Moyses intuebatur, cum reuelante spiritu diceret: in principio
fecit deus caelum et terram. non caeli nomine spiritalem
uel intellectualem illam creaturam semper faciem dei contemplantem
significauit nec terrae nomine informem materiam."
BCFplV scileas (om. tu) W 3 foris om. G suflantes
5F citantes F 4 cubilem FS eum GXF 5 amatorie H inennarrabiles
HXS 6 pr. hierusalem-corde om. Q1 extento] ex toto M
ea W susum OxVW 8 inlustratorum 0 patre S 9 fortis W dir
licias S solium S 10 iuefabilia (f add. m. 1) S summum] sum V
11 et om. 0 non om. W auertatur C pace G V 12 mihi ista edd.
13 collegas W sum a] suu a V, summa 0, sum ad W 14 conformis
atq. confirmis W1 16 non dicunt esse G 17 per] pp S1 edictam M
18 creaturam M tamen om. B 21 quamuis] quam S haec om. W1
22 moses S spiritu reuelante bm 23 deus fecit V 24 dei om. F
25 informe W1 materiem H
hoc uerbis istis elocutus est". quid illud est? "nomine" aiunt
"caeli et terrae totum istum uisibilem mundum prius uniuersaliter
et breuiter significare noluit, ut postea digereret dierum
enumeratione quasi articulatim uniuersa, quae sancto spiritui
placuit sic enuntiare. tales quippe homines erant rudis ille
atque carnalis populus, cui loquebatur, ut eis opera dei non
nisi sola uisibilia commendanda iudicaret." terram uero inuisibilem
et incompositam tenebrosamque abyssum, unde consequenter
ostenditur per illos dies facta atque disposita esse cuncta
ista uisibilia, quae nota sunt omnibus, non incongruenter informem
istam materiem intellegendam esse consentiunt.
Quid? si dicat alius eandem informitatem confusionemque
materiae caeli et terrae nomine prius insinuatam, quod ex ea
mundus iste uisibilis cum omnibus naturis, quae in eo manifestissime
apparent, qui caeli et terrae nomine saepe appellari
solet, conditus atque perfectus est? quid? si dicat et alius caelum
et terram quidem inuisibilem uisibilemque naturam non indecenter
appellatam ac per hoc uniuersam creaturam, quam fecit
in sapientia, id est in principio, deus, huiuscemodi duobus uocabulis
esse conprehensam; uerum tamen quia non de ipsa substantia
dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt id
ipsum, quod deus, et inest quaedam mutabilitas omnibus, siue
maneant, sicut aeterna domus dei, siue mutentur, sicut anima
2 eloquutus P, locutus HOVW quidquid H, quid (quid add.
d
m. 3) W illū (d add. 1n. rec.) V est illud Hmo 3 & totum H
istum ex iustum corr. H 4 dicereret G 5 enumerationem CSV
a ti
quae] q* H 6 enumerare P tales] sic S 8 uisibilia om. V 9 abissum
S, habyssum MW 10 atque om. F esse cuncta] ecce tunc G
11 sint H omnibus] oninia o. (del. m. 1) S 12 materiam CFHMO
d \'i
VWmo 13 quis C 14 insinuata S ex ea] exeat H 15 uisibiles W
& d
quae] qu H in] ex 01; corr. m. 2 in mg. 16 et om. M 17 qui
(d add. m. 2) G et om. S 18 inuisibilemque (om. uisibilem) W, inuisibilem
uisibilem (om. que) B incendenter V 19 appellatum 01
a
ac] hac W creaturum H 20 di V duabus S 21 conpraehinsam S
8
22 ex] et W1 alt. sunt-deus om. Gl 23 inest] i. ei H 24 pr. sicutmutentur
om. GS..
materiem adhuc informem, sed certe formabilem,
unde fieret caelum et terra, id est inuisibilis atque uisibilis
iam utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus
appellaretur terra inuisibilis et inconposita et tenebrae
super abyssum, ea distinctione, ut terra inuisibilis
et inconposita intellegatur materies corporalis ante qualitatem
formae, tenebrae autem super abyssum spiritalis
materies ante cohibitionem quasi fluentis inmoderationis et ante
inluminationem sapientiae?
Est adhuc quod dicat, si quis alius uelit, non scilicet iam
perfectas atque formatas inuisibiles uisibilesque naturas caeli
et terrae nomine significari, cum legitur: in principio fecit
deus caelum et terram, sed ipsam adhuc informem inchoationem
rerum formabilem creabilemque materiam his nominibus
appellatam, quod in ea iam essent ista confusa, nondum qualitatibus
formisque distincta, quae nunc iam digesta suis ordinibus
uocantur caelum et terra, illa spiritalis, haec corporalis
creatura.
contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem
audientium. ad aedificationem autem bona est lex,
si quis ea legitime utatur, quia finis eius est caritas
de corde puro et conscientia bona et fide non ficta;
et nouit magister noster, in quibus duobus praeceptis totam
legem prophetasque suspenderit. quae mihi ardenter confitenti,
CGMS 3 flerit S terram FSW id est] inde est V,
i<t H 4 formam creatura H numinibus W enuutiata BFPQb
6 ea distinctione - 8 abyssum om. H 9 materia M choibitionem F,
e*oibitione V fiuentisslmo derationis W 10 inluminatione S 11 aliud
MP licet (om. sci) M 12 perfectus F 13 significare G 14 iniam
coationem CGS 16 ea iam] eam C essint S 17 distinctam BPIQS
nunc iam digesta] nuntiandi gesta GH digestam S 18 terram F
20 uerbis bis script. exhib. W 21 nihilum S utilis S 23 eam CS
utatur M 24 pr. et oni. V alt. et om. V 25 noui GOS 26 suspenderit
M audenter H
obest, cum diuersa in his uerbis intellegi possint, quae tamen
uera sint? quid, inquam, mihi obest, si aliud ego sensero quam
sensit alius eum sensisse, qui scripsit? omnes quidem, qui
legimus, nitimur hoc indagare atque conprehendere, quod uoluit
ille quem legimus, et cum eum ueridicum credimus, nihil,
quod falsum esse uel nouimus uel putamus, audemus eum
existimare dixisse. dum ergo quisque conatur id sentire in
scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit, quid mali
est, si hoc sentiat, quod tu, lux omnium ueridicarum mentium,
ostendis uerum esse, etiamsi non hoc sensit ille, quem legit,
cum et ille uerum nec tamen hoc senserit?
uerum est esse principium sapientiam tuam, in qua fecisti
omnia. item uerum est, quod mundus iste uisibilis habet
magnas partes suas caelum et terram breui conplexione factarum
omnium conditarumque naturarum. et uerum est, quod omne
mutabile insinuat notitiae nostrae quandam informitatem, qua
formam capit uel qua mutatur et uertitur. uerum est nulla
tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut,
quamuis sit mutabile, non mutetur. uerum est informitatem,
quae prope nihil est, uices temporum habere non posse. uerum
est, quod, unde fit aliquid, potest quodam genere locutionis
2 possunt M 3 mihi om. M ego om. G sen***sero (tio eras.) 0
. dioo
quem P1, qua* C add. m. 2) H 4 sentit S sensisse. (dico add.
m. 3) M scribit G 5 nititur M inde agare 0 atque] aut Q,
aut ex ut corr. P conpraehindere S quid M 6 quem] cum O1
e
eum om. M uiridicum W, uedericum S 7 esset C, 5 F audimus W
I . ur
8 aestimare S cum CH conatus F ad P 9 script.is (ur add.
m. 3) 0 ille] ipse C qui-ll sensit ille om. M quid (d del. m. 3) W
11 hoc non BGPQbm sentit V 12 nec] non FPQ (on in ras. P)
tamen] t. si S 13 enim est CM, est (om. enim) H fecisset (om. te)
W1, fecisse (om. te) M 14 uerum STF1: et uerum cet. et edd. principium
esse b m 15 habit S 18 notiae V quadam F quae S
19 forma V qua om. P1 20 ut] et G 21 mutatur G 22 proprie l
non om. F
caelum et terra quaelibet informitas, unde factum est caelum
et terra. uerum est omnium formatorum nihil esse informi uicinius
quam terram et abyssum. uerum est, quod non solum
creatum atque formatum sed etiam quidquid creabile atque
formabile est tu fecisti, ex quo sunt omnia. uerum est
omne, quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde
formatum.
interiori oculo talia uidere donasti et qui Moysen, famulum
tuum, in spiritu ueritatis locutum esse immobiliter credunt, ex
his ergo omnibus aliud sibi tollit qui dicit: in principio fecit
deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno
fecit deus intellegibilem atque sensibilem uel spiritalem
creaturam; aliud qui dicit: in principio fecit deus
caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit
deus uniuersam istam molem corporei mundi huius cum omnibus
quas continet manifestis notisque naturis; aliud qui dicit:
in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo
suo sibi coaeterno fecit informem materiam creaturae spiritalis
et corporalis; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum
et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus
informem materiam creaturae corporalis, ubi confusum adhuc
erat caelum et terra, quae nunc iam distincta atque formata
in istius mundi mole sentimus; aliud qui dicit: in principio
1 eius] eis S, ei*us H uocare W, inuocąri M 2 terram FHl VIlV
3 terram FHl 4 terra S 5 quodquid C1 atque formabile om. W;
bi
bis scriptum exh. V, atque formale (bi a tn. 2) H 7 ex] et W pr. informe
01 pi 10 inferiori V et om. W mosen S 12 quid W
princio V 13 coaeternum S 14 ante uel ras. 13 litt. M 15 quid W
. i
16 terra S id est-deus om. GIM coaeternum S 17 corpore. C
18 quos C1 continit S minifestis M, manifestisque (notis om.) W
quid W 20 sibi om. GW fecit] f. deus BCFPQ edd. iuformem]
i
in G materiem H spiratalisjET 21 aliud - 23 corporalis om. F quid W
22 sibi om. W 23 materiem H 24 distinctam 0 25 molae P
atque operandi fecit deus informem materiam confuse habentem
caelum et terram, unde formata nunc eminent et apparent
cum omnibus, quae in eis sunt.
ex illis omnibus ueris aliud sibi tollit, qui dicit: terra autem
erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super
abyssum, id est corporale illud, quod fecit deus, adhuc materies
erat corporearum rerum informis, sine ordine, sine luce;
aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita
et tenebrae erant super abyssum, id est hoc totum, quod
caelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies
erat, unde fieret caelum corporeum et terra corporea cum
omnibus quae in eis sunt corporeis sensibus nota; aliud qui dicit:
terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae
erant super abyssum, id est hoc totum, quod caelum et
terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies
erat, unde fieret caelum intellegibile - quod alibi dicitur caelum
caeli — et terra, scilicet omnis natura corporea, sub
quo nomine intellegatur etiam hoc caelum corporeum, id est
unde fieret omnis inuisibilis uisibilisque creatura; aliud qui
dicit: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae
erant super abyssum, non illam informitatem nomine
caeli et terrae scriptura appellauit, sed iam erat, inquit,
1 faciendo FG 2 operando F informe W maturam F 3 formatam
SW eminenter (om. et) W 6 his W 7 inuisibilis] inanis et
uacua add. al. na. G 8 incorporale BFPQ b 10 terram M incon-
O
posita] uacua V 11 erant om. V1 tątum F 12 terram FS 13 terram
corpoream et caelum corporeum S terram corpoream H corporeum
-18 caelum om. V 14 corporeis (eis ex ib; corr.) S 15 erat
U
om. W1 16 super abyssum erant G 17 est om. F adhoc F ina
formis et om. H 18 erut F fierit S intellegibilem S caelum]
et c. S 19 terram S omnem naturam corpoream S 21 fierit S
ere
natura (ere a m. 2) M qui om. F 23 illam] illa W, illa illam C
infirmitatem M nomine ovi. V 24 erat om. V
abyssum nominauit, de qua caelum et terram
deum fecisse praedixerat, spiritalem scilicet corporalemqne
creaturam; aliud qui dicit: terra autem erat inuisibilis et
inconposita, et tenebrae erant super abyssum, id est
informitas quaedam iam materies erat, unde caelum et terram
deum fecisse scriptura praedixit, totam scilicet corpoream mundi
molem in duas maximas partes superiorem atque inferiorem
distributam cum omnibus quae in eis sunt usitatis notisque
creaturis.
quisquam ita temptauerit: "si non uultis hanc informitatem
materiae caeli et terrae nomine appellatam uideri, erat ergo
aliquid, quod non fecerat deus, unde caelum et terram faceret;
neque enim scriptura narrauit, quod istam materiem deus
fecerit, nisi intellegamus eam caeli et terrae aut solius terrae
uocabulo significatam, cum diceretur: in principio fecit deus
caelum et terram, ut id, quod sequitur: terra autem erat
inuisibilis et inconposita, quamuis informem materiam sic
placuerit appellare, non tamen intellegamus nisi eam, quam
fecit deus in eo, quod perscriptum est: fecit caelum et terram,"
respondebunt assertores duarum istarum sententiarum,
quas extremas posuimus, aut illius aut illius, cum haec audierint,
et dicent: "informem quidem istam materiam non negamus
a deo factam, deo, a quo sunt omnia bona ualde, quia,
sicut dicimus amplius bonum esse quod creatum atque formatum
est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est creabile
atque formabile, sed tamen bonum: non autem
ind\' M 6 iam om. G 7 corporea G 8 superiores S 11 resiste W
12 uultis hanc] u. hunc S, uult istam H 13 materiem HW 14 quod
om. W 15 enim om. S narrat S materiam M 16 nisi] nisi ut
i
HFGHPQb eum S solus (\' add. m. 2) P 18 ut] et BFPQb
19 materiam iuformem 0 materiem H 20 eum Cl 21 perscriptum
HMSV: praescriptum CGOmo, scriptum BFPQWb alt. fecit] f. deus
BHedd. 23 extremus M alt. aut illius om. GW 25 a deo] ab eo C
alt. deo om. BFPQb, a deo V, * ** H 27 ita] itaque VW
alia multa non commemorauit, ut Cherubim et Seraphim, et quae
apostolus distincte ait, sedes, dominationes, principatus,
potestates, quae tamen omnia deum fecisse manifestum est.
aut si in eo, quod dictum est: fecit caelum et terram, conprehensa
sunt omnia, quid de aquis dicimus, super quas ferebatur
spiritus dei? si enim terra nominata simul intelleguntur,
quomodo iam terrae nomine materies informis accipitur, quando
tam speciosas aquas uidemus? aut si ita accipitur, cur ex eadem
informitate scriptum est factum firmamentum et uocatum
caelum neque scriptum est factas esse aquas? non enim adhuc
informes sunt et inuisae, quas ita decora specie fluere cernimus.
aut si tunc acceperunt istam speciem, cum dixit deus: congregetur
aqua, quae est sub firmamento, ut congregatio
sit ipsa formatio, quid respondebitur de aquis, quae super firmamentum
sunt, quia neque informes tam honorabilem sedem
accipere meruissent nec scriptum est, qua uoce formatae sint?
unde si aliquid Genesis tacuit deum fecisse, quod tamen deum
fecisse nec sana fides nec certus ambigit intellectus, nec ideo
ulla sobria doctrina dicere audebit istas aquas coaeternas deo,
quia in libro Geneseos commemoratas quidem audimus, ubi
autem factae sint, non inuenimus, cur non informem quoque
Gen. 1, 9. S 2 ut] sicut BFPQb cherubyn S, cherubin FGHIQV,
h
cerubim C, cerubin (h tn. 2) P pr. et om. G seraphin BHIPQS,
serafim C, serafiu V 3 principatus potest. dominationes V 4 inanifest**um
(at ras.) H 5 in om. BCFGMOPQVW conpraehinsa S
O
6 quid] quis F quas] aquas M 7 simul] si quis F 8 infirmis V
9 ita om. Q1 cur] cur non V 10 informitatem HlSW 11 facta W
12 sunt] s. & uisa equas n enl adhuc informes sunt W decora] de
corpora W specie (e pr. ex i corr.) C 13 congregentur S, congregatur
W 14 sub] super M, supra C1 firmamentum S 16 neque
om. G 17 accepere F sunt M 18 quod-fecisse om. M 19 ambiit
M 20 ulla] illa V subria S audeuit S 21 audiuimus
HObm 22 facta B, factas S sunt GV1 quur GS
inconpositam tenebrosamque abyssum appellat, docente ueritate
intellegamus ex deo factam esse de nihilo ideoque illi non esse
coaeternam, quamuis ubi facta sit omiserit enuntiare ista narratio?"
meae, quam tibi confiteor scienti deo meo, duo uideo
dissensionum genera oboriri posse, cum aliquid a nuntiis ueracibus
per signa enuntiatur, unum, si de ueritate rerum, alterum,
si de ipsius qui enuntiat uoluntate dissensio est. aliter
enim quaerimus de creaturae conditione, quid uerum sit, aliter
autem quid in his uerbis Moyses, egregius domesticus fidei
tuae, intellegere lectorem auditoremque uoluerit. in illo primo
genere discedant a me omnes, qui ea, quae falsa sunt, se scire
arbitrantur. in hoc item altero discedant a me omnes, qui ea
quae falsa sunt Moysen dixisse arbitrantur. coniungar autem
illis, domine, in te et delecter cum eis in te, qui ueritate tua
pascuntur in latitudine caritatis, et accedamus simul ad uerba
libri tui et quaeramus in eis uoluntatem tuam per uoluntatem
famuli tui, cuius calamo dispensasti ea.
uera, quae in illis uerbis aliter atque aliter intellectis occurrunt
quaerentibus, ut tam fidenter dicat hoc sensisse Moysen
m
HMOW, materigs F uisibilem F 2 docent (8 m. 2) G
3 ex] et W, a GHMtn factam om. V, factum BFP ideoque
illi] ideoque S 4 coaeternum C om*iserit (m ras.) H enuntiare]
nuntiare S 6 ego BGOPQW* prospectis S, perfectis V iniquitatis
W 7 uideo duo GM 8 dissensionum (n pr. ex s corr.) P,
quid
dissensionem Fl aboriri S, oborriri W, oborire M alii G a om.
V; ad S 9 signum V alterum (om. si) GM 10 quae V nuntiat
V, adnuntiat BFPQb uoluntate] ueritate H 11 conditione - 16 arbitran(tur)
add. B\' in ras. 12 moises S 13 uoluit F 14 disce*dant
(n ras.) V qui ea-omnes om. G 16 moisen F, moysen (n ex s) V,
mosen S dixisse om. M 17 tua om. B 18 pascantur B latitudinem
C ad uerba] aduersa F 19 quaeremus W tuam ***** (uolun
ras.) W 20 eam M 21 inueniet BCFPQbo ea CFV, in ea H
inter tam] in terram F 22 uera] uerba BFMPQb 23 ut tam]
uitam
V, utam F sensi (• add. m. 2) G, sensissem W
dicit hoc uerum esse, siue ille hoc senserit siue aliud? ecce
enim, deus meus, ego seruus tuus, qui uoui tibi sacrificium
confessionis in his litteris et oro, ut ex misericordia tua reddam
tibi uota mea, ecce ego quam fidenter dico in tuo uerbo
incommutabili omnia te fecisse, inuisibilia et uisibilia, numquid
tam fidenter dico non aliud quam hoc adtendisse Moysen, cum
scriberet: in principio fecit deus caelum et terram, quia
non, sicut in tua. ueritate hoc certum uideo, ita in eius mente
uideo id eum cogitasse, cum haec scriberet? potuit enim cogitare
in ipso faciendi exordio, cum diceret: in principio; potuit
et caelum et terram hoc loco nullam iam formatam perfectamque
naturam siue spiritalem siue corporalem, sed utramque
inchoatam et adhuc informem uelle intellegi. uideo quippe uere
potuisse dici, quidquid horum diceretur, sed quid horum in his
uerbis ille cogitauerit, non ita uideo, quamuis siue aliquid horum
siue quid aliud, quod a me conmemoratum non est, tantus
uir ille mente conspexerit, cum haec uerba promeret, uerum
eum uidisse apteque id enuntiauisse non dubitem.
sensit Moyses, quod tu dicis, sed hoc sensit, quod ego dico."
si enim mihi diceret: "unde scis hoc sensisse Moysen, quod de
his uerbis eius eloqueris?" aequo animo ferre deberem et responderem
fortasse, quae superius respondi uel aliquanto uberius,
si esset durior. cum uero dicit: "non hoc ille sensit, quod tu
ex uiuo corr. P, noui M, uouit F ibi F 4 ex] et W tua]
i
mea W 5 ego] enim M 6 incommutabile G uisibilia] inuisibilia
GQ 8 deus fecit CFOPW 9 ita-uideo om. S 10 id] in H
12 iam OnJ. V pfectam perfectamq; W 13 carnalem V 15 diceretur]
indiceretur M, in his diceretur G alt. eorum W in his
om. G, his M 16 horum-quid om. H 17 quid] aliquid BFPQ
VWbm es W 18 conspe*xerit (& ras.) V 19 eum] cum V apteque
id] apte quid G, apte quod id H enuntiasse FQVedd., adnuntiauisse
CH dubitantc M 20 mihi iam bm 22 dicerent H, die
de
diceret G sis (c na. 2) C de] in F 23 loqueris CH et om. V
du
25 irior (du m. 2) G
nostrum dicit, utrumque uerum esse, o uita pauperum, deus
meus, in cuius sinu non est contradictio, plue mihi mitigationes
in cor,; ut patienter tales feram; qui non mihi hoc dicunt,
quia diuini sunt et in corde famuli tui uiderunt quod dicunt,
sed quia superbi sunt nec nouerunt Moysi sententiam, sed
amant suam, non quia uera est, sed quia sua est. alioquin
et aliam ueram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt,
quando uerum dicunt, non quia ipsorum, sed quia uerum est:
et ideo iam nec ipsorum est, quia uerum est. si autem ideo
ament illud, quia uerum est, iam et ipsorum est et meum est,
quoniam in commune omnium est ueritatis amatorum. illud
autem, quod contendunt non hoc sensisse Moysen, quod ego
dico, sed quod ipsi dicunt, nolo, non amo, quia etsi ita est,
tamen ista temeritas non scientiae, sed audaciae est, nec uisus,
sed tyfus eam peperit. ideoque, domine, tremenda sunt iudicia
tua, quoniam ueritas tua nec mea est nec illius aut illius, sed
omnium nostrum, quos ad eius communionem publice uocas,
terribiliter admonens nos, ut nolimus eam habere priuatam,
ne priuemur ea. nam quisquis id, quod tu omnibus ad fruendum
proponis, sibi proprie uindicat et suum uult esse quod omnium
est, a communi propellitur ad sua, hoc est a ueritate ad mendacium.
qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur.
Adtende, iudex optime, deus, ipsa ueritas, adtende, quid dicam
contradictori huic, adtende; coram te enim dico et coram
fratribus meis, qui legitime utuntur lege usque ad. finem
G 2 uita] uite uita V 3 mitagationes F 4 patienter
om. G, p. ueras P 6 mose U 7 sed-est om. V 8 et] nam V
sicut] s. et BFPQb 9 ipsorum S: i. est BCFGHMOPQVWEug. edd.
10 pr. idcirco H pr. est om. P1 alt. est om. W *ideo (u ras.) P
11 amant BFGMiPQb 12 ueritas MlPxQlW amator** 0 13 sentisse
V 16 typhus C, tiphus W 19 terribilis ter W admones CV
quia
eam nolimus BCFGHMOPQVW 20 nec MW quis \'\'(quia m. 2) P
21 proponit S uendicat (e ex i corr. m. rec.) V hominum M 22 suam
GM 23 in mendacium U 25. contradoctori P1 26 legem C ad]
in H
enim uocem huic refero fraternam et pacificam: si ambo uidemus
uerum esse quod dicis et ambo uidemus uerum esse
quod dico, ubi, quaeso, id uidemus? nec ego utique in te nec
tu in me, sed ambo in ipsa quae supra mentes nostras est
inconmutabili ueritate. cum ergo de ipsa domini dei nostri luce
non contendamus, cur de proximi cogitatione contendimus, quam
sic uidere non possumus, ut uidetur inconmutabilis ueritas,
quando, si ipse Moyses apparuisset nobis atque dixisset: "hoc
cogitaui", nec sic eam uideremus, sed crederemus? non itaque
supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus
alterum. diligamus dominum deum nostrum ex
toto corde, ex tota anima, ex tota mente nostra et proximum
nostrum sicut nosmet ipsos. propter quae duo praecepta
caritatis sensisse Moysen, quidquid in illis libris sensit,
nisi crediderimus, mendacem faciemus dominum, cum de animo
conserui aliter quam ille docuit opinamur. iam uide, quam stultum
sit in tanta copia uerissimarum sententiarum, quae de illis
uerbis erui possunt, temere adfirmare, quam earum Moyses potissimum
senserit, et perniciosis contentionibus ipsam offendere
caritatem, propter quam dixit omnia, cuius dicta conamur exponere.
et requies laboris mei, qui audis confessiones meas et dimittis
peccata mea, quoniam tu mihi praecipis, ut diligam proximum
1 caritas (tI add. m. 2) P 2 refero om. W 3 quod-esse om. W
quae G 5 ipsa (in om.) Y 6 in**commutabili 0 7 contendamus]
attendamus M cur de] corde F 8 incommutabiles JET1, incommutabili
V ueritate V 9 hoc] et hoc W 10 cogitaui] cogita ut V
credemus H 11 super H 13 ex] et ex BCFGHMOPQVWedd.
a
bis toto F alt. ex] et ex BCFGMPQ edd. et] ex M proximos
0
nostros V 15 pr. sensisset (eorr. m. rec.) V 16 facimus H deum BFP
■ QWb 17 conserui] serui Q 1, consensu M pr. quam om. G1 ille
om. G alt. quam] quod W stultus V 18 cupia W 19 uerbi serui
FUW 20 pernetiosis B offenderit G, ostfendere Y 21 data M
23 humitatis M 24 mei] mea G dimittitis F 25 proxim***um H
fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem abs
te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille eoque
loci me constituisses, ut per seruitutem cordis ac linguae meae
litterae illae dispensarentur, quae tanto post essent omnibus
gentibus profuturae et per uniuersum orbem tanto auctoritatis
culmine omnium falsarum superbarumque doctrinarum uerba
superaturae. uellem quippe, si tunc ego essem Moyses — ex
eadem namque massa omnes uenimus; et quid
quia memor es eius? — uellem ergo, si tunc ego essem quod
ille et mihi abs te Geneseos liber scribendus adiungeretur,
talem mihi eloquendi facultatem dari et eum texendi sermonis
modum, ut neque illi, qui nondum queunt intellegere quemadmodum
creat deus, tamquam excedentia uires suas dicta recusarent
et illi, qui hoc iam possunt, in quamlibet ueram sententiam
cogitando uenissent, eam non praetermissam in paucis
uerbis tui famuli reperirent, et si alius aliam uidisset in luce
ueritatis, nec ipsa in eisdem uerbis intellegenda deesset.
riuis in ampliora spatia fluxum ministrat quam quilibet eorum
riuorum, qui per multa locorum ab eodem fonte deducitur, ita
narratio dispensatoris tui sermocinaturis pluribus profutura paruo
sermonis modulo scatet fluenta liquidae ueritatis, unde sibi
quisque uerum, quod de his rebus potest, hic illud, ille illud,
om. S moysen M, moysen G 2 quia BPQ
3 dare P1 illo om. G 4 loco BFGaHPQ edd. me om. P1 constituisse
tF 7 superbiarumque FP 8 ego om. G 9 eandem F
namque add. 02 in mg. quid est] quide F homo nisi] homini si W
10 eius es V si tunc ego om. W ego] e*go (r ras.) H 11 iuiungeretur
H2mo, adiungetur M 12 eloquendi om. G extendi FQIV, te
C
extendi H 13 quę (e ex i) H quaeunt CGOPS 14 exedentia (0
add. m. rec.) V suos P1 15 illo C, ille F iam om. Q1 16 inuenisseut
GMV 17 uerbis om. Q1 tui] tuis S 18 ipsam C intellegendam
C, intelligentia Qz s. l. deesse C, deessent BPQ 19 paruulo
H, paruolo (om. loco) W 21 deducetur W 22 sermocinatoris
W, sermocinaturus F 24 quisqua M1
haec uerba legunt uel audiunt, cogitant deum quasi hominem
aut quasi aliquam mole inmensa praeditam potestatem nouo
quodam et repentino placito extra se ipsam tamquam locis
distantibus fecisse caelum et terram, duo magna corpora supra
et infra, quibus omnia continerentur, et cum audiunt: dixit
deus: fiat illud, et factum est illud, cogitant uerba coepta
et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum
transitum statim existeret quod iussum est ut existeret, et si
quid forte aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur.
in quibus adhuc paruulis animalibus, dum isto humillimo genere
uerborum tamquam materno sinu eorum gestatur infirmitas,
salubriter aedificatur fides, qua certum habeant et teneant
deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili
uarietate circumspicit. quorum si quispiam quasi uilitatem dictorum
aspernatus extra nutritorias cunas superba inbeccillitate
se extenderit, heu! cadet miser et, domine deus, miserere, ne
inplumem pullum conculcent qui transeunt uiam, et mitte angelum
tuum, qui eum reponat in nido, ut uiuat, donec uolet.
opaca frutecta sunt, uident in eis latentes fructus et uolitant
laetantes et garriunt scrutantes et carpunt eos. uident enim,
cum haec uerba legunt uel audiunt, tua, deus, aeterne stabili
1 loquelarum BCIFHMQV anfra*ctus (n ras.) 0 traat (h add.
111.. 3) H 3 aliqua HO, aliquem F molem BGFGMPQVW edd.
immensam BFGHIMPQVW praedita 0 potestate BCFHPQ
VW edd. 5 terra S 6 continentur G 7 bis illud] lux M coepta]
r
concepta (om. et seq.) Eug., cepta (r m. 2) Q 8 po**st V 9 pr.
existeret S: existere BCFGHMOPQVWEug. edd. quod-existeret om. W .
10 ex] et W opinatur PQ 11 paruolis P ista humillima G
13 qua* (t ras.) P 14 quas -16 aspernatus om. G 15 circuminspicit
BPQW1 Eug. quarum BPb quasi] quas W ui**litatem (li ras.) H
doctorum plW 16 spernatus V extra] si autem e. GS s. l. imi
becillitate BCFGHMOPQVW 17 extenderet F miser] misere BCF
MPQb et om. Co 18 inplumem ex inpulmem corr. P conculcet
H1, conculceunt Q 21 opacata GU, oppacata M fruteta bo uidens
B 22 garriant F, garriunt ut W carpiunt W 23 aeterne] aeterna
et BCFGMPQVWedd.
tamen quicquam esse temporalis creaturae, quod tu non feceris,
cuius uoluntas, quia id est quod tu, nullo modo mutata uel
quae antea non fuisset, exorta uoluntate fecisti omnia, non de
te similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem
informem, quae formaretur per similitudinem tuam
recurrens in te unum pro captu ordinato, quantum cuique
rerum suo genere datum est, et fierent omnia bona ualde,
siue maneant circa te, siue gradatim remotiore distantia per
tempora et locos pulchras uariationes faciant aut patiantur.
uident haec et gaudent in luce ueritatis tuae, quantulum hic
ualent.
Et alius eorum intendit in id, quod dictum est: in principio
fecit deus, et respicit sapientiam principium, quia et
loquitur ipsa nobis. alius itidem intendit in eadem uerba
et principium intellegit exordium rerum conditarum et sic accipit:
in principio fecit, ac si diceretur: primo fecit. atque
in eis, qui intellegunt in principio, quod in sapientia fecit
caelum et terram, alius eorum ipsum caelum et terram,
creabilem materiam caeli et terrae, sic esse credit cognominatam,
alius iam formatas distinctasque naturas, alius unam
formatam eandemque spiritalem caeli nomine, aliam informem
corporalis materiae terrae nomine. qui autem intellegunt
F 4 pr. non om. H etorta W uolumtate C 5 formamtuam
onl. H omnia Fl de] e B 6 informem-similitudinem Onl. S
qua V 7 capto C ordinato* G 8 suo S: in suo BCFGHMOPQ
VW Eug. edd. et] et et B fient W ualde bona M 9 remotiori
BCFHPQ edd. distantia (s ex c corr.) V 10 locas 0 pulcras GQV
uariationes l: narrationes mss. b faciunt H1 11 hinc BPQW 12 ualet
V 13 id] hoc C 14 respicit BCFGMPQW: resipiscit SV, resi-
piscit 0, memin**it (er ras.) H sapientia H quia-principium add.
i
S1 8. 1. qui V 15 loquotur (i et ur m. 2) V in ipsa V ididem H
16 intellegi W accepit P1 17 si om. F 18 post. in om: W
fecisti BCFGHMOPQVW Eug. edd. 20 materiem H credidit cogno- .
minatam formatam V 22 formatam W alius CMV alius informem add. F2 in mg.
formaretur caelum et terra, nec ipsi uno more id intellegunt,
sed alius, unde consummaretur intellegibilis sensibilisque creatura,
alius tantum, unde sensibilis moles ista corporea sinu
grandi continens perspicuas promptasque naturas. nec illi uno
modo, qui iam dispositas digestasque creaturas caelum et terram
uocari hoc loco credunt, sed alius inuisibilem atque uisibilem,
alius solam uisibilem, in qua luminosum caelum suspicimus
et terram caliginosam quaeque in eis sunt.
quam si diceretur: primo fecit, non habet quomodo ueraciter
intellegat caelum et terram, nisi materiam caeli et terrae intellegat,
uidelicet uniuersae, id est intellegibilis corporalisque
creaturae. si enim iam formatam uelit uniuersam, recte ab
eo quaeri poterit, si hoc primo fecit deus, quid fecerit deinceps,
et post uniuersitatem non inueniet ac per hoc audiet
inuitus: "quomodo illud primo, si postea nihil?" cum uero
dicit primo informem, deinde formatam, non est absurdus, si
modo est idoneus discernere, quid praecedat aeternitate, quid
tempore, quid electione, quid origine: aeternitate, sicut deus
omnia; tempore, sicut flos fructum; electione, sicut fructus
florem; origine, sicut sonus cantum. in his quattuor primum
et ultimum, quae conmemoraui, difficillime intelleguntur, duo
media facillime. namque rara uisio est et nimis ardua conspicere,
domine, aeternitatem tuam inconmutabiliter mutabilia
facientem ac per hoc priorem. quis deinde sic acutum cernat
V materiem CMVbo 2 terram FG IS more S: modo
cet., Eug. edd. id om. Q 1S1 Eug. 3 intellegibilis-creatura om. H
a
intellegibilisque (sensibilis om.) W creata F 4 mole F sine 0
5 praespicuas G uno] ullo (uel uno add. s. I.) F, ullo P 7 locum B
8 caelum om. G suscipimus V 9 et quaeque M 10 in principio add.
HS in ras. 11 diceret C, dicet H 12 nisi materiam bis script. exhib. S
nisi-intellegat om. Q1 14 creaturae] naturae C, naturae creaturae H
enim] autem M 15 potuit W deincep F 16 ac] at H 17 si-
. primo om. G 18 in primo W formatum C1 absurdus G si eo
modo H 20 delectatione V ordine V 22 origene M 23 inteilegunt
F 24 facillimae P, facililime G est om. V 26 acuto Q
prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus sonus
et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod
non est non potest? sic est prior materies quam id, quod ex ea
fit, non ideo prior, quia ipsa efficit, cum potius fiat, nec prior
interuallo temporis. neque enim priore tempore sonos edimus
informes sine cantu et eos posteriore tempore in formam cantici
coaptamus aut fingimus, sicut ligna, quibus arca, uel argentum,
quo uasculum fabricatur; tales quippe materiae tempore
etiam praecedunt formas rerum, quae fiunt ex eis. at
in cantu non ita est. cum enim cantatur, auditur sonus eius,
non prius informiter sonat et deinde formatur in cantum. quod
enim primo utcumque sonuerit, praeterit, nec ex eo quicquam
reperies, quod resumptum arte conponas: et ideo cantus in
sono suo uertitur, qui sonus eius materies eius est. idem
quippe formatur, ut cantus sit. et ideo, sicut dicebam, prior
materies sonandi quam forma cantandi: non per faciendi potentiam
prior; neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti
animae subiacet ex corpore, de quo cantum faciat; nec
tempore prior: simul enim cum cantu editur; nec prior electione:
non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus
est non tantum sonus uerum etiam speciosus sonus. sed
prior est origine, quia non cantus formatur, ut sonus sit, sed
sonus formatur, ut cantus sit. hoc exemplo qui potest intellegat
materiam rerum primo factam et appellatam caelum et
ex ecce corr. V 6 prior S, prior5 (uirg. add. m. rec.) W sonoss
tempore om. W 7 in posteriore C in formem FG canti coaptamus V,
cantici eoaptamus G 8 lingua V archa HMt 9 uasculo V talis W
materies H temporQ M 10 fi*unt H at ex aut corr. H 11 cantum
S eius om. H 12 non] i nam F s. l. et om. W cantu C,
canticum H quid S 14 et om. V 15 qui-cantus sit om. H est
eius V item F 17 per faciendi] perficiendi CMb potentia CMb
18 cantanti] cantandi add. F s. l., cantati M 19 ex] et M 20 simulprior
om. S priore lectione 01 VW 21 potior] prior H 22 sonus
sonas
speciosus bm 23 est om. H sonus] notus (corr. m. post.) G 24 exemplB
G 1 25 apelatam P
factam, quia formae rerum exserunt tempora, illa autem erat
informis iamque in temporibus simul animaduertitur, nec tamen
de illa narrari aliquid potest, nisi uelut tempore prior sit, cum
pendatur extremior, quia profecto meliora sunt formata quam
informia, et praecedatnr aeternitate creatoris, ut esset de nihilo,
unde aliquid fieret.
pariat ipsa ueritas, et deus noster misereatur nostri, ut legitime
lege utamur, praecepti fine, pura caritate. ac per hoc,
si quis quaerit ex me, quid horum Moyses, tuus ille famulus,
senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. si tibi
non confiteor, nescio et scio tamen illas ueras esse sententias
exceptis carnalibus, de quibus quantum existimaui locutus sum.
quos tamen bonae spei paruulos haec uerba libri tui non territant
alta humiliter et pauca copiose; sed omnes, quos in eis
uerbis uera cernere ac dicere fateor, diligamus nos inuicem
pariterque diligamus te, deum nostrum, fontem ueritatis, si non
uana, sed ipsam sitimus, eundemque famulum tuum, scripturae
huius dispensatorem, spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc
eum te reuelante, cum haec scriberet, adtendisse credamus, quod
in eis maxime et luce ueritatis et fruge utilitatis excellit.
om. H terram FW, terra* (e ras.) P 2 exierunt
u
BG\'S autem illa S 3 temporabus G 4 narrari de illa V nisi]
i ea
n. ut Meum pendatur] compendatur PQ, copendatur F 6 praeceduntur
BFPQ, praecedunt b creatori G ut] sicut G 8 diuersitate]
e
aeternitate H 9 miseratur (e m. post.) G legitima BC* 10 u*tamur H
praeceptis BW finem H pura om. M ac per—12 senserit om. H
i
11 quaeret F ex quod (om. me) F ille tuus BCPQbm ille moises
t. senserit famulus F 12 hii GPlSUW 13 non om. P1 14 tantum W
a
aestimaui C 15 bene P paruolos P 16 pauca om. Q, pauca et P
cupiose W 18 pariterque] pariter pariterque GM deum] dmfi deum M
19 uanam U sentimus FMQ, sentemus (e alt. in i corr.) P 20 huius
a
om. G plenam W honoraremus V 21 credimus G 22 exellit V
alius: "immo illud, quod ego", religiosius me arbitror dicere:
cur non utrumque potius, si utrumque uerum est, et si quid
tertium - et si quid quartum et si quid omnino aliud uerum
quispiam in his uerbis uidet, cur non illa omnia uidisse credatur,
per quem deus unus sacras litteras uera et diuersa uisuris
multorum sensibus temperauit? ego certe, quod intrepidus de
meo corde pronuntio, si ad culmen auctoritatis aliquid scriberem,
sic mallem scribere, ut quod ueri quisque de his rebus
capere posset, mea uerba resonarent, quam ut unam ueram
sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem ceteras,
quarum falsitas me non posset offendere. nolo itaque, deus
meus, tam praeceps esse, ut hoc illum uirum de te meruisse
non credam. sensit ille omnino in his uerbis atque cogitauit,
cum ea scriberet, quidquid hic ueri potuimus inuenire et quidquid
nos non potuimus aut nondum potuimus et tamen in eis
inueniri potest.
si quid homo minus uidit, numquid et spiritum tuum
bonum, qui deducet me in terra recta, latere potuit, quidquid
eras in eis uerbis tu ipse reuelaturus legentibus posteris,
etiamsi ille, per quem dicta sunt, unam fortassis ex multis
ueris sententiam cogitauit? quod si ita est, sit igitur illa quam
1 aliud V senseric fP, sensi V et om. B 2 aliud Q1 quod
om. F reliosius V 3 potius si utrumque om. H qupd F 4 pr.
i
quod F 5 uideat M, dicet H uidisse omnia M 7 intrepidus quod F
8 corde meo bm scriberem] credere Q 1 9 uere 0 rebus uerb H
\' 10 posse H resonare H 11 apertius bis script. exh. M, aper*tius
(i ras.) V ceteras] ceteras sententias M 13 uirum om. G 14 crederam
(a ex e corr.) W 16 non om. F aut-potuimus om. S potuimus]
potuimus inuenire F, possumus GMO\'J edd. et] sed G his C
19 si quid] et si quid CM, sicut PQ1, si ut Q2 minus om. Ql uidet
CFMb m 20 bonum om. Q 1 deduc H, deducit W terram rectam
BCFGHMOPQW Eug. edd., uiam rectam V (cf. £ v -rij suOsia LXX)
a
lutere H poterit F 21 eras (s ex t corr.) P 23 ueris] uerbis V
sit] fit B, si U quam om. F
demonstras aut quam placet alteram ueram, ut, siue nobis hoc
quod etiam illi homini tuo siue aliud ex eorundem uerborum
occasione patefacias, tu tamen pascas, non error inludat. ecce,
domine deus meus, quam multa de paucis uerbis, quam multa,
oro te, scripsimus! quae nostrae uires, quae tempora omnibus
libris tuis ad istum modum sufficient? sine me itaque breuius
in eis confiteri tibi et eligere unum aliquid quod tu inspiraueris
uerum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi
multa occurrere poterunt, ea fide confessionis meae, ut, si hoc
dixero, quod sensit minister tuus, recte atque optime — id
enim conari me oportet — quod si assecutus non fuero, id tamen
dicam, quod mihi per eius uerba tua ueritas dicere noluerit,
quae illi quoque dixit quod uoluit.