8. I. mJ) 0 3 uita aeterna
JIv conaertimua nos 0 corr. ml 5 extremis Om] 6 autem] enim O
8 in] ad H 13 et in] et 11 in v epistolis 0 15 istae scripri istis
Oml isti OmSIIv 16 affricana 11 18 nouitiis Ollv 19 antiochene Oml
. 20 primum Rv apellati 011 21 affricus 11 24 Listris v 25 quis]
quid 0 deluit Om]
mihi a deo, ut minister sim Christi Iesu in genti.
bus, consecrans euangelium dei, ut fiat oblatio
gentium acceptabilis, sanctificata in spiritu sancto.
habeo ergo gloriam in Christo Iesu ad deum;
non enim audeo quicquam eorum loqui quorum non
perfecerit Christus per me in obaudientiam gentium,
uerbo et opere, in potestate signorum et
prodigiorum, in uirtute spiritus sancti; ita ut ego
ab Hierusalem et in circuitu usque in Illyricum
repleuerim euangelium Christi. quaerite, Donatistae,
si nescitis, quaerite ab Hierusalem per terrena itinera in circuitu
usque in Illyricum quot mansiones sint: si tot ecclesias
computemus, dicite quemadmodum per Africanas contentiones
perire potuerunt. ad Corinthios, ad Ephesios, ad Philippenses,
ad Thessalonicenses, ad Colossenses uos solas apostoli epistulas
in lectione, nos autem et epistulas in lectione ac fide et
ipsas ecclesias in communione retinemus. iam uero Galatia
non una ecclesia est, sed in ea regione innumerabiles. Corinthios
autem uidete quemadmodum salutauerit: Paulus apostolus
Iesu Christi per uoluntatem dei et Timotheus
frater ecclesiae dei quae est Corinthi cum
sanctis omnibus qui sunt in uniuersa Achaia. quot
putatis esse ecclesias in uniuersa Achaia? fortasse ubi sit
Achaia nescitis et de tam incognita prouincia tanta caecitate
iudicatis, ut eam criminibus Afrorum perisse dicatis. nonne
plena sunt florentissimis ecclesiis omnia loca quae Petrus
nominat, Pontus Cappadocia Asia et Bithynia? quid? Iohannes
Oml 6 quidquam Ov 7 oboedientiam II 10 illiricum
0, item lin. 13 13 quod 0 si s. l. TIm2 15 potuerint II
16 tessalonicenses II colosenses IIml 17 pr. et om. II 23 quotuniuersa
Achaia om. 0 24 Achaia sit v 28 nominauit v post
Pontus v add. Galatia, de qua tamen Attg. et Cresc. II 37, 46 et Post
gesta 4, 4 tacet et om. v bithinia 0 bythinia 77
Laodiciae quae sunt ecclesiae — iam enim Ephesum
commemorauimus —, dicat mihi aliquis uestrum ubi sint,
quantum ab inuicem distent. fortasse modo id quaeritis uel
legendo uel audiendo cognoscere. cognoscite ergo etiam quam
longe ab Africa remotae sunt, et dicite nobis, cur eas omnino
uobis incognitas et in apostolicis litteris manifestatas tam
sacrilega temeritate accusetis et tanta dementia criminibus
Afrorum perisse dicatis. postremo quid de illis in sanctis
canonicis libris scriptum est scio, quid de illis uos dicatis
nescio. certe, sicut nos eas legimus ecclesias Christi ex codicibus
quos et uos ueneramini, sic et uos ex codicibus quos
et nos ueneramur quemadmodum perierint legite nobis. an
placet uobis, ut contra ecclesias, quae membra sunt unius
ecclesiae toto orbe diffusae, quas nobis per scriptures suas
sanctus spiritus commendauit et tradidit, undelibet prolata
quaelibet hominum maledicta credamus? hoc quidem uobis
placet, sed nobis non placet. quibus autem iustius placeat et
uos uidetis, sed uicti animositate non uultis uinci ueritate.
ecce sunt scripturae dei, ecce sunt in eis ecclesiae et uniuersali
totius orbis nomine et nominatim designatae et expressae.
quid maiores uestri collegis suis obiecerint nescierunt, quales
ea causa iudices habuerit nescierunt: quomodo ergo perierunt?
ecce sunt scripturae quibus credo, ecce sunt ecclesiae quibus
communico: ubi tibi lego nomina earum, ibi mihi lege crimina
earum.
Si autem aliunde clamas uel recitas, nos post uocem
pastoris nostri per ora prophetarum, per os proprium, per ora
euangelistarum nobis apertissime declaratam uocem uestram
077 Smymae v Pergamo Om2v thiatirae 011 Tiathyrae
v filadelfiae OJl 6 affrica 77 7 manifestas 77 tam om. 0
10 est] sit Ih 11 eas] ea Oml 15 spiritus sanctus per scripturas
suas 77 16 spiritus sanctus., 20 eis] ecclesia 77 27 aliad declamas
(de 8. I. tnl) 77 28 proprium] priorum (pri ita ras. m2) n 29 aoces
uestras TIv
oues meae, inquit pastor caelestis, uocem meam audiunt
et sequuntur me. uox eius de ecclesia non est obscura.
quisquis ab eius grege errare non uult. hanc audiat, hanc
sequatur. fidelissimus dispensator eius, doctor gentium in fide
et ueritate, quia ipse in eo loquebatur, haec dicit: miror
quod sic tam cito transferimini ab eo qui uos uocauit
in gratia Christi in aliud euangelium, quod
non est aliud; nisi aliqui sunt conturbantes uos et
uolentes conuertere euangelium Christi. sed licet
si nos aut angelus de caelo uobis euangelizauerit
praeterquam quod euangelizauimus uobis, anathema
sit. sicut praediximus, et nunc iterum dico,
si quis uobis euangelizauerit praeterquam quod
accepistis, anathema sit. euangelizata est nobis ecclesia
per totum orbem terrarum futura. hoc in lege et prophetis
et psalmis esse praenuntiatum ipse dominus testificatus est,
qui eam coepturam ab Hierusalem et per omnes gentes permanaturam
esse praedixit, testes sibi futuros in Hierusalem
et in tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram, cum
iam in caelum ascenderet, praenuntiauit. haec uerba facta
secuta sunt: quomodo coeptum sit ab Hierusalem et deinde
processum in Iudaeam et Samariam et inde in totam terram,
ubi adhuc crescit ecclesia, donec usque in finem etiam reliquas
gentes ubi adhuc non est obtineat, scripturis sanctis
testibus consequenter ostenditur. quisquis aliud euangelizauerit,
anathema sit.
ecclesiam et in parte Donati in sola Africa remansisse dicit.
(at sequuntur) 077 4 hanc-hanc scripsi hunc-hunc Ollv
6 quia] qua 0 8 gratiam v (Gr. Iv x®PlTl) 12 uobis s. l. Ilm2
18 permansuram 77 19 fort. <et) testes 23 et inde in ras. 0 et
(Onl. inde) 77 donec v 24 adhuc ubi Jlmi donec] et inde v 28 de]
dicat de Jlml dicit de Ilm2v cetero 77 (passim) 29 affrica 77
non sit anathema.
Lego, inquit. nam Enoch unus inter omnes homines
placuit deo et translatus est et postea toto mundo aquarum
inundatione deleto solus Noe cum coniuge et filiis et nuribus
suis in arca meruit liberari. adiungunt etiam de Loth, quod
solus cum filiabus de Sodomis liberatus sit, de ipso quoque
Abraham et Isaac et Iacob, quod pauci fuerint deo placentes
in terra idolis et daemonibus dedita. postremo iam multiplicato
populo Israhel, iam temporibus regum in terra promissionis,
quae fuerat omnibus duodecim tribubus distributa,
commemorant decem tribus diuisas et traditas seruo Salomonis,
duas autem remansisse filio Salomonis ad regnum quod erat
Hierusalem. sic et nunc, inquiunt, totus mundus apostatauit.
nos autem tamquam duae illae tribus in templo dei, hoc est
in ecclesia, remansimus. dominum etiam Iesum Christum cum
plurimi discipuli sequerentur, septuaginta duobus apostatantibus
soli cum illo duodecim remanserunt. his atque huiusmodi
exemplis haeretici suam paucitatem commendare conantur
et in sanctis ecclesiae multitudinem toto orbe diffusam
blasphemare non cessant. sed quaero ab eis, si, quod absit.
nollem credere uera esse ista ipsa quae ab eis commemorantur
exempla, unde me conuincerent. nonne de scripturis sanctis,
ubi leguntur tanta manifestatione, ut quisquis illas litteras in
fidem recipit non possit nisi et ista uerissima confiteri? porro
si haec exempla ideo cogerer credere uera esse, quia ibi scripta
sunt, ubi non possum dicere falsa esse quae scripta sunt, cur
non et ipsi de ecclesia toto orbe diffusa eisdem scripturis
credunt? ecce nos illa omnia credimus. credant et ipsi quod
Reg. 11-12 17 cf. Petil. II 18, 40 ait. et om. II 6 adiungant 0 8 pr. et om. v 9 dedita et daemonibus
II 10 terram 11 11 faerat] faera Oml futura H 12 et 13 salemonis II
13 duas-Salomonis om. 0 16 permansimus II 17 plurimis Oml
discipuli om. II 21 quod absit si (ei s. I. m2) R 22 ipsa om. II
25 recepit v 27 possem e 29 omnia illa v
remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus
ab Hierusalem, credant quod ascensurus in caelum
nouissime dixit: eritis mihi testes in Hierusalem et in
tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram. et
illa et ista uera esse credantur, et nulla inter nos contentio
remanebit, quia nec illis ueris ista nec istis ueris illa impediuntur.
et ista, inquiunt, credimus et completa esse confitemur,
sed postea orbis terrarum apostatauit et sola remansit
Donati communio. haec nobis legant, sicut legunt de Enoch,
de Noe et de Abraham, Isaac et Iacob et de illis duabus tribubus,
quae decem separatis reliquae factae sunt, et de duodecim
apostolis, qui ceteris apostatantibus remanserunt. et hoc
similiter legant, et nihil resistimus. si autem non ea de scripturis
sanctis legunt, sed suis contentionibus persuadere conantur,
credo illa quae in scripturis sanctis leguntur, non credo
ista quae ab haereticis uanis dicuntur. sed quia se duabus
illis tribubus, quae cum Salomonis filio remanserunt, comparandos
putant, legant, et eos hoc elegisse paenitebit sic enim
commemorantur in scripturis ipsi duo populi: pars quae erat
ad Hierusalem Iuda nominatur, illa uero alia, quae cum seruo
Salomonis in ampliore numero segregata est, Israhel uocatur.
legant quae dicant prophetae de utrisque, quemadmodum
peiorem dicant ludam quam Israhel, ita ut iustificatam dicant
auersatricem Israhel peccatis praeuaricatricis Iudae, id est tam
grauia esse peccata huius, ut in eius comparatione illa iusta
dicenda sit. nec huius tamen nec illius peccata obfuerunt
aliquid iustis, qui et hic et illic fuisse inueniuntur. nam et
in illa parte, quam pro exemplo perditionis ponunt, id est in
Israhel, fuerunt sancti prophetae. ibi erat ille memorabilis
Hier. 3, 11 BUO llv 4 diierit 0 6 esse om. O 10 enoc 0 18 salemonis
H, item lin. 22 19 legisse II poenitebit IIv 25 iudee 0
Iuda 1bJ 26 graoia in ras. Jlm2 27 ofifuerant 27 29 alt. in om. 0
mihi septem milia uirorum qui non curuauerunt genua
ante Baal. ideo nequaquam pars illa populi tamquam haeresis
fuisse deputanda est. deus enim easdem tribus iusserat
separari, non ut religio, sed ut regnum diuideretur et hoc
modo uindicaretur in regnum Iuda. deus autem numquam
iubet schisma uel haeresem fieri. neque enim quia et in orbe
terrarum plerumque regna diuiduntur, ideo et unitas christiana
diuiditur, cum in utraque parte catholica inueniatur
ecclesia.
Hoc ideo de Iuda et Israhel commemorandum arbitratus
sum, maxime ut admoneantur isti non obesse iustis in medio
impiorum constitutis, quidquid in ipsos populos propter impiorum
multitudinem dicitur, ut desinant colligere testimonia,
quaecumque siue per prophetas siue per os domini siue per
euangelistas in zizania uel paleam orbis terrarum dicta inueniuntur.
plerumque enim sermo diuinus impias turbas ecclesiae,
quae nec in ecclesia deputantur, tamen propter sacramenta,
quae cum sanctis communiter habent, quia inest in eis quaedam
forma pietatis cuius uirtutem negant, sicut ait apostolus:
habentes formam pietatis, uirtutem autem eius abnegantes,
sic redarguit, tamquam omnes tales sint et nullus
bonus omnino remanserit. inde quippe admonemur in suo quodam
numero eos dici omnes, id est omnes filios gehennae,
quo eos deus pertinere praesciuit. isti ergo uel imperite uel
fallaciter agentes colligunt de scripturis talia, quae uel in
malos bonis usque in finem permixtos uel de uastatione prioris
populi Iudaeorum dicta repperiuntur, et uolunt ea detorquere
in ecclesiam dei, ut tamquam defecisse ac perisse de toto orbe
uideatur. desinant ergo talia proferre, si respondere huic epistulae
uolunt. neque enim nos ita dicimus per totum orbem
a. 395 factam 21 II Tim. 3, 5 Ov 7 haeresim Om2v orbem 77 13 quicquid 77
16 zizaniam 77 19 in om. 77 24 dicit 77 28 reperiuntur OmOv
dicamus ac non etiam malos et eos multo plures, ut in eorum
comparatione pauci sint, cum per se ipsos ingentem numerum
faciant.
malorum cum bonis in eadem communione sacramenti,
sicut ludas ab initio malus inter bonos undecim conuersatus
est, et de bonorum paucitate propter malorum plurium comparationem
et rursus de bonorum multitudine per se ipsam
considerata. ex quibus, ne longum faciam, pauca commemoro.
est in Canticis canticorum, quod de sancta ecclesia dictum
omnis christianus agnoscit: sicut lilium in medio spinarum,
ita proxima mea in medio filiarum. unde appellat
spinas nisi propter malignitatem morum, et easdem unde filias
nisi propter communionem sacramentorum? uidet etiam Ezechiel
signatos quosdam, ne cum malis pariter interirent,, de
quibus ei dicitur: qui gemunt et maerent peccata et
iniquitates populi mei quae fiunt in medio eorum.
populum suum non diceret, quem solis illis illaesis perire mox
iubet, nisi eum populum qui eius sacramenta gestabat. dicit
et dominus de superseminatis zizaniis: sinite utraque crescere
usque ad messem, id est triticum et zizania, et ipse
interpretatur messem finem esse saeculi, agrum uero, ubi utrumque
seminatum est, mundum esse. oportet itaque usque in
finem saeculi crescere utrumque per mundum. unde iam non
permittuntur isti suspicari aut asserere quod dicunt, defecisse
omnes bonos de mundo, ut in sola parte Donati remanerent.
conantur enim contra apertissimam sententiam domini dicentis:
ager est mundus et: sinite utraque crescere usque ad
13, 38. 30 O, add. etiam v 8 plurimam 77 12 in medio spinarum
in ras. Tlm2 15 hiezechiel 0 hic Ezechiel v 16 pariter om. II
22 zizaniam 0 26 deserere II omnes bonos defecisse llv 29 hic
mundus 0JIm2v, cf. 15, 38. 24, 70. Gaud. II 4, 4
apertissima de commixtione bonorum et malorum intra eandem
sacramentorum communionem et conexionem, quam dominus
ipse et ponit et exponit: simile est, inquit, regnum caelorum
sagenae missae in mare, quae congregat omnia
genera piscium; cum autem esset impleta, eduxerunt
eam ad litus et sedentes elegerunt optimos in uasa
sua, malos autem foras miserunt. sic erit in consummatione
saeculi: exient angeli et separabunt malos
de medio iustorum et mittent eos in fornacem ignis;
ibi erit fletus et stridor dentium. nulla ergo malorum
commixtio terret bonos, ut propterea uelint tamquam retia
rumpere et a congregatione unitatis exire, ne homines non
pertinentes ad regnum caelorum in sacramentorum consortio
patiantur, quandoquidem, cum ad litus, id est ad finem saeculi,
uentum fuerit, fiet debita separatio non humana temeritate,
sed diuino iudicio.
De paucitate autem bonorum ipse dominus apertissime
dicit: intrate per angustam portam. quam lata et spatiosa
uia quae ducit ad interitum, et multi sunt qui
pergunt per illam; quam angusta porta et arta uia
quae ducit ad uitam, et pauci sunt qui ingrediuntur
per illam. istos paucos Donatistae se putant esse et ideo
dicunt perisse orbem terrarum, se autem in hac paucitate
quam laudauit dominus remansisse. qui quando comparantur
cum eis, longe pauciores Rogatistas aut Maximianistas obicimus
qui se ab eis separauerunt, si existimant sibi de paucitate
esse gloriandum. uerumtamen hanc paucitatem in comparatione
multitudinis malorum esse a domino commendatam.
multitudinem autem bonorum, cum per se ipsa consideratur.
addidi 2 malorum et bonorum JlfJ 3 connexionem Ov
5 mari ll, cf. Boensch, It. 2 p. 406 9 exibunt II 10 mittunt 0
fornacem] caminum Jlv 20 uia] add. est Ov 30 ipsam v
repperiantur. unde enim ipsum semen Abrahae sicut
stellae caeli et sicut arena maris promittitur nisi propter
innumeram multitudinem, cum dicat apostolus ideo dictum esse:
in Isaac uocabitur tibi semen, quia non filii carnis,
sed filii promissionis deputantur in semen? unde multi
filii desertae magis quam eius quae habet uirum?
unde multi ab oriente et occidente uenient et recumbent cum
Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum;
filii autem regni ibunt in tenebras exteriores,
hoc est impii Iudaei? unde dicit apostolus: ut mundaret,
inquit, nos sibi populum abundantem, aemulatorem
bonorum operum? unde Apocalypsis milia milium dicit esse
sanctorum ecclesiae filiorum? ecce ipsi dicuntur multi qui
dicuntur et pauci. quare, nisi multi per se ipsos considerati,
pauci autem in comparatione iniquorum?
De nobis, inquiunt, dictum est: erunt primi
qui erant nouissimi. ad Africam enim euangelium postmodum
uenit et ideo nusquam litterarum apostolicarum
scriptum est Africam credidisse. de orientalibus autem et
ceteris gentibus, quae in sanctis libris commemorantur fidem
recepisse Christianam, dictum est: erunt nouissimi qui
erant primi, quia recessuri erant a fide. nonne ista est
haereticorum cauenda calliditas, uolentium conuertere uerba
dei a ueritate propter quam dicta sunt ad peruersitatem in
qua ipsi sunt? cur enim hoc non potius de Iudaeis intellegimus,
qui nouissimi facti sunt cum fuissent primi, et de christianis
ex gentibus, qui primi facti sunt cum fuissent nouissimi? quem
8, 11-12 11 Tit. 2, 14 13 cf. Apoc. 5, 11 17. 22 Matth. 20, 16 Om2." 6 semine 77 8 un [multi (de om.) 77 ueniunt 0
9 caelorum] dei 0, cf. Cresc. III 66, 75 12 inquit om. Ov, cf. Petil.
II 52, 119. III 65, 67 14 sanctorum (oram in ras. m2) 77 15 dieunt
Oml 18 affricam 77, item lin. 20 postmodum euuangelium 77
23 recesoerunt 0 28 ex 8. I. 77
.
debuit bene iudicanti auditori, quod inuenerim exitum in
bis uerbis, unde istos appareat nihil pro se attulisse tamquam
certum, ut dubitari non possit, quia, etsi non essent Iudaei et
gentes de quibus hoc dictum intellegerem, nonnullae barbarae
nationes etiam post Africam crediderunt, unde certum sit
Africam in ordine credendi non esse nouissimam. huc accedit,
quod ipse dominus de quibus hoc dixisset exposuit et
ora calumniatorum oppilauit. loquens enim Iudaeis, qui ei
dicturi sunt: in plateis nostris docuisti: cum uideritis,
inquit, Abraham et Isaac et Iacob et omnes prophetas
in regno dei, uos autem expelli foras. et uenient
ab oriente et occidente et aquilone et austro, et accumbent
in regno dei. et ecce sunt nouissimi qui erunt
primi, et sunt primi qui erunt nouissimi. hic certe quid
contradicatur non inuenitur.
Item dicunt de apostasia orbis terrarum dictum esse
quod ait dominus: filius homini:s ueniens putas inueniet
fidem in terra? quod nos intellegimus dictum uel
propter ipsam fidei perfectionem, quae ita difficilis est in
hominibus, ut in ipsis quoque admirabilibus sanctis, sicut in
ipso Moyse, inueniatur aliquid ubi trepidauerint uel trepidare
potuerint, uel propter illam iniquorum abundantiam et paucitatem
bonorum, de qua satis diximus. propterea enim tamquam
dubitans hoc dominus dixit. neque enim ait: (ueniens
filius hominis non inueniet fidem in terra\', sed: putas inueniet
fidem in terra? cui utique cuncta scienti et praescienti
de aliqua re dubitare non conuenit, sed illius dubitatio nostram
de apostasiai] cf. Gaud. II 6, 6
18. 26 Luc. 18, 8 22 cf. Deut. 82. 51 Oml, e Om2 6 affricam 0 8 dixit Ov 9 poit ora
ras. 4—5 litt. in II 11 pr. et om. II 13 accombent. 0 14 et 15
erant (eoovtat) II erant Ov 20 quae] qua et 0 21 ammirabilibus 0
24 dixim Om) 25 ueuiens] ueniet 0 27 cui] cu Oml 28 aliquo
Om2 re om. 0
saeculi pullulantia hoc erat quandoque infirmitas humana dictura.
unde in psalmis dicitur: dormitauit anima mea prae
taedio; confirma me in uerbis tuis. quare: dormitauit
anima mea prae taedio, nisi propter illud quod dominus ait:
quoniam abundauit iniquitasrefrigescet caritas multorum?
et quare: confirma me in uerbis tuis, nisi propter id
quod sequitur: qui autem perseuerauerit usque in finem,
hic saluus erit? sunt ergo per totum mundum, in quibus quoniam
abundat iniquitas, refrigescet caritas multorum, et sunt rursus
per totum mundum, qui perseuerando usque in finem salui
erunt, quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad messem,
et: messis est finis saeculi, ager autem mundus.
cuius humanae infirmitatis est etiam illa uox: saluum me fac,
domine, quoniam defecit sanctus, quoniam diminutae
sunt ueritates a filiis hominum. et inter hos tamen est
unum cor et una in deum anima fidelium clamans: saluum
me fac, domine. quia enim sic unus est iste homo qui dicit:
saluum me fac, domine, ut ex multis constet, paulo post
in eodem psalmo dicitur: propter miseriam inopum et
gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit dominus. et
rursus paulo post plurali numero dicitur: tu uero seruabis
nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum.
qua generatione, nisi de qua superius dictum est: defecit
sanctus et diminutae sunt ueritates a filiis hominum?
sed utrumque hoc genus per totum mundum usque in finem,
quia sinite, inquit, utraque crescere usque ad messem,
et: ager est mundus, messis finis saeculi. ipse enim
unus homo, quod est corpus Christi ex multis constans,
13, 30. 39. 38 14 Ps. 11, 2 20 Ps. 11, 6 22 Ps. 11, 8 24 Ps.
11, 2 27 Matth. 13, 30. 38. 39 om. 77 8 autem 8. I. Um2 14 uox illa 77 19 paulo
post] paulos Oml 22 post] add. pro 0 23 alt. et om. v et Uulg.
27 utraque crescere inquit 77 28 enim om. 0
Sodomis et tamquam Noe de diluuio liberabitur. in ipso est
miseria inopum et gemitus pauperum, quia eius anima dormitat
a taedio, cum se petit confirmari in uerbis dei. in eo
autem psalmo dicit unde sit ipsum taedium: taedium, inquit,
detinuit me a peccatoribus relinquentibus legem tuam.
ipse item clamat, cum eodem taedio cor eius angitur; sed
uideant unde clamat: a finibus terrae, inquit, ad te exclamaui,
dum angeretur cor meum. ipse persecutionem uere
pro iustitia patitur, non solum si tormentis corporalibus patiatur
— hoc enim non semper —, sed quod semper, quamdiu
transeat iniquitas, patitur cruciatus uidelicet cordis, cum eum
taedium detinet a peccatoribus relinquentibus legem dei. neque
enim nullam persecutionem Loth in Sodomis patiebatur, ubi
tamen ei habitanti nullus per corporales poenas molestus fuit,
sed aspectu et auditu iustus inhabitans animam iustam
iniquis aliorum factionibus cruciabat. de hoc dicit apostolus:
sed et omnes qui uolunt pie uiuere in Christo
persecutionem patientur. de illis autem qui relinquunt
legem dei — de quibus dicit idem ipsum corpus Christi: uidi
insensatos et tabescebam —: mali autem, inquit, et
facinerosi proficient in peius, ipsi errantes et alios
in errorem mittentes. sed utrumque hoc genus per totum
mundum usque in finem, quia sinite, inquit, utraque crescere
usque ad messem, ager autem est mundus, messis
finis saeculi.
Uerumtamen istos miror non adtendere quid dicant, cum
uelut pro se commemorant quod ait dominus: filius hominis
16 II Petro 2, 8 18 II Tim. 3, 12 20 Pe. 118, 158 21 II Tim. 3, 18
24 Matth. 13, 30. 38. 39 28 Luc. 18, 8 0 6 detenuit 27 7 tangitur Jbnl 8 clamani Ilml, cf.
De bapt. I 4, 5. Petil. II 108, 241 18 in Christo pie niuere Ov (Gr.
rjc«pu»? C-fjv £ v Xptorip) 19 patiuntur 0 20 idem ipaum dicit II
21 ante pr. et ras. 2 litt. in II autem om. II 22 facinorosi Oc
sit terra. si enim hoc ita dixit tamquam omnino in nullis
inuenturus fidem, aut de quadam terra dixit et incertum est
de qua dixerit, aut de tota terra dixit et non inueniunt quomodo
de Africa non dixerit. sane uideant, ne forte consequentibus
uerbis tales tetigerit quales isti sunt. cum enim dixisset:
filius hominis putas inueniet fidem in terra?, credo
quia poterat quibusdam superbis haereticis, qui in aliqua parte
terrarum se ab orbis unitate separauerunt, ascendere in cor
uana et inflata cogitatio, quod ipsi essent iusti deficientibus
et pereuntibus a fide ceteris gentibus per quas ecclesiae communio
dilatatur, continuo secutus euangelista: dixit autem,
inquit, et ad quosdam, qui sibi iusti uidebantur et spernebant
ceteros, similitudinem istam, et sequitur de illis
duobus in templo orantibus, Pharisaeo et publicano, in quibus
duobus figurantur superba gloriatio bonorum operum et humilis
confessio peccatorum. desinant ergo isti, si respondere huic
epistulae parant, ea testimonia commemorare, quae nos cum
ipsis clamamus uel in perditionem Iudaeorum uel in zizania
sine paleam siue malos pisces totius mundi, et sicut nos
manifestissimis testimoniis asseruimus ecclesiam toto orbe
diffusam, sic et ipsi manifestum aliquid proferant, unde ostendant
esse praedictum ceteris gentibus a fide Christi pereuntibus
solam Africam remansuram et quocumque episcopi ex
Africa mitterentur.
Scriptum est, inquiunt, in Canticis canticorum
sponsa, id est ecclesia, dicente ad sponsum: annuntia mihi,
quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in
2 post sit 1-2 litt. eras. in 77 8 est om. 27 4 quo 0 aut de
tota terra dixit om. II inaeniunt quo in ras. IIm2 5 et de affrica
1l(fJ) 6 tetigerint Oml 9 separauerint 77 11 et ceteris 0 12 secutus]
eequitnr n 16 duobus 8. I. 77 19 clamamus] commemoramus
fJ; cf. Parm. II1, 2 aduersos nos facta sua clamant dicentes etc., Gruc.
III 23, 26 cum eos concilium clamet famosi criminis reos 22 et om. O
24 affricam Hml
meridie. hoc est unicum testimonium quod pro se isti resonare
arbitrantur, eo quod Africa in meridiana orbis parte sit
constituta. unde primum quaero quomodo Christum interroget
ecclesia, ut annuntiet ei ubi sit ecclesia; neque enim duae,
sed una est. aut ipsi ostendant, quoniam non negant haec
uerba ecclesiam dicere Christo, quae sit ecclesia quae interrogat
et quae sit ecclesia de qua interrogat. quaerit enim
quo ueniat ad sponsum suum et dicit ei: annuntia mihi,
quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi cubas in
meridie. iam ista ecclesia est quae loquitur et quaerit,
ubi sit [ecclesia] in meridie. neque enim interrogat: ubi
pascis, ubi cubas, et ei respondetur: in meridie, tamquam
sponsus respondeat: \'in meridie pasco, in meridie
cubo\', sed omnia ista uerba ad interrogationem pertinent: ubi
pascis, ubi cubas in meridie? adhuc enim ipsa dicit: ne
forte fiam sicut operta super greges sodalium tuorum.
iam uero ille respondet: nisi cognoueris temet ipsam, o
decora inter mulieres et cetera. non ergo his uerbis
ostenditur in sola parte meridiana esse ecclesia, sed (et) in
aliis mundi partibus constituta. interrogat fortasse quid ad
eius communionem pertineat in meridie, id est ubi sponsus
eius pascat et cubet in meridie, quia suos pascit et in suis
cubat. ueniunt enim quaedam membra eius, id est boni fideles,
ex partibus transmarinis in Africam et, cum audierint esse
hic partem Donati, timentes ne incidant in manus alicuius
rebaptizatoris inuocant Christum orantes et dicentes: annuntia
mihi, quem dilexit anima mea, ubi pascis, ubi
cubas in meridie, id est qui sint meridies ubi tu pascis et
ad interrogationem1 cf. serm. 46, 35. 138, 9 15 Cant. 1, 6
17 Cant. 1, 7 II 5 isti llv 6 ecclesiam ex ecclesiae Ilml christo
dicere II 10 iam] adhuc enim v, cf. lin. 15 adhuc enim et lift. 17 iam
uero 11 ecclesia deleui 19 ecclesiam (sed constituta) v et addidi
22 et cubet s. I. Um2 alt. in oni. II 24 hic esse v 25 hic om. 0
26 inuocan Oml-
et uide quid adiungat: ne forte fiam uelut operta super
greges sodalium tuorum, id est ne forte uelut latens et
incognita et non reuelata — hoc est enim operta — fiam
non super gregem tuum, sed super greges sodalium tuorum,
qui cum primo tecum essent extra colligere uoluerant
non tuum gregem, sed suos greges, nec audierunt te dicentem:
qui mecum non colligit spargit nec quod Petro dixisti:
pasce oues meas, non \'oues tuas\'. non est autem ista operta,
quia non est sub modio sed super candelabrum, ut luceat omnibus
qui in domo sunt — et de illa dictum est: non potest
ciuitas abscondi super montem constituta —, sed Donatistis
uelut operta est, qui audiunt tam lucida et manifesta
testimonia, quae illam toto orbe demonstrant, et malunt clausis
oculis offendere in montem quam in eum ascendere, qui cum
esset lapis praecisus de monte sine manibus, creuit et factus
est mons ingens et impleuit uniuersam terram.
Potest et alio modo intellegi: ubi pascis, ubi cubas
in meridie. ipsius enim uox est in psalmis ex persona Moysi
famuli dei: dexteram tuam notam fac mihi et eruditos
corde in sapientiam; in illis enim meridies dicitur propter
ingentem sapientiae lucem et ingentem caritatis ardorem.
unde quendam cum exhortaretur spiritus dei ad bona opera
per prophetam, hoc illi etiam promittit: et tenebrae tuae
sicut meridies erunt. sed si aliquis mundi locus intellegendus
esset quod dictum est in meridie, tamen ipsa uerba,
sicut dixi, quae omnia unam faciunt interrogationem, nullo
5, 14 14 cf. Petil. II 38, 91 pag. 75, 15 15 cf. Dan. 2, 34—35
20 Ps. 89, 12 24 Esai. 58. 10 in ras. longiore IIm2 (fuit et incognita) 3 grege Oml
ne forte om. 77 latens in ras. Jlm2 et incognita s. I. Jlm2 4 non]
no Oml 9 alt. oues om. JI opera Oml 13 qui] quia 77
14 orbe«*****esse 77 17 ingens in ras. 77 21 sapientia 0m2v 26 tamen]
add. in 0
sententiam; et si tamquam quaerenti, ubi pasceret et
ubi cubaret, de terreno loco responderetur in meridie, non
continuo Africam accipere deberemus. Africa enim in parte
quidem meridiana mundi est, sed ad africum, non ad austrum,
ubi uere meridies est. ibi enim sol facit medium diem, sub
qua caeli plaga potius Aegyptus inuenitur. si ergo sponsus
ab sponsa tamquam de loco familiarius dilecto et cubili quodam
suo secreto interrogatus responderet esse in meridie,
multo probabilius ecclesia catholica in his membris suis hoc
agnosceret, quae sunt in Aegypto in milibus seruorum dei,
qui per heremum sancta societate uiuunt, perfectionem praecepti
euangelici studentes tenere quo dictum est: uis esse
perfectus? uade uende omnia quae habes et da pauperibus,
et habebis thesaurum in caelis, et ueni sequere
me. quanto enim melius ibi secretius pascere et cubare,
id est requiescere, filius dei diceretur quam in turbis inquietis
furiosorum circumcellionum, quod malum Africae proprium
est! nam de Aegypto ita Esaias prophetat: illo die erit
altare domini in regione Aegyptiorum et titulus ad
fines eorum domino, et erit in signum in aeternum
domino in regione Aegyptiorum, quoniam clamabunt
ad dominum aduersus eos qui eis pressuram faciebant,
et mittet illis dominus hominem qui saluos eos faciet,
iudicans seruabit eos. et cognitus erit dominus Aegyptiis,
et timebunt Aegyptii dominum in illo die
et facient sacrificia et uota promittent domino et
reddent. et feriet dominus Aegyptios plaga et sanabit
19, 19-22 6 ibi] ubi Jl 12 eremum v 13 tenere om. 0 quod J7 perfectus
esse f), cf. Petil. II 104, 239 16 enim 8. I. Oml acubare U
17 di quam (om. ceretur) II 18 cercicelionum Om1 circucellionum Om2
circuncellionum II (passim) 19 illa v 20 regionem Oml 22 regionem
0 24 illis] eis II 25 seruauit 0 26 aegytii H in om. II
die illo Hml 28 aegiptiios (stc) in ras. Hm2
exaudiet illos et sanabit illos. quid ad haec dicunt? quare
non communicant ecclesiae quae praedicta est Aegyptiorum?
aut si praefiguratione prophetica Aegyptus mundum significat,
quare non communicant ecclesiae orbis terrarum?
Proinde perscrutentur scripturas et contra tam multa
testimonia, quibus ostenditur ecclesia Christi toto terrarum
orbe diffundi, uel unum proferant tam certum et tam manifestum
quam illa sunt, quo demonstrent ecclesiam Christi
perisse de ceteris gentibus et in sola Africa remansisse tamquam
ab alio initio, non ab Hierusalem, sed a Carthagine, ubi
primo episcopum contra episcopum leuauerunt. si autem uelimus
intellegere Donatum principem Tyri, quia Tyria Carthago cognominata
est, quae in eum per Ezechielem prophetantur? ubi eum
maxime designat quod ei dicitur: ostendam tibi quia homo
es et non deus. isti enim de huius magis quam de dei
nomine gloriantur, et cum solus deus sine peccato sit et
sacerdos ille qui interpellat pro nobis, quia et de ipso dictum
est: qui est super omnia deus benedictus in saecula,
isti Donati imitatores ita se uolunt sine peccato uideri, ut
etiam iustificatores hominum se asserant et suum oleum quod
non sit oleum peccatoris. merito dicitur principi Tyri: dixisti
(deus sum\', es autem homo et non deus, cui etiam dicitur:
numquid tu melior quam Danihel? confitetur enim Danihel
peccata sua et peccata populi sui. isti autem pertinentes ad principem
Tyri ideo se dicunt orantes audiri pro peccatis populi, quia
ipsi sine peccato sunt. merito dicitur principi Tyri: numquid
tu melior quam Danihel? ecce nos possumus inuenire aliquid
proprium, et hoc maximum malum a capite Africae, id
140, 5 22 Ezech. 28, 9 24. 27 Ezech. 28, 3 cf. Dan. 9, 20 Ibng.m2 2 pr. illos (8. scr. uel eos) O eos IIv et
sanabit illos (eos v) om. II 3 non om. 0 8 alt. tam om. Jlml
10 tamquam] propagandam coni. v 13 tyria 077 Tyrus v nominata Tlml
20 sine peccato se uolunt Of) 28 melior] add. es 77 29 malum maximum IIv
congruenter Tyrus pro Carthagine accipitur —, et tamen non
agimus talibus. fortassis enim aliquid aliud significet Tyrus:
quanto magis meridies, cum et ipsa uerba ad alium cogant
intellectum !
Sed quam non permittantur saltem quaerere aliquid, quo
probent esse praedictum deficientibus a fide christiana ceteris
gentibus in sola Africa ecclesiam remansuram, attendant illud,
quod saepe commemoraui, utraque crescere usque ad messem
et agrum esse mundum, messem finem saeculi, non nobis, sed
ipso domino interpretante parabolam suam. est et aliud euidentissimum
quod eis omnino auferat laborem quaerendi, unde
probent ecclesiam mundo perdito ad solos Afros redactam.
potest enim aliquid esse et non inueniri. non esse autem et
inueniri non potest. desinant ergo quaerere quod inuenire non
poterunt, non quia occultum est, sed quia non est. sunt enim
adhuc nonnullae gentes in quibus nondum est euangelium
praedicatum; necesse est autem impleri omnia quae de Christo
et ecclesia praedicta sunt. oportet ergo et in eis praedicari,
quod cum impletum fuerit, tunc erit finis.
quod dominus ait: praedicari in nomine eius paenitentiam
et remissionem peccatorum in omnes gentes,
incipientibus ab Hierusalem, sed postea ceteris deficientibus
solam Christo Africam remansisse, cum adhuc illud implendum
sit, nondum impletum? cum autem impletum fuerit,
ueniet finis. sic enim dominus ait: et praedicabitur hoc
euangelium regni in uniuerso orbe in testimonium
om. llv 6 quamuis Tlm2 quod Jlml 7 proban tesse Oml
probet esse Om2 9 commemoraui in ras. Tlm2, post hanc uoc. sinite
8. I. m2 10 et agram-messem om. 0 11 et om. JI 16 poterant Oml
enim] autem 0 19 post pr. et eras. de in II 20 quod-finis om. Ov,
cf. Cresc. III 64, 71. Gaud. II 5, 5 extr. 22 eiua] christi O, cf.
p. 275, 1 25 solum Oml 26 pr. impletum] add. sit Ov
cum adimpleta esset fides omnium gentium, tunc perditio
gentium excepta Africa consecuta est quandoquidem ipsa fides
omnium gentium nondum adimpleta est?
Nisi forte hoc restat hominum insaniae, ut dicant non
ex illis ecclesiis, quae fundatae sunt per apostolorum labores,
adimpleri praedicationem euangelii in omnibus gentibus. sed illis
pereuntibus et earum reparationem ex Africa futuram per partem
Donati et residuarum gentium adquisitionem. puto quod ipsi
etiam rideant cum hoc audiunt, et tamen nisi hoc dicant, quod
erubescunt si dicant, non habent omnino quod dicant. sed quid
ad nos nemini inuidemus. hoc nobis legant de scripturis sanctis.
et credimus; hoc, inquam, nobis ex canone diuinorum librorum
legant, tot cinitates, quae usque ad hodiernum diem baptismum
per apostolos sibi traditum tenuerunt, propter Afrorum sibi incognita
crimina perisse a fide Christi et denuo baptizandas esse a
parte Donati, atque inde ceteris gentibus. quae nondum audierunt,
praedicandum euangelium. hoc nobis legant — quid morantur,
quid tergiuersantur, quid impediunt salutem gentium? -, legant
hoc et cum ipsa lectione nouos apostolos mittant ad tot gentes
rebaptizandas et ad residuas baptizandas.
Sed plane uideant, cum ad Colossenses uenerint, quomodo
ibi uel legant uel audiant ad eos epistulam datam, ubi
eis dicit apostolus: gratias agimus deo patri domini
nostri Iesu Christi semper pro uobis deprecantes, audientes
fidem uestram in Christo Iesu et dilectionem
quam habetis in omnes sanctos propter spem quae
reposita est uobis in caelis, quam ante audistis in
uerbo ueritatis euangelii quod peruenit in uos, sicut
in omni mundo est fructificans et crescens sicut et
Oml 4 impleta H 8 et om. Ov 10 quod erubescunt
om. Jlml 11 si dicant om. Ollml, cf. p. 293, 26 quod] quid Ilml
12 legant nobis hoc II 15 traditum] consignatum IIv cognita 0
17 inde] in 0 23 epistolam Ov 24 grascias 0
dei in ueritate. haec enim uerba conueniunt cum euangelio
ubi dictum est: simile est regnum caelorum homini seminanti
bonum semen in agro suo, et postea exponitur
ager esse hic mundus. sicut enim hoc ex quo seminatum est
crescere praedictum est usque ad messem, ita et apostolus
dicit: in omni mundo fructificans et crescens sicut et
in uobis, ex qua die audistis. crescit autem usque in finem,
quia usque ad messem; messis enim est finis saeculi.
dicent ergo non solum Colossenses ad quos data est, sed
etiam ceteri omnes apud quos legitur haec epistula, ubi per
apostolicas litteras constat bonum semen esse. seminatum et
iam tunc crescere et fructificare coepisse: \'quid nobis affertis
noui? numquid iterum seminandum est bonum semen, quando
ex quo seminatum est crescit usque ad messem si dicitis
perisse in illis locis quod erat per apostolos seminatum et
ideo esse rursus ex Africa seminandum, respondebitur: legite
nobis hoc ex diuinis oraculis\'. quod profecto legere non potestis,
nisi prius ostenderitis falsum esse quod scriptum est,
semen illic ante seminatum crescere usque ad messem.
et quia nullo pacto sibi diuina eloquia contradicunt, nullo
modo in eis inuenietis, quod contra hoc tam manifestum
recitare possitis. restat ergo ut non ex diuinis libris, sed ex
uobis ista dicatis. proinde dignissime respondebitur: anathema
sitis\'. tenent enim ecclesiae apostolico labore fundatae, cum
quanta cura sibi praedictum sit: si quia uobis euangelizauerit
praeterquam quod accepistis, anathema sit.