tempore et iudicaturum uiuos et mortuos. siue istis nominibus
iusti et peccatores significentur, siue quos tunc ante mortem
in terris inuenturus est, appellati sint uiui, mortui uero, qui
in eius aduentu resurrecturi sunt, haec dispensatio temporalis
non tantum est sicut illa generatio secundum deum, sed etiam
fuit et erit. nam fuit dominus noster in terris et nunc est
in caelo et erit in claritate iudex uiuorum atque mortuorum.
ita enim ueniet, sicut ascendit, secundum auctoritatem, quae
apostolorum actibus continetur. ex hac itaque temporali
dispensatione loquitur in Apocalypsi, ubi scriptum est: haec
dicit qui est et qui fuit et qui uenturus est.
Fbd 2 et pai AFSf TNVObd est om.
FSAVOf hedi TP 3 iniquitates AFS\'(PTNMObd 4 deus
om. ASVOx 5 positione B iudicariam P iudiciaria M quia Y
6 digna dignis jbà dignis onu TN 7 in om. AFSTNVPMOŢ
9 fulsura ItP suphura (?) M futura AFSfTNVOd 10 uenturum] futurum
0 12 et iusti 0 signiflcantur A significentur anni M
mortem nostram Pb 13 sunt ASTNMVPOy uero] autem M
14 in om. PM aduentum R 16 fuit tunc VO noster] & Al &
er. 8 tunc A2 om. TNOr est] etiam M 17 celis P 18 ueniet
om. YO sicut om. 0 asscendit P dico secundum V duo secundum
0 19 in actibus apostolorum VObd 20 loquimur HI apocalipsi
FfSN apochalipsi -T apochalypsi A 21 qui est et om. M fuit]
erit VO
generatione domini nostri et humana dispensatione adiungitur
confessioni nostrae ad perficiendam fidem, quae nobis de deo
est, spiritus sanctus non minore natura quam pater et filius,
sed, ut ita dicam, consubstantialis et coaeternus, quia ista
trinitas unus est deus: non ut idem sit pater, qui est filius
et spiritus sanctus, sed ut pater sit pater et filius sit filius
et spiritus sanctus sit spiritus sanctus, sed haec trinitas unus
deus, sicut scriptum est: audi, Israhel: dominus deus
tuus deus unus est. tamen si interrogemur de singulis et
dicatur nobis: deus est pater? Respondebimus: deus. si quaeratur,
utrum deus sit filius, hoc respondebimus. nec si fuerit de
spiritu sancto talis interrogatio, aliud eum esse debemus
respondere quam deum, uehementer cauentes sic accipere,
quomodo de hominibus dictum est: dii estis. non enim sunt
naturaliter dii, quicumque sunt facti atque conditi ex patre
per filium dono spiritus sancti. ipsa enim significatur trinitas,
cum apostolus dicit: quoniam ex ipso et per ipsum et
in ipso sunt omnia. quamquam ergo de singulis interrogati
respondeamus deum esse, de quo quaeritur, siue patrem siue
filium siue spiritum sanctum, non tamen tres deos a nobis
coli quisquam existimauerit.
Nec mirum, quod haec de ineffabili natura dicuntur,
cum in his etiam rebus, quas corporeis oculis cernimus et
FSO fide atque TN fide que M commendata est VOM
ct om. TNM 2 nostri om. P dispensatione om. P iungitur P
3 percipiendam M 4 est] et 0 & fin. est] et Nbd om. VO filius
est VO 7 sed-sanctus om. M 8 sit om. VO sed] sed et
AFSTNVy et Mbd 9 dominus unus RSV 10 interrogemus R interrogamur
P 11 respondebamus V 13 eum esse om. M esse oni. MP
debeamus M 14 sic om. AFSTNYr 16 ei] a TN 17 et per (et
8. I. m. 2) F, V dono] et in dono (in s. I.) F, 0 et in domo V
sancti spiritus 0 iam ipse M 18 et in ipso et per ipsum Vbd
20 de quo quaeritur om. TN de quo] nec hoc FSVOrAI ctl hoc A5
21 coli a nobis VO 24 hiis TMO iis bd quibus V corporeas P
oculis om. P secernimus V
de fonte interrogati non possumus dicere, quod ipse sit fluuius,
nec de fluuio interrogati possumus eum fontem uocare, rursus
potionem, quae de fonte uel fluuio est, nec fluuium possumus
appellare nec fontem, tamen in hac trinitate aquam nominamus
et cum de singulis quaeritur, singillatim aquam respondemus.
nam si quaero, utrum in fonte aqua sit, respondetur
aqua; et si quaeram, utrum aqua sit in fluuio, nihil aliud
respondetur, et in illa potione non poterit alia esse responsio;
nec tamen eas tres aquas, sed unam dicimus. sane cauendum
est, ne quisquam ineffabilem illius maiestatis substantiam sicut
fontem istum uisibilem atque corporeum uel fluuium uel
potionem cogitet. in his enim aqua illa, quae nunc in fonte
est, exit in fluuium nec in se manet; et cum de fluuio uel
de fonte in potionem transit, non ibi permanet, unde sumitur.
itaque fieri potest, ut eadem aqua nunc ad fontis appellationem
pertineat, nunc ad fluuii, nunc ad potionis, cum in illa trinitate
dixerimus non posse fieri, ut pater ipse aliquando sit
filius, aliquando spiritus sanctus. sicut in arbore radix non
est nisi radix nec robur est aliud quam robur nec ramos nisi
ramos possumus dicere; non enim quod dicitur radix, potest
.ÂSBIFI 2 poBsimus FIB! PTNMObd 3 possimus
TNMObd et rursum bd rursum P 4 fluuio] Sumine P possi-
IDUS TNMbd 5 nec tamen M in om. TN hanc TN trinitatem
TN nominamus om. A 6 cum] tamen M singulatim F
om. VO aqua AFSf respondimus FIBt 7 nam-quaeram om. M
si om. RAFSTNVOf aqua in fonte .A.FBTNMVOţbd responditur
FXS1 8 quaeramus lib. praet. R 9 et] uel V om. 0 esse alia bd
11 ineffabiliter V maiestatis illius M 13 hiis TNM quo V nunc]
nec VO fonte-transit (supra fonte pos. est "ua" supra transit "cat" M
14 exit] hęe sit FlAS exiit (i alt. 8. l.) P ųęç transit T transit N ne 0
de om. PVO 17 potionis] optionis V 18 diximus 0 ipse
om. AFSPTNMVOabd 19 non est radix nisi bd 20 robor A rubur
Sx est om. A aliud] aliquid SPVOf robor (semper o) A
ramuB (bis) AlFSV ramQ (bis) y 21 quae JRM radyx S poteat]
id est potest TN id possit, FSVf id potest AObd
potest aliquo transitu nunc in radice esse, nunc in robore,
nunc in ramis, sed tantummodo in radice, cum illa regula
nominis maneat, ut radix lignum sit et robur lignum et rami
lignum, nec tamen tria ligna dicantur, sed unum. aut si haec
habent aliquam dissimilitudinem, ut possint non absurde tria
ligna nominari, ut etiam tria ligna dici possunt propter firmitatis
diuersitatem, illud certe omnes concedunt, si ex uno
fonte tria pocula inpleantur, posse dici tria pocula, tres autem
aquas non posse dici, sed omnino unam aquam, quamquam
de singulis poculis interrogatus in quolibet horum aquam
esse respondeas, quamuis nullus hic transitus fiat, sicut de
fonte in fluuium dicebamus. sed haec non propter illius diuinae
naturae similitudinem, sed propter uisibilium etiam unitatem
corporalia exempla data sunt, ut intellegeretur fieri posse, ut
aliqua tria non tantum singillatim, sed etiam simul singulare
nomen obtineant, ne quisquam miretur et absurdum putet,
quod deum dicimus patrem, deum filium, deum spiritum
sanctum nec tamen tres deos in ista trinitate, sed unum
unamque substantiam.
Et de patre quidem ac filio multis libris disseruerunt
1 pro et om. AFSyTNVObd 2 non potest R nunc om. R
esse-radice om. V 4 manet M pr. et om. 0 5 tria om. 0
6 aliquam habent M dissimilitudinem om. M non om. V abeurda
(8. a add. J e) F, S et tria FSTNf 7 pro nominari praebent
dici bd ut-possunt om. TNbd ligna tria A tria] ita y possint
dici A possint FSfPMO 8 illud] id A VO uno om. P 9 impleantur-pocula
om. M pocula-aquas om. V autem om. M
10 aquas impleantur posse dici tria pocula tres autem aquas non posse
dici M aquam om.P M quamquamj quam SVO qui A 12 hic
nullus YO hiis M sicut om. P 13 in fiuuium] riuuli M sed] et P
sed non P diuinae illius 0 16 unum singulare Fbd 17 obtineat M
detineant P ne P: nec R,A,Ff:iTNMJ\'Orbd absurde P 18 diximus
M 19 unum] unum deum Pbd unum colamus AFSTNMVOx
21 Et om. AP illud M quidem ac filio] qui 8 et filius M ac]
et P in multis A deseruerunt Fl deseruerint M
poterant, et quemadmodum non unus esset pater et filius,
sed unum essent, et quid proprie pater esset et quid filius,
insinuare conati sunt: quod ille genitor, ille genitus; ille non
de filio, ille de patre; ille huius principium, unde et caput
Christi dicitur, quamuis et Christus principium, sed
non patris; hic uero illius imago, quamuis nulla ex parte
dissimilis et omnino indifferenter aequalis. tractantur haec
latius ab eis, qui non tam breuiter quam nos totius Christianae
fidei professionem uolunt explicare. itaque, in quantum filius
est, de patre accepit, ut sit, cum ille de filio id non acceperit:
et in quantum hominem mutabilem, scilicet creaturam in
melius commutandam, ineffabili misericordia temporali dispensatione
suscepit, multa de illo in scripturis inueniuntur ita
dicta, ut inpias haereticorum mentes prius uolentes docere
quam nosse in errorem miserint, ut putarent eum non aequalem
patri nec eiusdem esse substantiae, qualia sunt illa:
quoniam pater maior me est, et: caput mulieris
uir, caput uiri Christus, caput autem Christi deus,
et: tunc et ipse subiectus erit ei, qui illi subiecit
14, 28 19 I Cor. 11, 8 20 I Cor. 15, 28 N quantum]
tantum AFSV tamquam TN. 2 et om. PN que admodum F
3 quicquid M pater proprie M propriae R et om. M 4 ille
genitus (ille s. l. m. 1) F et ille genitus YO hic genitus bd 5 ille]
hic bd huius ille bd huius om. M 6 principium sit N 7 hiis .11
8 et-aequalis om. 0 et] sed TN indifferens et TN indiferente
requalis S tractantibus FSTJS Vy tractatur P haec om. P 9 ab
om. TN; quam] sicut P 10 confessionem P uolunt Ml 11 de]
et de RAFTNVOf id de filio A id] hoc 0 non id y accepit
M 12 hominem] homo est (o est in ras.) F, V, om. 0 13 commutando
YO commutendam M 14 illa P 16 quam om. 0 errore <S
terrorem 0 miserunt MP 17 patre Y esse om. AP qua
alia M 19 caput uiri Christus om. P 20 et ipse] etiam ipse TN
ipse Mbd
et nonnulla huius modi: quae omnia posita sunt, non ut
naturae atque substantiae inaequalitatem significent, ne falsa
sint illa: ego et pater unum sumus, et: qui me uidit,
uidit et patrem meum, et: deus erat uerbum — non
enim factus deus, cum omnia per ipsum facta sint —
et: non rapinam arbitratus est esse aequalis deo
et cetera talia, sed illa posita sunt partim propter administrationem
suscepti hominis, qua dicitur: semet ipsum
exinaniuit — non quia mutata est illa sapientia, cum sit
omnino incommutabilis, sed quia tam humiliter hominibus
innotescere uoluit — partim ergo propter hanc administrationem
illa ita scripta sunt, de quibus haeretici calumniantur,
partim propterea, quia filius patri debet, quod est, hoc etiam
debens utique patri, quod eidem patri aequalis aut par est;
pater autem nulli debet quidquid est.
De spiritu autem sancto nondum tam copiose ac diligenter
disputatum est a doctis et magnis diuinarum scripturarum
tractatoribus, ut intellegi facile possit eius proprium,
quo proprio fit, ut eum neque filium neque patrem dicere
possimus, sed tantum spiritum sanctum, nisi quod eum donum
7. 9 Phil. 2, 6. 7 om. bd) deum
meum sqq. Pbd 3 nec V 4 et 5 uidet PTNVOj 5 et om. F
meum om. AFBTNMVOr 6 factus deus] factus eat deus AFSTNVOy
factus est bd sunt AFBPVOr 7 eam esse V se aequalis (se
8. I.) S se equalem AMy 8 talia] alia FSAx amministrationem 1
9 homines S 11 hominibus] humilibus AFVOj umilibus 57W 12 propter
om. M amministrationem r 13 scripta ita M ita om. TN
calumpniantur AM 14 propterea] propter hoc AFS2\'NVOy etiam]
est M 15 idem 0 etiam P aut] ac AFPTNMVOy 16 quicquid
BFAPTN 17 sancto autem spiritu M sancto autem Mjbd
nundum M hac S 18 et om. AFSTNVf magnis om. A diuinorum
P scripturarum om. P 19 et eius AFBTNVOrbcl
20 sit Y filium neque om. V
donum dare. seruant tamen, ut non genitum spiritum sanctum
tamquam filium de patre praedicent — unicus enim est
Christus — nec de filio tamquam nepotem summi patris nec
tamen id quod est nulli debere, sed patri, ex quo omnia, ne
duo constituamus principia sine principio, quod falsissimum
et absurdissimum est et non catholicae fidei, sed quorundam
haereticorum errori proprium. ausi sunt tamen quidam ipsam
communionem patris et filii atque, ut ita dicam, deitatem,
quam Graeci dsotTj-ca appellant, spiritum sanctum credere: ut,
quoniam pater deus et filius deus, ipsa deitas, qua sibi copulantur
et ille gignendo filium et ille patri cohaerendo, ei a
quo est genitus aequetur. hanc ergo deitatem, quam etiam
dilectionem in se inuicem amborum caritatemque uolunt intellegi,
spiritum sanctum appellatum dicunt multisque scripturarum
documentis adsunt huic opinioni suae: siue illo, quod
dictum est: quoniam caritas dei diffusa est in cordibus
nostris per spiritum sanctum qui datus est
nobis, siue aliis multis talibus testimoniis, et eo ipso, quod
per spiritum sanctum reconciliamur deo: unde etiam cum
TN ae in se FSVOy infimus S infimius TN infirmis Y
2 dare] donare dare V S est enim AFSTNPVOj 4 pr. neque SPbd
5 id quod] illud M ullius M 6 sine om. AFSTNVy principio
om. TN eat post falsisaimum praebent Pbd 7 non consonum VO
quorondem 0 8 proprium eat VO ausi] aut si AS om. TN
quidam] qui AFSfTNVO 9 et filii atque om. Fl uti M ita
om. M 10 theotetam RO theottha AFS theoithas TN theoitha f
theoteta PM theothitam Y credant AFSfTNVO ut] et ut AFSy V
et TN 11 deitate TN qua] que A*FV om. TN copulaptur F
copulatur VO 12 ei] ut ei SPM 13 aequatur TN 14 karitatemque
P caritatem AFSTNVO caritatem pronunciant y 15 dicunt
etiam FSTNy dicunt et V multis 0 16 assunt AP assumunt VO
opinionis S illud AFSyMVO quo TN 17 quoniam om. RN
19 quo AFSMOf qui V 20 reconciliabimus (8. l. i mur) 1/\'1 AIr VO
reconciliabimus S reconciliantur M etiam] et M cum om. RFPMVOŢ
quia A
spiritum sanctum. non enim reconciliamur illi nisi per dilectionem,
qua etiam filii dei appellamur, non iam sub timore
tamquam serui, quia consummata dilectio foras mittit
timorem, et spiritum libertatis accepimus, in quo clamamus:
abba pater. et quia reconciliati et in amicitiam
reuocati per caritatem poterimus omnia dei secreta cognoscere,
propterea de spiritu sancto dicitur: ipse uos inducet in
omnem ueritatem; propterea et confidentia praedicandae
ueritatis, qua inpleti sunt in aduentu eius apostoli, recte
caritati tribuitur, quia et diffidentia timori datur, quem consummatio
caritatis excludit. et ideo donum dei dicitur, quia
eo quod quisque nouit non fruitur, nisi id diligat. frui autem
sapientia dei nihil est aliud quam ei dilectione cohaerere,
neque quisquam in eo quod percipit permanet nisi dilectione;
et ideo spiritus sanctus dicitur, quoniam ad permanendum
sanciuntur quaecumque sanciuntur nec dubium est a sanciendo
sanctitatem uocari. maxime autem illo testimonio utuntur
assertores huius sententiae, quod scriptum est: quod natum
est de carne, caro est; et quod natum est de spiritu,
spiritus est, quoniam deus spiritus est. hic enim
5, 8-10 8 Ioh. 16, 13 10 cf. Act. 2, 4 12 cf. Ephes. 3, 7
19 loh. 3, 6 21 roh. 4, 24 AFSPVOr 2 recoticiliabimur ASVOf 3 dei R:
om. AFSPTNMVOjbd 4 ca sopniata M dilectio] caritas AFSTNVOj
foris 0 5 accipimus P 6 alba M amicitia AFSTNVO amiciciam
P 7 secreta dei M 8 nos 0 inducit RAFJST 9 et om. 0
fidentia RPM 10 qu*a F quia M in om. MP recta FSV
11 caritate FSV datur] tribuitur M que S que (e in ras.) F. Y
qua A1 coBummationg V 12 et om. ASMPbd etiam donum
FSPMbd 13 non om. V idj et id bd illud M 14 dei om. 0
aliud eat VO ei] et M 15 quod] in quo M manet VM
16 dicitur om. 0 17 sanctiuntur (ct semper) PTNFaAO 18 uncari
sanctitatem VO uocare S maxime autem] et maxime AFSTNVOf
illis testimoniis JEtP 19 adsertores FS 20 est alt. om. 0 et
om. AFSPVO 21 deus om. S spiritus est deus M
carne est, sed secundum Christum de spiritu sancto. quapropter
si spiritus sancti hoc loco facta est commemoratio, cum dictum
est, quoniam deus spiritus est, animaduertendum dicunt
non dictum esse quoniam spiritus deus est), sed: quoniam
deus spiritus est, ut ipsa deitas patris et filii hoc loco
dicta sit deus, quod est spiritus sanctus. huc accedit aliud
testimonium, quod dicit Iohannes apostolus, quoniam deus
dilectio est. etiam hic enim non ait \'dilectio deus est\',
sed: deus dilectio est, ut ipsa deitas dilectio intellegatur.
et quod in illa enumeratione conexarum sibi rerum, ubi dicitur:
omnia uestra sunt, uos autem Christi, Christus
autem dei, et: caput mulieris uir, caput uiri Christus,
caput autem Christi deus, nulla fit commemoratio
spiritus sancti, ad hoc pertinere dicunt, quia non fere in his,
quae sibi conexa sunt, numerari solet ipsa conexio. unde in
illo etiam loco trinitatem ipsam uidentur agnoscere, qui legunt
adtentius, cum dicitur: quoniam ex ipso et per ipsum
et in ipso sunt omnia: ex ipso, tamquam ex eo, qui
nulli debet quod est; per ipsum, tamquam per mediatorem;
in ipso, tamquam in eo, qui continet, id est copulatione
coniungit.
Huic sententiae contradicunt, qui arbitrantur istam
communionem, quam siue deitatem siue dilectionem
11, 36 M 5 spiritus dei AFSTNVOy Bed
-est om. M 7 deus] deus est FSV sanctus spiritus P huic
AFSTNMVOf aliudJ ad illud M et aliud M 8 quo TN iohannis
F1 9 etiam] nant et PNM non enim FS enim om. ATNVOf
dei TNO est om. P 10 deitas om. 0 11 sibi om. V 12 sunt
om. BP 13 alt. caput om. VO niri autem VO 14 caput om. VO
Christi autem VO 15 non om. 0PX ferre S iia bd 16 unde
om. TN 17 etiam illo in OV ipsam trinitatem VO 18 et in ipso
et per ipsum VO 19 tamquam] tantum P 20 per fin. om. M 21 copulationS
FSVA1. 23 contradicunt-deitatem om. V 24 quam sibi R
caritatemuej caritatem PTNJI. sine caritatem FSVOabd
secundum substantiam sibi exponi spiritum sanctum, nec
intellegunt non aliter potuisse dici: deus dilectio est, nisi
substantia esset dilectio. ducuntur quippe consuetudine rerum
corporalium, quoniam, si duo sibi corpora copulentur, ita ut
iuxta inuicem conlocentur, ipsa copulatio non est corpus,
quandoquidem separatis illis corporibus, quae copulata fuerant,
nulla inuenitur; nec tamen quasi discessisse et migrasse
intellegitur, sicut illa corpora. sed hi tales cor mundum
faciant, quantum possunt, ut uidere ualeant in dei substantia
non esse aliquid tale, quasi aliud ibi sit substantia, aliud
quod accidat substantiae, et non sit substantia; sed quidquid
ibi intellegi potest, substantia est. uerum haec dici possunt
facile et credi; uideri autem nisi corde puro quomodo se
habeant, omnino non possunt. quapropter siue ista uera sit
sententia, siue aliud aliquid sit, fides inconcussa tenenda est,
ut deum dicamus patrem, deum filium, deum spiritum sanctum,
neque tres deos, sed istam trinitatem unum deum, neque
diuersas naturas, sed eiusdem substantiae, neque ut pater
aliquando sit filius, aliquando spiritus sanctus, sed pater
semper pater et filius semper filius et spiritus sanctus semper
spiritus sanctus. nec temere de inuisibilibus aliquid adfirmemus
tamquam scientes, sed tamquam credentes, quoniam uideri
nisi mundato corde non possunt. et si quis ea uidet in hac
S 2 sibi] siue AlSlF om. Vy ne M 3 intelligatur
M dici potuisse AT/SPTNVOr aliter dici non potuisse M nisi
esset dilectio substantia bd 4 ducunt F dicuntur AlSOr1 dicunt V
consuetudinfi F consuetudines r 5 sibi] sinit M corpora sibi VO
corpora om. R 6 copulationS M non om. M 9 hii BAFTPM
10 dei] illa V 11 aliquod A V quale P 12 accfidat F accedat
ASPxO 18 ibi om. 0 14 puro corde Fy puro] ponitur M
15 uera sit ista VO 16 aliquid aliud VOf aliquid om. M 19 diuersos
natura PMbd 20 sit aliquando AFSTN sit spiritus
Pbd 22 temere] temere aliquid VO affinnamus 81 23 sed]
et M 24 nisi om. V et si quis] si quis (si in ras.) A et quia FSY
et qui ybd uidit FSV
potest efficere, ut et ille uideat, cui loquitur, si cordis sordibus
inpeditur. beati autem mundi corde, quoniam ipsi
deum uidebunt. haec fides est de deo conditore et renouatore
nostro.