De eo quod scriptum est in genesi: faciamus hominem
ad imaginem et similitudinem nostram. hunc locum
Manichaei. quo scriptum est in genesi hominem factum esse
ad imaginem et similitudinem dei, propterea dicunt nouo
testamento esse contrarium. quia dominus in euangelio dicit
Iudaeis: uos ex patre diabolo estis et desideria patris
uestri facere uultis; ille homicida erat ab initio et
in ueritate non stetit, quia ueritas in eo non est, et
quod alio loco Iudaei serpentum genera et uiperarum appellantur.
non intellegunt illud dictum esse de homine antequam
peccaret, quod factus est ad imaginem et similitudinem dei,
hoc autem, quod in euangelio est, "UOB ex patre diabolo
estis" peccatoribus et infidelibus dici. tribus enim modis in
scripturis sanctis filiorum nomen accipitur: uno secundum
naturam. quomodo Isaac filius Abrahae uel etiam ceteri Iudaei,
qui ex eadem origine ueniunt; alio secundum doctrinam. ut
filius eius in ea re quisque appelletur, a quo aliquid didicit.
sicut filios suos appellat apostolus, qui ab illo didicerunt
euangelium; tertio secundum imitationem, sicut filios Abrahae
nos uocat apostolus, quod eius fidem imitamur. duobus ergo
modis peccatores infideles Iudaei filii diaboli uocantur a domino,
uel quod ab ipso inpietatem didicerunt, sicut de ipso
diabolo apostolus dicit: qui nunc operatur in filiis diffidentiae;
uel quod eum imitantur, quod magis pertinet ad
id, quod de illo dictum est: et in ueritate non stetit
quia et ipsi Iudaei in ueritate legis, quae sibi data est, non
steterunt eodem domino adtestante et dicente: si crederetis
I Cor. 4, 14 sq. 20 cf. Gal. 3. 7 23 Ephes. 2, 2 27 Ioii. 5, 46 F hunc-scriptum (unc. rubric.) P 6 diabulo
P dyabolo S 9 genimina TC,b (in marg. al. genera) 10 non
enim T esse dictum bV esse om. T 13 dicit P 15 ysaac Y
I t
18 apostolus appellat T C S V 20 q b 21 peccatores infideles P
r
a domino uocantur V 23 filios CVb difidentiae P 26 eat] ? F
27 steterunt quae eis data est T eodem] eo quod 0srb, om. T
secundum eorundem peccatorum uenena etiam serpentum et
uiperarum genera uocantur.
Ad imaginem autem dei factum hominem non tantum
genesis sed etiam apostolus clamat, cum dicit: uir quidem
non debet uelare caput. cum sit imago et gloria dei,
mulier autem gloria uiri. et ut manifeste intellegatur non
secundum uetustatem peccati, quae corrumpitur, sed secundum
spiritalem conformationem factum esse hominem ad imaginem
dei. item apostolus monet, ut exuti consuetudine peccatorum,
id est uetere homine, induamus nouam uitam Christi. quem
nouum hominem appellat. et ut doceat hoc nos aliquando
amisisse, renouationem illam uocat. nam ita loquitur: expoliantes
uos ueterem hominem cum actibus eius induite
nouum. qui renouatur in agnitionem dei secundum
imaginem eius. qui creauit eum. filii ergo dei sunt
homines renouati ad eius imaginem et ei similes facti usque
ad dilectionem inimici. sicut dominus dicit diligere nos debere
inimicos nostros, ut similes simus patri nostro, qui in caelis
est. quod in potestate nostra ab ipso deo esse positum docet
scriptura, cum dicit: dedit eis potestatem filios dei
fieri. filii autem diaboli dicuntur homines. cum imitantur
eius inpiam superbiam et a luce atque celsitudine sapientiae
decidunt et non credunt ueritati, quales dominus arguit, cum
dicit: uos ex patre diabolo estis et cetera. cui loco euangelico
propheta consonat dicens: ego dixi, dii estis et filii
altissimi omnes: uos autem sic'ut homines moriemini
et sicut unus de principibus cadetis.
21 Ioh. 1, 12 25 PB. 81, 6 sq. om. CV 2 ueuenata serpentum P serpentium S 3 genimina (in
marg. al. genera) b 4 ymaginem V 6 inmago C 10 item] idem TCVb
11 ueterS hominem (uirg. m. 2 add.) P induamur nona uita TCSVb
15 agnitione CV 19 simimus P 21 dl (s. I. m. 2) P 23 decidflt
*
sapientie b 26 consonţ>t C 27 excelsi (in marg. altissimi) V sicut
hominesj ut hom. TCSVb 28 de] ex TCSVb
De eo quod scriptum est in exodo: honora patrem tuum
et matrem tuam. huic etiam loco, ubi de honorandis parentibus
deus praecepit, illum euangelii locum Manichaei
dicunt esse contrarium. ubi dominus cuidam dicenti: ibo
primum, ut sepeliam patrem meum' respondit: sine
mortuos, mortuos suos sepeliant; tu autem ueni et
adnuntia regnum dei. quod eodem modo soluitur. quo illud
superius. ubi de uxore relinquenda dictum est propter regnum
caelorum'. quia et parentes honorare debemus et eos
tamen propter adnuntiationem regni dei nulla inpietate contemnimus.
nam si uetere testamento contrarium est euangelium
propter istam sententiam, incipit etiam apostolo esse contrarium.
qui et filios monet, ut honorent parentes. et parentes,
ut diligant filios. non solum autem, sed etiam dominus uidebitur
sibi esse contrarius — quod credere nefas est —, quia
loco alio dicit homini quaerenti uitam aeternam: si uis uenire
ad uitam. serua mandata, in quibus etiam illud commemorat:
honora patrem et matrem. quibus mandatis perfectis
etiam ad dilectionem dei crescitur, in qua est tota perfectio.
nam dilectio proximi certus gradus est ad dilectionem dei. et
ideo respondenti, quod omnia illa mandata seruaui', dicit unum
ei deesse, si uult esse perfectus, ut uendat omnia, quae habet,
et det pauperibus et sequatur eum. ex quo manifestum est et
honorem parentum in gradu suo esse seruandum et eos tamen
in diuini amoris comparatione, praesertim si inpedimento sunt,
nulla dubitatione oportere contemni. nam et in scripturis
ueteribus habes positum: qui dicit patri aut matri: non
noui uos, et filios suos non agnoscit, ipse cognouit
Col. 3, 20 sq. 22 cf. Matth. 19, 17 sqq. 27 Deut. 33, 9 om. V huic-pa (unc. rubric.) P 5 sine
ut mortui mortuos suos sepeliant b 6 mortuos suos] ut mortuos
suos T, 8. I. C 11 si) et si b si in P4 UE'terę P1 12 esse apostolo
r 15 sibij sibi ipsi TCSlb fas P4 nephas r 21 mandata
illa b seruauit TCVb 22 deesse ei T 25 sint F 28 et] et
qui TCSVb ipse autem TCrb
parentum dilectio et in uetere commendatur parentum
contemptus, ex utroque capite duo sibi testamenta consentiunt.
De eo quod scriptum est in exodo: ego sum deus
zelans, retribuens filiis tertiae et quartae generationis,
parentum peccata, qui me oderunt. huic loco
Manichaei illud de euangelio dicunt esse contrarium. quod
dominus dicit: estote benigni sicut pater uester caelestis.
qui solem suum oriri facit super bonos et malos
et illud aliud. quod item dominus ait: non solum septies
peccanti fratri dimittendum sed etiam septuagies
septies. a quibus tamen si quaeram, utrum deus non puniat
inimicos suos, sine dubio turbabuntur. ipsi enim dicunt deum
genti tenebrarum aeternum carcerem praeparare, quam dicunt .
esse inimicam deo. et parum est, sed eum etiam sua membra
simul cum ipsa gente puniturum esse non dubitant dicere.
sed cum ad capitula ueteris et noui testamenti ueniunt, ut
inperitos decipiant et ea sibi aduersa esse criminentur, fingunt
se nimis bonos. sed dicant nobis. quibus dicturus est dominus:
ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo
et angelis eius, si omnibus parcit et neminem damnat?
quare intellegendum est et illud recte dictum esse, quod deus
retribuet parentum peccata filiis, qui eum oderunt. ex eo enim,
quod addidit: qui me oderunt, intellegitur eos puniri parentum
peccatis, qui in eadem peruersitate parentum perseuerare
uoluerunt. tales enim non saeuitia, sed potius iustitia
dei et sua iniquitate puniuntur, sicut propheta dicit: sanctus
enim spiritus disciplinae effugiet fictum et auferet
27 Sap. 1. 5 TCV 2 ueteri TCSVb 3 contemtus}J'l 4 in exodo
scriptum est TCSVb 5 tribuens S 6 huic-euan (unc. rubric.) P
10 quod om. S idS b 22 recte dictum esse] rectum esse TCSVb
O
23 retribuit VCSb ex eo-oderunt om. P 24 quid C qui me ode-
runt om. S 25 peccatis parentum TCb 27 dicitj ait TCSVb 28 auferet b
superueniente iniquitate, id est corripietur homo
superueniente sibi iniquitate sua, cum ab eo recesserit spiritus
sanctus. et alio loco: haec cogitauerunt et errauerunt;
excaecauit enim illos malitia eorum et alio loco: criniculis
peccatorum suorum unusquisque constringitur.
quibus testimoniis ueteris testamenti de nouo consentit apostolus
dicens: tradidit illos deus in concupiscentias
cordis eorum. qua concordia utriusque testamenti satis
ostenditur non esse saeuum deum, sed unumquemque in se
saeuire peccando.
Quod autem in tertiam et quartam scriptum est generationem
uindictam procedere, non aliud significari arbitror, nisi
quod ab ipso Abraham, qui pater esse incipit populi Iudaeorum,
quattuor aetates sunt cum ista, quae nunc agitur, quas
Matthaeus euangelista distinguit. una est ab Abraham usque
ad Dauid, alia a Dauid usque ad transmigrationem in Babyloniam,
tertia a transmigratione in Babyloniam usque ad domini
aduentum; inde usque ad finem quarta deputatur tamquam
senectus saeculi ceteris aetatibus longior. quas aetates pro
generationibus positas credimus, quamuis singulae pluribus
generationibus constent. et quoniam tertia incipit a transmigratione
Babyloniae, quando Iudaeorum est facta captiuitas, in
quarta uero, id est post aduentum domini nostri, gens Iudaeorum
a solo proprio penitus eradicata est: hoc datur intellegi,
quod dictum est tertiae et quartae generationis peccata parentum
redditurum deum, his utique legitime atque debite,
qui parentum peccata perseueranter tenere quam dei iustitiam
sequi maluerunt. nam non pertinere patris peccata ad filium
iuste uiuentem propheta Ezechiel apertissime ostendit.
30 cf. Ez. 18, 14 sqq._ b 5 ot excęcauit P funiculis
S.b (in marg.) 11 seuire P 14 habraham V 16 matheus VCT
17 (et 18; babylloniam P (et 18) babiloniam CV 23 babylloniae P
27 hiis V adq: P1 28 perseuerantes b 30 hiezechiel P
Quod autem in euangelio dicitur: estote benigni quemadmodum
pater uester caelestis, qui solem suum
oriri facit super bonos et malos, non est ueteri testamento
contrarium. hoc enim facit deus, ut inuitet ad paenitentiam,
sicut dicit apostolus: ignoras, quia patientia dei
ad paenitentiam te inuitat? nec tamen ideo credendum est
non puniturum deum eos, qui, ut dicit idem apostolus,
thesaurizant sibi iram in diem irae et reuelationis
iusti iudicii dei, qui reddit unicuique secundum opera
sua namque istam dei patientiam et bonitatem etiam propheta
praedicat dicens: parcis autem omnibus. quoniam tua
sunt omnia, qui animas amas et cetera innumerabilia,
quibus intellegitur et in bonitate et in seueritate misericordiam
et iustitiam dei testamentum utrumque praedicare.
Si autem mouentur, quod dictum est: ego sum zelans,
moueantur etiam illo, quod dixit apostolus Paulus: zelo dei
uos zelo; desponsaui enim uos uni uiro uirginem
castam exhibere Christo. sancta enim scriptura uerbis
nostris loquens etiam per haec uerba demonstrat nihil digne
de deo posse dici. cur enim non etiam ista uerba dicantur
de illa maiestate, de qua quicquid dictum fuerit, indigne
dicitur, quia omnes opes linguarum omnium ineffabili sublimitate
praecedit? nam quoniam zelando solent mariti uxorum
pudicitiam custodire, potestatem et disciplinam dei, qua fornicari
animam inpune non sinit, zelum dei scripturae uocauerunt.
est autem animae fornicatio auersio a fecunditate
sapientiae et ad conceptum temporalium inlecebrarum corruptionumque
conuersio.
Illud uero quod dimittendum esse dicit fratri non solum
septies sed et septuagies septies, paenitenti utique dicit. deus
PV innitatur V 8 die TCSVb 9 reddat S
h
reddet VTCb 16 dicit TCb 18 exibere P 19 indigne P 20 uerba
ista TCSVb 22 sullimitate C 25 inpune om. P 26 aduersio V
30 septuagesies V penitenti P V
qui ei per paenitentiam reconciliantur. nam et apud prophetam
dominus dicit: nolo mortem peccatoris, quantum ut
reuertatur et uiuat. ex quo facile adparet et in ea patientia,
quae inuitat ad paenitentiam, et in ea indulgentia, quae ignoscit
paenitentibus, et in ea iustitia. quae punit eos, qui corrigi
nolunt, utrumque testamentum sibi conuenire atque congruere
tamquam ab uno deo utrumque conscriptum.
De eo, quod in exodo scriptum est: oculum pro oculo,
dentem pro dente et cetera talia. huic loco Manichaei, quod
in uetere lege par uindicta permittitur et dicitur oculum pro
oculo et dentem pro dente esse perdendum. sic calumniantur,
quasi et ipse dominus haec duo, sibi ueluti aduersantia atque
contraria in euangelio demonstrauerit. ipse enim ait: audistis,
quia dictum est antiquis: oculum pro oculo et dentem
pro dente: ego autem dico uobis non resistere malo,
sed si quis te percusserit in maxillam, praebe illi et
alteram, et quicumque uoluerit tecum iudicio contendere
et tunicam tuam auferre, dimitte illi et pallium.
in quibus duabus sententiis reuera duorum testamentorum
differentia demonstratur, sed amborum tamen ab uno deo constitutorum.
nam quoniam primo carnales homines ardebant
multo amplius se uindicare quam erat illa iniuria, de qua
querebantur, constitutus est eis primus lenitatis gradus. ut
iniuriae acceptae mensuram nullo modo dolor uindicantis excederet.
sic enim et donare aliquando posset iniuriam, qui
eam primo non superare didicisset. unde dominus iam per
euangelii gratiam ad summam pacem populum ducens huic
(s. l.) P dicit b 2 penitentiam P 4 pacientia P 5 penitentiam
P 6 penitentibus P 7 sibi om. TCSVb 9 scriptum est
in exodo TCSVb 10 pro dentem P tente V huic-ue (unc.
rubric.) P 12 et om. TSb 16 pro dentem P 17 percusserit te V
t
maxillam] dexteram max. T, (s. I.) C ei V 24 constiro. 6 P eis
om. P leuitatis b 26 posset aliquando V 27 non] sic C 28 dedncens
TCSb xeducens Y
uindictam, quam quisque laesus est, reddere, placata
mente totum se donare gauderet. quod etiam in illis ueteribus
libris propheta praedicat dicens: domine deus meus, si
feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi
retribuentibus mihi mala. et alius propheta dicit de huiusmodi
uiro patiente iniurias et lenissime tolerante: dabit percutienti
se maxillam, saturabitur obprobriis. ex quo
intellegitur et mensuram uindicandi recte carnalibus constitutam
et omnimodam iniuriae remissionem non tantum in
nouo testamento esse praeceptam, sed longe ante in uetere
praenuntiatam.
De eo, quod scriptum est, quod locutus est deus cum
Adam et Eua et cum serpente et cum Cain et ceteris antiquis.
inter quos etiam et nonnullis adparuisse scribitur et ab eis
uisus esse non uno, sed multis scripturarum locis, in quibus
et locutus esse deus cum hominibus inuenitur et nonnullis
adparuisse: insidiantur ergo Manichaei et dicunt omnia contraria
esse nouo testamento, quoniam dominus dicit: deum
nemo uidit umquam nisi unicus filius, qui est in sinu
patris; ille adnuntiauit nobis de eo, et iterum quod dicit
Iudaeis: nec uocem illius aliquando audistis nec faciem
eius uidistis nec uerbum eius habetis in uobis manens,
quia ei, quem ille misit, non credidistis. quibus respondemus
eo ipso, quod in euangelio scriptum est: deum nemo
uidit umquam nisi unicus filius, qui est in sinu
patris; ipse adnuntiauit nobis de eo totam ipsam solui
1, 18 22 Ioh. 5, 37 sq. b 2 est] eSt b 5 istud (d corr. ex t) P1 6 retri-
E
buentibus om. V 7 paciente PC leuissime b percutient? P
11 ueteri CYb 12 prgnuntiatum ei dns locutus est V 14 et cum
ena C cayn Y 16 scriptura locis (ra in ras.) P 18 insidiantur- di
(unc.rubric.)P ergo om. TCSVb 21 adnuntiabitP ,22 IudaeiaJ iohannesS
27 ipse] ille V adnuntiabit P adnuntiabit (sic. ubique corr.) G
solum nouissimis temporibus, cum in carne adparere dignatus
est, sed etiam prius a constitutione mundi, cui uoluit de
patre adnuntiauit siue loquendo siue adparendo uel per angelicam
aliquam potestatem uel per quamlibet creaturam: quia
ipse est in omnibus ueritas et omnia illi constant et omnia
illi ad nutum seruiunt atque subiecta sunt, ut etiam oculis
per uisibilem creaturam cui uult, cum dignatur, adpareat,
cum ipse tamen secundum diuinitatem suam et secundum id,
quod uerbum est patris, coaeternum patri et incommutabile,
per quod facta sunt omnia, non nisi purgatissimo et simplicissimo
corde uideatur. et ideo quibusdam locis etiam scriptura
ipsa testatur angelum uisum, ubi dicit deum uisum. sicut in
illa luctatione Iacob et angelus dictus est ille, qui adparuit.
et cum adparuit in rubo Moysi et item in heremo, cum iam
eduxisset populum de terra Aegypti, quando legem accepit.
deus ei locutus est. sed siue in rubo, cum eum misit. siue
postea, cum ei legem dedit, angelum dicit Stephanus in actibus
apostolorum ei adparuisse. quod ideo dicimus, ne quis arbitretur
uerbum dei, per quod facta sunt omnia, quasi per locos posse
definiri et alicui uisibiliter adparere nisi per aliquam uisibilem
creaturam. sicut enim uerbum dei est in propheta et recte
dicitur dixit propheta' recte item dicitur dixit dominus', quia
uerbum dei, quo$ est Christus, in propheta loquitur ueritatem:
sic et in angelo ipse loquitur, quando ueritatem angelus adnuntiat,
et recte dicitur deus dixit' et deus adparuit' et item
recte dicitur angelus dixit' et angelus adparuit', cum illud
17 cf. Ex. 19, 3 18 cf. Act. 7, 30. 35 Cb 5 per om. Y 7 aque G
U
subiecta - - sunt C 8 cum] quando TCSYb quamtji? (u in rill.
Bii
do m. 2 del.) G 9 diuitatem P2 10 est] et V 14 locutione P
15 heremorn (u in o corr.) P eremo TS 16 egypti P 17 loquutns P
18 Btefanus P 19 aparuisse P 23 diiit—dicitur om. G TCSVb
quia dfis Y 25 angelo (corr. ex euangelio) P 26 dfis (bis) V
27 dicitur recte GTCS dicitur] deo b dicatur illud Y
creaturae. ex hac regula etiam apostolus ait: an uultis experimentum
accipere eius, qui in me loquitur, Christi?
Si autem hoc mouet, quod in uetere testamento etiam
peccatoribus deus loquitur uel Adae uel Euae uel serpenti,
adtendant etiam in nouo cuiusmodi exemplum dominus posuit
de homine stulto et cupido, quomodo ei locutus est dominus,
cum ait: stulte, hac nocte auferetur anima tua a te;
haec quae praeparasti, cuius erunt? cum enim ueritas
etiam peccatoribus dicitur, per quamlibet creaturam dicatur,
non nisi ab illo dicitur, qui unus est uerax. quod autem
Iudaeis dicit: nec uocem aliquando eius audistis, ideo
dicit. quia non obtemperauerunt isti dumtaxat, cum quibus
loquebatur. quibus dicit etiam: nec faciem eius uidistis,
quia non potest. quod autem dicit: neque uerbum eius
habetis in uobis manens, quia in quo manet uerbum dei,
Christus in illo manet, quem isti respuerunt. nam cum ipse
dominus dixisset: pater, clarifica me ea claritate, qua
fui apud te, priusquam mundus fieret, sonuit uox de
caelo: et clarificaui et clarificabo. quam uocem multi
Iudaeorum praesentes audierunt nec ideo tamen audisse dicendi
sunt. quia non obtemperauerunt, ut crederent. quapropter si
non est mirandum, quod uerbum dei, id est unicus filius dei,
qui de patre adnuntiat, cui uult per se ipsum, cui uult per
aliquam creaturam uel sonando uel adparendo, cum tamen
ipse per se ipsum mundo corde uideatur et per illum pater
— beati enim mundicordes, quia ipsi deum
7 Matth2. 5, 8
i
3 eius accipere b xpf. CTb 4 ueterę G ueteri TCSVb 5 aeuae G
6 dns] ds b 7 et ont. b loquutus G ds P 8 a te hac sqq. V
k e
acnocte aufertur G a te anima tua GTCSb 10 dicatur CVb 12 dititur
P eius aliquando b 14 quibus] ubiq: P 19 priusquam]
eum P 25 creaturam] creaturam manifestef b 27 mundocordes Pf
(o in i corr.) G quia] qffi Y
testimonia consonare.
De eo, quod scriptum est, quod locutus est deus Moysi et
dixit illi: loquere ad filios Israhel: sumite primitias
ab omni homine, quas mihi destinetis, hoc est aurum.
argentum, aeramentum, purpuram, byssum. coccum.
pilos caprinos, pelles rubeas agnorum, ligna integra.
oleum ad inluminationem. thymiamata. lapides pretiosos,
hoc est beryllos, et constituite tabernaculum.
in quo commorari uobiscum possim. commouent etiam
hinc Manichaei quaestionem et huic scripturarum loco illud
in euangelio dicunt esse contrarium, quod ait dominus: DOD
iurabis neque per caelum, quia sedes dei est, neque
per terram, quia scabellum est pedum eius. disputant
enim et magnum aliquid sibi uidentur dicere, cum dicunt:
quomodo ille deus, cuius caelum sedes et terra scabellum
pedum eius est, in tabernaculo habitat. quod ex auro uel
argento et aere et purpura et pilis pecorum pellibusque constructum
est? adhibentes etiam testem apostolum Paulum.
quia dicit deum lucem habitare inaccessibilem. quibus nos
parem quaestionem referimus, et quod de nouo testamento
protulerunt, de uetere testamento proferimus. ibi enim inuenitur
prius scriptum: caelum mihi sedes est, terra scabellum
pedum meorum: quam domum aedificabitis mihi, aut
quis locus requiei meae ? nonne manus mea fecit
23 Es. 66. 1 sq. om. b diis V 4 filits P1 5 quod GTCSVb
6 bissum V 7 pellas G rubras T robeas G 8 timiamata PG thimia-
mata CV preciosos CP] 9 berillos Cb 10 comorari (co ex cu m.
O
2 corr.) P comparari GCV passim G possim uobiscum V commouent-questi
(une. nWric.) V esse p2 14 pedum eius
est TCSYb 17 uel] et b 18 purp$ra P5 22 protulerint V
ueteri G1 ueteri TCSVb 23 terra autem GCTSVb 25 haec fecit r
deum in templis manufactis non habitare ; et tamen filius
dei nostri flagello de restibus facto expulit de templo eos,
qui boues et columbas uendebant, et nummulariorum euertit
mensas et ait: domus patris mei domus orationis uocabitur,
uos autem fecistis eam speluncam latronum.
si ergo aliquis etiam istis duobus ex aduerso capitulis constitutis
uelit inperitos decipere et dicere in uetere testamento
magnificari deum, cuius dicitur sedes caelum et terra scabellum
pedum et negatur habitare in domo manufacta, in nouo autem
testamento domus eius dicitur templum constructum ab hominibus:
nonne Manichaei uel sero fatebuntur et habitaculum
dei per manus hominum factum ad aliquam significationem in
utroque testamento accipi et deum non habitare in locis ab
hominibus fabricatis in utroque testamento praedicari ?
De eo. quod in exodo scriptum est: ne adoraueritis
deos alienos et iterum: deus uester zelans appellatur;
zelans enim zelauit. huic capitulo, quod scriptum est: ne
adoraueritis deos alienos, cum calumniantur Manichaei,
satis ostendunt placere sibi adorari multos deos. nec mirum,
quandoquidem in secta sua numerosissimam deorum familiam
commemorant atque commendant. quippe qui etiam ad ista
uisibilia uenerunt, quae pro ipsius ueritatis luce uenerantur
et adorant; et ideo displicet eis, quod scriptum est in exodo:
ne adoraueritis deos alienos. addunt etiam illud propter
hoc dictum esse: deus uester zelans appellatur; zelans
enim zelauit, ut tamquam deum zelantem non amemus, cuius
zelo deos alienos zelare non sinimur. et ideo dicunt ista
(s. I.) C 3 dl (s. l.) P nostri om. P 6 eamj
illam GTCSVb 7 ergo] uero S etiam om. Vb 8 uellit P ueteri
TCSVb 10 pedum eiug b 15 fabricatis ab hominibus V 16 exd
hodoP 18 huic-est (tme. rubric.) P quo P 19 caluinpniatur CV
20 adorare b 21 numerosimam (sed ssi affix. est uoci commemorant) C
23 istius GTCSVb 28 zelare] adorare GTCSVb dicant G
et mundus te non cognouit, quasi non sit dicendus deus
iustus, nisi nos deos alienos adorare permittat. iustum enim
deum et zelantem deum tamquam contraria sibi esse disserunt
et decipiunt miseros non intellegentes totam spem salutis
nostrae esse zelum dei. hoc enim nomine illa eius significatur
prouidentia, qua nullam a se animam fornicari inpune permittit,
sicut propheta dicit: perdes omnes, qui fornicantur abs
te. sicut enim ea quae dicitur ira dei, non perturbatio mentis
est, sed potentia uindicandi, sic zelum dei non cruciatum
animi, quo maritus aduersus uxorem uel uxor aduersus maritum
torqueri solent, sed tranquillissimam sinceramque iustitiam.
qua nulla anima beata esse sinitur, falsis opinionibus prauisque
cupiditatibus corrupta et quodam modo grauidata. illi enim
haec uerba exhorrescunt, qui nondum uiderunt ineffabili
maiestati dei nulla uerba congruere. sic enim ab istis uerbis
temperandum putant, quasi aliquid dignum deo dicant. cum
ista non dicunt. sanctus enim spiritus hoc ipsum hominibus
intellegentibus insinuans, quam sint ineffabilia summa diuina,
his etiam uerbis uti uoluit, quae apud homines in uitio poni
solent, ut inde admonerentur etiam illa, quae cum aliqua dignitate
dei se putant homines dicere, indigna esse illius
maiestate, cui honorificum potius silentium quam ulla uox
humana conpeteret. quaero zelum hominis et inuenio perturbationem
cruciantem cor. tamen cum quaero causam, nihil
aliud inuenio, nisi quod non patitur coniugis adulterium.
maxime enim et proprie inter coniugia zelotypia dici solet.
b 4 dissertant GT discertant C disertant Vb
desertant S 7 prudentia C, (in marg. i prudentia) T 9 d's V
11 animg P morem suam et V 12 sincerissimamque GTCSVb
15 horrescunt SV 16 maiestate S dei Otn. GTCSVb istiusd
modi b 17 dicant] putent C putant b 19 sunt b 20 hiis V aput P
V
solent poni Y 21 ammonerentur V 22 putant se V 23 illa P1
25 nil GVb 27 zelotipia TCV solept V solent C
iustus, sine ullo cruciatu et tota facilitate et nulla iniquitate
peccatum coniugis uindicaret. quam tamen eius actionem humano
loquendi modo etiamsi non proprie. translate tamen et
recte zelum uocarem. quis enim Tullio calumniatus est, qui
certe nouerat latine loqui, cum ait Caesari: nulla de uirtutibus
tuis nec admirabilior nec gratior misericordia
est? et tamen ex eo appellatam misericordiam dicunt, quod
miserum cor faciat dolentis aliena miseria. numquid ergo
uirtus miserum cor facit ? quid ergo calumniosis Tullius
responderet. nisi misericordiae nomine clementiam se appellare
uoluisse? quoniam recte solemus loqui non solum uerba propria,
sed etiam uicina usurpantes. cuius auctoris mentionem
facere uolui, quoniam non de re quaestio sed de uerbo est.
sicut enim nostri auctores. diuinarum scilicet litterarum. de
rebus maxime cogitauerunt, sic mundanorum auctorum prope
omnis cura de uerbis est. sed habeo euangelium et omnes
noui testamenti libros, in quibus misericordia dei frequentissime
commendatur. si audent ergo isti miseri, etiam inde faciant
quaestionem et negent esse misericordem deum, ne miserum
cor habere intellegatur. sicut ergo potest esse in deo misericordia
sine cordis miseria. sic etiam sine tabe atque cruciatu
animi zelum dei non dedignemur accipere et humani sermonis
condicionem feramus. ut ad diuinum perueniamus silentium.
sed si contraria dicunt esse zelantem deum et iustum deum,
quid „dicturi sunt, cum et in nouo testamento inuenio: zelo
dei uos zelo et adhibitum etiam de ueteribus in euangelio
3 oincaretP4 5 calgmniatus P2 calurapniatus CV 6 cesari P 7 tuis
4
om. P ammirabilior G 9 numquidj nonquid V 10 tullius calumi
pniosis V 11 mg nomine P 14 quaestio hic TCSV b. (hoc) O
a
17 omni P omnis (e in i corr.) G 20 nec V 21 in deo esse V
•b»q:
22 etiam habeat q: cruciatu P* 23 humani condicionem sermonis b
24 ut] et P 27 et] uel GTCSVb
uetere cum legunt: iustus dominus et iustitias dilexit,
aequitatem uidit uultus eius, nonne fatebuntur etiam hoc
modo inperitis duo testamenta uideri posse contraria, ut in
nouo inueniamus zelum dei, in uetere iustitiam dei? bene
autem intellegentibus utrumque in utroque magna sancti spiritus
unitate et pace concinere?
De eo, quod scriptum est non esse manducandum sanguinem,
quod anima carnis sit sanguis. huic sententiae ueteris
legis Manichaei ex euangelio illud obponunt, quod dicit dominus
non esse timendos eos. qui occidere possunt corpus, animae
autem nocere non possunt et disputant dicentes: si sanguis
anima est, quomodo homines potestatem in eam non habent.
cum de sanguine multa faciant siue excipientes et canibus
uolucribusque in escam proponentes siue effundentes aut caeno
lutoque miscentes ? haec enim et alia innumerabilia sine difficultate
homines de sanguine possunt facere. ideo isti quaerunt
insultantes, quomodo, si sanguinis est anima, non possit hominis
interfector nocere animae, cum tantam in eius sanguinem habeat
potestatem. addunt etiam, quod ait apostolus Paulus:
quia caro et sanguis regnum dei non possidebunt et
dicunt: si sanguis est anima, sicut Moyses dicit, nulla inuenietur
anima posse regnum dei adipisci. cui calumniae primo
ita respondendum est, ut ipsi cogantur ostendere, ubi scriptum
sit in libris ueteris legis, quod anima humana sanguis sit.
nusquam enim hoc inuenient in illa scriptura, quam lacerare
miseri quamdiu conantur, nullo modo intellegere permittuntur.
Mattli. 10. 28 21 I Cor. 15, 50 TCVb iustitiA TCb 5 iustitiain dei] iustitiam b 7 continere
Pb 9 sit carnis GTCSVb huie-legis (mai. rubric.) P
10 dominus dicit Tb 11 occidunt GTCSVb 12 sanguis anima (in
ras.) C 15 ęscam P ceno P 16 hac P 19 nocere] facere P
habeant P 25 humana anima V 27 pr?mittuntur P2 permittuntur
intelligere b
nos pertinet, si anima pecoris aut laedi ab interfectore potest
aut possidere dei regnum non potest? sed quia de animis
pecorum nimis sunt isti solliciti — cum enim sint hominum
animae rationales, reuolui tamen eas in pecora existimant —
clausa sibi esse arbitrantur regna caelorum, si pecorum animis
clausa esse consentiant.
Quid? quod etiam insultare ausus est populo Israhel
Adimantus, unus ex discipulis Manichaei. quem magnum
doctorem illius sectae fuisse commemorant. insultare ergo
ausus est populo Iudaeorum, quod secundum eorum intellectum,
quo existimant sanguinem esse animam. parentum ipsorum
animae partim a serpentibus deuoratae, partim igni consumptae,
partim in desertis atque asperrimis montium locis arefactae
sint. quod si uerum esse quisquam concederet. sine scelere
tamen eorum. quibus iste insultare uoluit. factum esse conuinceret.
non enim parentum suorum animas, quibus illa
omnia secundum horum intellectum accidisse dixit, ipsi aliqua
ex parte laeserunt; quapropter luctum inde possunt habere,
non reatum. quid autem Adimantus faciet ipse secundum.
opinionem suam, qua credidit etiam rationales, id est hominum
animas in beluina corpora posse contrudi? quid ergo faciet de
tanto scelere. si quando tardum iumentum plagis aut concitatum
freno fatigauit, in quo forte patris eius anima fuerit?
ut non dicam, quod etiam occidere parentes suos inter peduculos
et pulices potuerit, a quorum isti interfectione non
temperant. quid enim eis prodest, quod aliquando negant
2 ledi P 3 animis P~ 5 racionales P 6 existimant V sine
bT a I
pecorQ animas clausQ esse Pl 10 recteP2 13 igne GTCSVb consumpte
V 14 argefactae G arefacte V 15 sunt SVeTb esse (corr. ex
est) P2 quisquamj quidquid S 15 sceler,/ (sine scelere usque ad
conuineeret repetita pr. m. del.) P 17 alabus b 18 dixit] idg di* b
om. P 19 lesi erant F1 indeJ inde nec P 20 non] nec P faciet
ipse adimantus G ipse ad. faciet TCSVb 22 belliina TS 24 eius
om. b 25 pediculos TCiYb pediculos G*
posse ? hoc enim negant, ne tam multarum interfectionum
rei teneantur aut cogantur parcere pulicibus et peduculis et
cimicibus et tantas ab eis molestias sine ulla caedis eorum
licentia sustinere. nam uehementer urgentur, cur in uulpeculam
reuolui anima humana possit et non possit in mustelam, cum
catulus uulpeculae fortasse etiam minor sit quam magna
mustela. deinde si in mustelam potest, cur in murem non
potest? et si in istum potest, cur in stellionem non potest?
et si in eum potest, cur in locustam non potest? deinde in
apem, deinde in muscam, deinde in cimicem atque inde usque
in pulicem et si quid est aliud multo minutius peruenire?
ubi enim terminum constituant, non inueniunt atque ita per
istam nugatoriam crudelitatem conscientiae illorum innumerabilibus
homicidiorum sceleribus obruuntur.
Nam ex eo, quod scriptum est sanguinem pecoris animam
eius esse, praeter id, quod supra dixi, non ad me pertinere,
quid agatur de pecoris anima, possum etiam interpretari praeceptum
illud in signo esse positum. non enim dominus dubitauit
dicere: hoc corpus meum, cum signum daret corporis
sui.
Quod autem ait apostolus: caro et sanguis regnum
dei non possidebunt, etiam in lege dictum est: non permanebit
in istis spiritus meus, quia caro sunt. et
totiens in ueteribus libris iustorum animis praemium futurum
promittitur. sed tamen apostolus uolens insinuare, quale corpus
iustorum per inmutationem in resurrectione futurum sit, quia
b peidiculis Pl pediculis TCSVG1 pediculis
et pulicibus b 5 cur (s. l.) P1 uulpeculam (e corr. ex i) P1
8 cur—potest mn. P 9 istum fi potest 1' stelionem (ste ex sti corr.) pi.
etel; iunem (1 er.) G 10 ct si-potest (8. l. m. 2 add.) P locustam
(lu in lo corr.) P 11 cimicem] cuncem C 14 credulitatem GTCSVb
numa
in munera bilibus G1 16 animam] sanguinS V 20 hoc] hoc est b
24 quia] quoniam GTCSVb 25 animis Pl
angeli in caelis, hanc ergo inmutationem futuram corporum
sanctorum uolens insinuare dixit apostolus: dico enim uobis,
fratres, quia caro et sanguis regnum dei non possidebunt.
quod non una separata et ad fraudem commemorata
sententia, sed toto ipso epistulae loco pertractato uel potius
lecto - non enim res obscura est — inueniri potest. sic
enim dicit: oportet corruptibile hoc induere incorruptionem
et mortale hoc induere inmortalitatem. quod
eum de corpore dicere de superioribus manifeste inuenitur,
cum ait: non omnis caro eadem caro: alia quidem
hominum, alia autem pecorum: alia caro uolucrum,
alia piscium, et corpora caelestia, et corpora terrestria;
sed alia est caelestium gloria et alia terrestrium;
alia gloria solis et alia gloria lunae et alia gloria
stellarum. stella enim ab stella differt in gloria; sic
et resurrectio mortuorum. seminatur corpus in corruptione,
surget in incorruptione: seminatur in contumelia,
surget in gloria; seminatur in infirmitate,
surget in uirtute: seminatur corpus animale, surget
corpus spiritale. si est corpus animale, est et spiritale,
sicut scriptum est: factus est primus homo Adam in
animam uiuentem, nouissimus Adam in spiritum uiuificantem.
sed non primum quod spiritale est, sed quod
animale, postea spiritale. primus homo de terra terrenus;
secundus homo de caelo caelestis. qualis terrenus,
tales et terreni, et qualis caelestis, tales et
caelestes. et quomodo induimus imaginem terreni,
TGSVb, (fi s. l. a m. ]) G 6 pocios P 7 est om. b
m
8 dicit apostolus b 9 iomortalitatem 02 10 eum] cum—diceret b 14 et
om. TCSVb 15 etpost solis om. GTCSVb 16 gtori //t.tę (glo ex cla) P
17 corpus (I. I.) G om. TCSVb 18 surget (e ex i corr.) P 21 sispiritale
om. QTCSVb 22 sicgt FlG 23 fptl P3 24 prius T eat
om. b 25 amale C postea quod V 26 caelestis (s. l. m. 2) P
dico, fratres, quia caro et sanguis regnum dei hereditate
possidere non possunt neque corruptio incorruptionem
hereditate possidebit. certe iam clarum est, quare
hoc apostolus dixerit. quid ergo iste tam turpi fraude non
commemorat nisi hoc ultimum et tacet illa superiora, quibus
hoc quod male interpretatur, bene possit intellegi? nam quoniam
domini nostri corpus post resurrectionem sic leuatum
est in caelum, ut pro ipsa caelesti habitatione caelestem
acceperit mutationem. et hoc sperare in die ultimo iussi
sumus. ideo dixit apostolus: qualis terrenus, tales et
terreni, id est mortales. et qualis caelestis, tales et
caelestes. id est inmortales non solum animis, sed etiam
corporibus. unde et supra dixerat aliam esse caelestium corporum
gloriam et aliam terrestrium. quod autem spiritale
corpus in resurrectione futurum dicit, non propterea putandum
est, quod non corpus, sed spiritus erit, sed spiritale corpus
omnimodis spiritui subditum dicit sine aliqua corruptione uel
morte. non enim quoniam modo quod habemus corpus animale
appellas, ideo putandum non illud esse corpus, sed animam.
ergo quemadmodum corpus animale nunc dicitur, quia subditum
est animae, spiritale autem nondum dici potest, quia
nondum spiritui plene subiectum est, quamdiu corrumpi adhuc
potest: sic et tunc spiritale uocabitur, cum spiritui atque
aeternitati nulla corruptione resistere poterit.
Aut si adhuc parum uidetur esse monstratum, quod sententiam
istam propter inmutationem, quae futura est, apostolus
dixerit, cum ait: caro et sanguis regnum dei hereditate
possidere non possunt neque corruptio
V
Oliii nv 6t
8 n G1 10 iussimus P 12 et qualis-inmortales om. C tales G
by.
14 corpori P 15 spiritale dixit GTCSVb 16 dicit P5 om. GTCSVb
18 omnimodo GTCSVb 19 quia quod modo b 20 putandum est TCSYb
21 qua P1 quoniam S V 23 plenę P subiectum] subditum Y
adhuc om. GTCSVb 25 aeternitate P1 29 possedere P1
subiciat et adiungat: ecce mysterium dico uobis: omnes
quidem resurgemus. non tamen omnes inmutabimur
in atomo. in ictu oculi. in nouissima tuba. canet enim
tuba et mortui resurgent incorrupti et nos commutabimur.
deinde contexit et dicit etiam illud, quod paulo ante
commemoraui, ut ostendat. qualis futura sit ipsa inmutatio.
statim quippe dicit: oportet enim corruptibile hoc induere
incorruptionem et mortale hoc induere inmortalitatem.
hinc ergo adparet. quia caro et sanguis
regnum dei non possidebunt. quia cum induerit incorruptionem
et inmortalitatem, iam non caro et sanguis erit,
sed in corpus caeleste mutabitur. quod quidem ex occasione
tractauimus. quia huic quoque sententiae multum insidiari
solent negantes corporum resurrectionem. nam ista quaestio
non de corpore, sed de anima proposita est. quam putant sic
accipi in lege, ut sanguis esse existimetur: quod nos nullo
modo sic intellegimus. sed quamuis de pecorum animis non
curemus, cum quibus non habemus rationis aliquam societatem,
tamen illud quod lex dicit fundendum esse sanguinem nec in
escam adsumendum, quia sanguis est anima, in signo esse
positum dicimus sicut alia multa et paene omnia scripturarum
illarum sacramenta signis et figuris plena sunt futurae praedicationis.
quae iam per dominum nostrum Iesum Christum
declarata est. sic est enim sanguis anima, quomodo petra erat
Christus, sicut dicit apostolus: bibebant enim de spiritali
sequente petra, petra autem erat Christus. notum est
autem filios Israhel petra percussa bibisse aquam in heremo,
Gb 2 uobis dico TCSVb 4 athomo CV
atomo P1 canet (e corr. ex i) PG 5 inmutabimur CSTb 6 contexit
P1 9 corruptiong Y 10 adparet Pl 11 possidebit C indu-
Iñ
eręt 0 17 existimetur esse r 20 dixit G rb fundendflC 21 qsramP
.
aijsumendum G in signo om. GTeSJõ 27 sequenti P, (e in i m.
pr. corr.) G sequente eos b 28 aquA (ulrg. m. rec. add.) P eremo S
ait: petra significabat Christum, sed dicit: petra erat Christus.
quae rursus ne carnaliter acciperetur, spiritalem illam uocat,
id est eam spiritaliter intellegi docet. longum est et nunc non
necessarium sacramenta eiusdem legis exponere, nisi cum breuiter
possint. sufficit autem, ut nouerint illi. qui de his calumniantur,
non ea nos ita intellegere, ut illi adsolent inridere, sed
quemadmodum apostoli omnia intellegentes pauca exposuerunt.
ut ad easdem regulas cetera posteris intellegenda relinquerent,