In principio fecit deus caelum et terram. si caelum
in principio fecit et terram, caelum autem firmamentum est,
sicut in subiectis apparet, non est uerum, quia prior lux facta
est et sic firmamentum; aliud enim caelum significare non
poterat, quia facturam mundi describit deo operante perfectam.
propter quod enim diuersis opinionibus homines fallebantur
P sequitur X 3 lanae babet
in futuro solis accipiat claritateOl om. P luna CX 4 solem X
futuris PX accipere om. P 7. similis N ei erunt] egerant C
9 similis ex 10 tamen) tunc C 12 fnturam M septiem FB
14 ner«*tur (add. ta a. ras.) M 15 perdidit X 17 quantum pr.]
quam G qua (add. ntum s. I.) A praesente G, A (corr.) 22 sicut
,-est om. (add. inf. mg.) (\' 23 sic om. P 24 disscribit M discribit
(\' (corr.), NX perfecta XX 25 quot X
ratio mundi. quibusdam enim uidebatur initium non habere;
aliis initium quidem habere, sed ab angelis quibusdam fabricatus
esse; nonnullis uero factus similiter, sed a Sacla quodam,
qui esset deus potestatis aduersae; pauci autem de
origine ueritatis traducem sequentes deum opificem eius
adserebant. horum ergo causa diuersitatis, qui falsa opinione
trahebantur,. coactus est Moyses quae esset causa huius uera
ostendere, ne filii Israhel erepti de potestate Aegyptiorum, a
falsa tamen intellegentia eorum liberati non essent. ipsi enim
inter ceteros magis erroris studium sequebantur; hi enim
antiquitus prae ceteris uanae filosofiae operam dabant. denique
Moyses, per id quod a filia Faraonis adoptatiuus uidebatur,
eruditus est omni sapientia Aegyptiorum.
Quid ergo est quod dicit: in principio fecit deus
caelum et terram? si enim firmamentum) non significat
secundum quod supra ostendimus, uideamus quid dicat. arbitramur,
quia Moyses, ut omnem errorem inferioris creaturae
auferret et inpensarum facti mundi, in principio substantias
ipsas, quibus mundus constat, factas esse significauit, quia, si
hoc tacuisset, aeternae forte putarentur esse substantiae deo
iugabiles aestimatae, ut qui huius rei testimonium recipit
ambigere non possit factum esse mundum, quando substantias,
quae ad inpensam mundi profecerunt, initio subiectas fatetur.
igitur in principio fecit deus caelum et terram, id
(corr.) C 4 similiter factus C factns] factis X aJ
an (corr.) M s(a)ecala CXX u essetj est et X aduersa C
7 ergo causam (ergo cau in ras.) X diaersatis M 8 est om. G Â
uero CNF, B (corr. neri) 9 ostendit P 11 errores G, A (corr.) hii
PCXX 12 filo*sophi»« (h est 8. I.) C filosophiae (cwt -o) XX 13 adobtatinns
S, (corr. adobtiuus) A adoptatus P 14 omnia M omne X
16 non om. X 17 quid] qui C 19 auforet C 20 factua GA
22 recepit GA 23 posse GA 24 inpensa CX pensa X (corr. A
inpensa) sabiectns CFB.
caelum; inferna autem concretio est quaedam faeculenta.
quae profecit in aridam, quae dicitur terra, et tenebras. unde
dicit in Eseia profeta: ego deus, qui feci lucem et creaui
tenebras, hoc est aquam, tenebras et terram.
His ergo creatis simul substantiis ante tempora — tem
pora enim sub firmamento sunt; firmamentum enim, sicut
quibusdam uidetur, glacies est aquarum et ideo firmamentum
dicitur, quia concretis diuinitus aquis firmatum est, quod ab
occulendo uel celando appellatum est caelum. itaque propter
quod aqua maius est elementum, prior est significata et quia
pars eius profecit in cameram mundi; terra autem pauimentum
est. quae quidem et Dauid per spiritum sanctum creata fatetur;
aitenim:et aqua, quae super caelos eat, laudet nomen
domini, quia ipse dixit et facta est, ipse mandauit et
creata est —, post haec ergo elementa ante conpaginationem
mundi fecit deus lucem, ut opera eius in luce procederent,
quae lux modo disposito cursum diei expleuit. et facta est nox
iuxta diei modum, quae similiter impleto modo spatii inluminata
est aduentu luminis matutini, et sic impletus est primus
dies, cum coepit secundus; nox enim diei deputata est, ut simul
dicantur unus dies. propter quod enim subiectae sunt tenebrae
(corr.) M 3 proficit NX terram (corr.) X 4 fecit M
creauit M, C (corr.) 5 uerba hoc eat... terram, quae in codd. paulo
infra lin. 6post substantiis leguntur, huc transpomit Engelbrecht aquam
(m eras.) M terram (m eras.) M 6 substantia CNX 8 glaties
MC gladies FB gladius GA 9 concreatis (corr.) iVconcretus X firmamentum
PCNX firmamen mentum (men pr. eras.) M 10 appellatum
eet] appellant X 11 quod om. (add.) MC aquam P aqua (corr. qua,
in mg. m. rec. terra) M inagius (corr.) C ante est alt. s. I. m.
rec. non M significata (,n. rec. add. s. I. est) M 12 proficit G, A
(ex profecit) 13 est om. CNX per om. CNX (add. A 8. I.)
14 aquae NX sunt MX laudent CNX 15 ipse aU. om. PCNX
17 ut] et V lucem P 18 mundo P dispoeita GA die GXJi
diem B et om. PCNX 19 eimpliciter GA
etenim dies una luna appellatur, cum secum habeant et noctes.
itaque lucis ministerium, quo spatium consummat sibi decretum,
dies nuncupatur; tenebrarum autem substantia, antequam
inluminetur, nox appellatur. spatium autem illud, quod inter
occasum et ortum est, nox est. non enim tenebrae faciunt
noctem, sicut et lux diem, quia tenebrae manent in sua natura.
lucis autem accessus facit diem et decessus noctem. non
inmerito ergo subiecta est nox diei. -
Luce igitur facta et cursu duodecim horarum impleto
totidemque et noctis spatio peracto aequinoctium fuit in primo
die. et exinde coepit dies increscere super noctem tribus scilicet
mensibus, qui sunt tempus ueris. ex eo deinde augmento
BUO minuitur dies aliis mensibus tribus, qui sunt tempus
aestatis. et iterum fit aequinoctium, ita ut ex eo nox increscat
super diem aliis mensibus tribus, qui sunt tempus autumni.
et incipit iterum nox de magnitudine, qua supergreditur diem,
minorari usque ad finem quarti temporis, quod est hiemps.
et fit aequinoctium primi temporis, quando deus mundum
creauit, qui dies intellegitur esse XI Kl. Apr., quando primus
dies paschae est, id est primus dies primi mensis. in lege
enim mandatum est, ut decima die primi mensis uespere
praepararent se ad pascha faciendum quarta decima mensis
die. id est ab undecimo. iam enim uesper decimi diei in
N 2 appellantur N et om. CNX noctes (noc in
ras.) N 3 consumat PCX 4 dies om. X non cupatur M (corr. m.
rec.), N nancubantur (corr. nuncopantur) C 8 et om. X 9 Bubicta N
10 cnrso N 11 quej quae MFB que (corr.) N et om. X spatium
N 13 deinde] de add. P aucmento C (corr.), N (exp. c), F
14 minuetur M 15 ut] et (corr.) C 16 quib (corr.) M 17 quas M
IQpragreditur X 18 quarto N 20 qui] quid CN (corr.), F quandoest
(pr.) in ras. M 21 est pr. om. V primus] primi P 22 ut
dccima] ut undecima P undecima X 23 faciendam B 24 undecimo]
XI o (o cras.) M :
in principio etenim facta luna fuit quarta decima, quia omnia
plena sunt facta; adde et triduum a decima uespere, et hi
sunt tres dies ante luminaria qui fuerunt, ut XI Kl. Apr. factus
sit mundus, quia numerus lunae ab undecimo uenit ad quarto.
decimum, cui paschae primus mensis integer est adtributus,
ut in pascha die sollemni neque extra XI sit Kl. Apr. neque
extra lunam quartodecimam, quia undecimo mundus factus est.
quarta decima autem luna maiore lumine clarior factus est.
Inter principium ergo et claritatem, qua inluminatus est
mundus, saluator noster et passus est et resurrexit. quia quarta
decima luna passus est et primo die resurrexit, qui ideo
\'dominicus\' dicitur, quia ipsum fecit, qui multiplicatus menses
facit et tempora et annos. ut autem uno adque eodem modo
minime celebretur, cursus facit lunae in detrimentis et crementis.
Terra autem erat inuisibilis et inconposita. manifestum
est, quia terra, postquam facta est, inuisibilis erat
et inconposita. tegebatur enim aquis, ideo erat inuisibilis;
inconposita autem ideo, quia, cum esset fluxa, non erat apta
ad culturam.
Et tenebrae erant super abyssum. tenebras dicit
fuisse super abyssum, id est super inmensam ex omni parte
aquam.
Et spiritus dei superferebatur super aquam.
1 undecim C undecimum (alt. m eras.) N undecimo X 3 tridam C
(corr.), NX hii 1JCNX 4 qui] ... M undecima C XI (o s. l.) G
factus sit-sit (IMI. 7) om. N 5 quartum decimum PCNGA 7 in
om. X undecimum PCN XI * (o add. m. rec. s. I.) M undecimo X
Кl. Apr. sit N 8 quartodecimam scripsi quartam decimam PONX
quarta (corr. m. rec. quartam) decimam M undecimum P factus est
mundus P 9 maior CNX 10 quia (exp. i) M 11 et pr. om. X
qaia-resurrezit om. (add. mg.) M quarto (corr.) C 12 deciao
(corr.) C et om. CNX qui] quia P 13 multiplicatos X (A csrr.)
14 fecit PCNFB 15 celebratur CNX fecit (corr.) CG et crementi!
om. P 23 fuisse om. X 25 ferebatur PG, (in ras.) Å superferabatur C
dei, quia superferebatur, ostendit, ut tenebras super infinitam
profunditatem fuisse significet, spiritum autem dei super aquas,
quia, ubi spiritus erat dei, obscuritas non erat. quantum enim
poterat, inluminabat aquam, abyssum autem, id est inmensam
profunditatem, inluminare non poterat; hoc est, superiores.
aquas inluminabat; subter erant et tenebrae super abyssum.
Idcirco autem hunc (dei spiritum\' dicit, non quia sanctum
hunc intellegi uult spiritum, sed cum super creaturam hylicam
spiritalia uult intellegi, totum autem dei esse significans
dei hunc, qui super aquas ferebatur, spiritum uocat, ut prauam
adseuerationem conuellat, qua quidam utuntur dicentes aliquid
esse quod non sit dei. nam nec ordinis nec rationis est,
ut super aquas spiritus sanctus fuisse dicatur, quia super
omnem creaturam est. quod enim de deo est, super omnes
potestates et principatus et simul super omnes potentias spiritales
est. non moueat autem mentem alicuius, quia dei spiritus
dicitur, cum constet omnia dei esse. ait enim deus inter
cetera facturus diluuium: non permanebit spiritus meus
in hominibus istis, quia sunt caro, et in Ezechihel inter
alia: haec dicit dominus ossibus istis: extendam super
uos cutem et dabo spiritum meum in uos et uiuetis.
numquid haec ad officium spiritus sancti pertinent et non ad
animam? spiritus ergo hic dei est quidem, sicut cetera, hylicarum
tamen moderator est substantiarum; ipsius ordo est his.
praeesse.
CN S gpiritum autem (m aut in ras.) N 4 dei erat Ar
7 awbtnfl GA et om. P 9 intellege N hilicam CNX 10 spiritaliter
N ease ØfII. P 11 ut] et C 12 quia X quidem CX
1S sit.. C 14 foiwje om. P 16 et alt.] eat P spitttalil ONX.
17 «M P spirituB dei GA 18 cooetat CN 19 faturus (corr. m.
rec.) M dilluuium M 20 caro sunt PX in] i FB om. GA
efaiexachiel (e pr. eras.) M ezechieel CNX ezechiel G hiezechiele P
24 hiticaram CNX 25 moderatus CX moderatur N ipeius] enim
add. PN odor X eat alt. eras. N
Luce igitur facta et cursu diei moderato et peracto secundo
die fecit firmamentum, id est caelum, ut lux intra firmamentum.
moderaretur diem, ut esset quasi lucerna in domo. hoc itaque
firmamentum factum est ex supra dicta aquae substantia.
nunc enim conpaginatur in specie mundus, ut de confusione
rerum discretis substantiis singulae partes aptarentur, quae ad
membra mundi proficerent. substantiae enim, quas primum factas
diximus, inpensae sunt mundi et ideo mundus dicitur, quia
res ab inuicem separatae, quae erant confusae et in speciem
productae, mundum fecerunt uocari, cuius in fabricam profecerunt.
firmamentum ergo, id est caelum, factum est in medio
aquarum, ut diuideret inter aquam, quae erat supra firmamentum,
et inter aquam, quae erat sub firmamento, ut dei uirtute in
medio aquarum consisteret firmamentum sub se et intra se
et supra et circa se habens aquam, ut esset concauum de
foris et intra munitum, ne aquae siue exteriores siue interiores .
penetrarent concauum eius, ut esset quasi domus munita
adque firmata, ut securi essent habitantes in ea.
Tertio die iussit congregari aquam quae erat sub
caelo, hoc est intra capacitatem firmamenti, in congregationem
unam, ut appareret arida, quae est terra, et factum
est sic. exhausta enim latitudine terrae factum est
uelut alueum, in quod demergeretur omnis aqua, quae erat
intra firmamentum, et tunc apparuit arida. recedente enim
aqua necesse erat appareret terra facta uisibilis, quae prius
fuerat inuisibilis. tunc arida appellata est terra et
om. C immoderato C inamodorato N inmoderato X 2 inter
P in terra CNX 4 aquae] adque (eras. fn. rec.) M substantiae G
subBtantie (corr.) A 6 singules P 7 factus (corr.) N 12 uideret X
supra firniamentum et inter aquam quae erat om. P 13 firmamentum
(corr.) C 14 confiteret X aub ae firmamentum P 16 monitum X
exterioris C (corr.), NX interioris C (corr.), NX 20 coelo N (sic)
22 latitudinem (m eras.), M altitudine P 23 quae] qua XFB, 24 re*
-pedenti CNX 25 aqua om. P . apparere MGA. terram . GA
uisibilis (a alt. eras.) M . \'
pabuli et ligna fructifera ad semen super terram.
Quarto iterum die iussit deus fieri luminaria in firmamento
caeli, ut luceant super terram: luminare maius in
inchoationem diei et luminare minus in inchoationem
noctis et stellas. haec ad conceptum et natiuitatem
et ad nutrimenta pertinent eorum, quae gignuntur in mundo,
et ad signa temporum certis titulis necessaria nec non et
ad ornatum totius mundi. sicut enim ad ornatum domus
pertinet, si camera eius habeat auro distincta laquearia, ita
et mundo ornatum praestant stellae diuersa luce fulgentes.
luci itaque, quae facta est prior, est additus splendor solis,
ita ut conexa sint haec et indiuidua; nocti autem, quae erat
tenebrosa, datum est luminare. et quia quarta decima fuit luna,
quando facta est, sic ait: luminare minus in inchoationem
noctis; facta enim tota nocte luxit. a parte ergo ad
totum dictum est: in inchoationem noctis, quia non semper
uespere lucet. luminare autem maius, quod solem dicimus,
manet in initia diei, quia simul cum luce priore concretus est.
Tribus igitur diebus sine luminaribus his fuit mundus;
non enim erant adhuc quibus proficerent officia eorum. adubi
autem produxit terra herbam pabuli et ligna fructifera, necessaria
fuerunt quae enutrirent uel conseruarent quae erant producta.
quia ergo generatio omnis horum interuentu perficitur,
17 Gen. 1, 16 22 cf. Gen. 1, 12 CNX lumina (corr. m. rec.) S inchoatione alt. GA
6 noctis) d (eras.) noctis M \' 7 qui G, (corr.) A . 8 certis titulis]
certitulig N 11 ordinatum P prastent N 12 est prior] prior est P
additus est P additos est N 14 et] ut M (eras. m. rec.), CNX quarta
decimal quadragesima 6r, A (corr. quadrigesime [corr. postea quarta decima])
15 aic] sic (add. m. rec. 9. l. enim) M sicut C sic (add. enim
s. I.) A 16 a parte] aperte M, C (corr.), NX ad om. M 18 quod]
ut C 19 in om. CX initia (corr. m. rec. initio) M concretum
est P concretus est (us est in ras.) N 20 liiis X 21 at ubi PNX
ad (corr. at) ubi C
de terra sunt, orta putarentur, sed illa ante facere et sic haec,
ut sine his facta non ambigantur.
Quinto deinde die aquas iussit producere reptilia
animarum uiuarum et uolatilia uolantia super terram secundum
firmamentum caeli; et factum est sic. et inter cetera:
et uidit, inquit, deus quia bona sunt et dixit: crescite
et multiplicamini. ideo autem adiecit: et uidit
deus quia bona sunt, quia a quibusdam dicuntur mala
esse, ut uel sic erubescant. quando enim deo et conditori
suo placent, nulli utique debent displicere. nam solent
dicere stulti: (ideo,\' inquiunt, uidit et placuerunt ei, quia
ante nesciebat.\' o hebetes, quo modo nesciuit, qui quod uoluit,
productum est? aliquis uult quod nescit? et qui potest facere,
potest dici quia nescit quid faciat? et quod amplius est, non
ipse fecit, sed iussit ut fieret; et quam iussit, non est huius
uirtutis ut faceret? sed quia huic omnia possibilia sunt, iubente
hoc quae non poterat coepit posse, ut ad huius laudem proficeret
duplex enim uirtus est, ut insensibilem iuberet sensibilia
producere.
Sexto uero die praecepit, ut produceret terra animam
uiuentem, quadripedia et bestias terrae; et factum est sic
et producta sunt. et uidit deus quia bona sunt, et ualde
bona, quia omnia necessaria sunt.
Supra dicta igitur die dixit deus: faciamus hominem
ad imaginem et similitudinem nostram, et habeat,
19, 26 21 cf. Gen. 1, 24 23 Gen. 1, 25 24 cf. Gen. 1, 31
25 Gen. 1, 26 P ne om. C (add. 8. I.), NX 2 si G, (corr. mS) B 3 non
ambigantur quinto dein om. X 4 reptilium N 5 nolantia] om. P
uolentia (corr.) C 11 dispicere N 13 ebetaa C nesciunt (corr.) C
14 qui (add. non s. I.) C 15 quid] quod P 16 fieret (corr. m. rec.
fierent) M quam (corr. m. rec. quia) M (corr. tn2 quoniam) F (corr.
quod) A 19 enim] ergo X insensibilem] sensibilem X 20 produceret
C 21 terram (m eras.) M 22 sic factum eet GA
terram. primum quidem fecit deus substantias ex quibus
mundum conpaginaret, quo conpacto et omnibus ornatibus
decorato et necessariis honestato post haec hominem fecit,
qui frueretur eo et omnibus quae in illo sunt. nam cum omnia
super terram ex aquis et terra produci iussisset, hominem
tamen ut faceret, limum terrae manibus adprehendisse describitur,
ut multum differre hominem ab his, quae fecerat, edoceret.
ad honorem enim hominis pertinere uult, quando eum
dei manibus factum describit et factum ad imaginem et similitudinem
dei, id est ad patris et filii.
Quid sit autem (ad imaginem et similitudinem\', quamuis
alibi dixerimus, hic tamen locus et causa postulat ut iterum
dicamus. patris enim ad filium uerba sunt dicentis: faciamus
hominem ad imaginem et similitudinem nostram,
quamquam in omni opere utriusque intellegatur persona, dicentis
et obaudientis. haec ergo imago dei est in homine, ut unus
factus sit quasi dominus, ex quo ceteri orirentur, habens
imperium dei quasi uicarius eius, quia omnis rex dei habet
imaginem. ideoque mulier non est facta ad dei imaginem. sic
etenim dicit: et fecit deus hominem, ad imaginem dei
fecit eum. hinc est unde apostolus: uir quidem, ait, non
debet uelare caput, quia imago et gloria dei est; mulier
autem ideo uelat, quia non est gloria aut imago dei. similitudo
autem dei haec est in homine, ut, sicut ex patre filius,
et 45 (p. 81, 9) 14 Gen. 1, 26 21 Gen. 1, 27 22 I Cor. 11, 7
23 cf. I Cor. 11, 6 pr. om. P 2 deus om. P S ornatibna-omnibus om.
(add. mg.) C 5 quae] qui codd. (corr. A) 6 ex aquis et terra om.
(add. s. l.) C 7 discribitur CN 8 edoceret] et doceret P 9 homines
N eum] enim N 10 factum alt.] factum eat P 14 dicentes
(corr.) N 16 omni om. CNX dicentes N 17 oboedientes C obandieutes
N hominem N 18 orientur X 21 enim P 25 ut
sicot ex patre filiua similiter ex homine om. (add. mg.) M patri N
similiter] et add. P
ille uero natus est.
Quibusdam tamen uidetur omnia simul dominum fecisse.
(si enim uerbo\', inquiunt, \'fecit, quare non omnia simul
fecisse dicatur? nam hic hominum mos est, si partibus fecisse
credatur.\' ad potentiam ergo magis dei proficere dicunt, si uno
die omnia ab eo facta credantur. porro autem magnam prouidentiam
in hoc opere et ordine contuemur. nam potuit utique
simul facere cuncta, sed ratio multiformis prohibuit et
sepositis his omnibus scripturae diuinae fides habenda est,
quae dicit et saepe dicit, quia in sex, inquit, diebus fecit
dominus deus tuus caelum et terram et mare et omnia
quae in eis sunt. primo enim in loco sic debuerunt fieri, ut
sentirent ac scirent quia facta sunt. quando enim non se omnia
simul uiderunt sed unum hodie, cras alterum, cognouerunt
initio se contineri nec posse aeternitatem suspicari, ubi se
partibus inuicem recognoscunt. nam si omnia simul exstitissent,
non esset eis sensus infirmitatis, sed putarent se non coepisse.
quae enim uerbo dei subito simul existunt, non se fieri sentiunt,
nisi aliud ante se aliud post se uidendo. et ne forte
illud quod primum factum est putet se infectum maiora post
se facta cernendo, hoc credit de se quod uidet in alterum potiorem.
denique lumen, quod dies appellatur, ante se habet
caelum et terram, id est aquam et aridam. cum autem ipsa
aqua et arida et tenebrae confusa fuissent facta, aeternitatem
sibi uindicare non poterant, quia nemo harum statum et
GA 3 tamen] tunc C deum PNX 4 ei enim uerbo
inquiunt fecit quare non omnia simul fecisse om. P uerba N 5 hoc
P mors X est] est (add. m. rec. 8. I. ut) M 8 continemur N
10 est om. P 11 quia in] quam (corr. m2 quoniam) F,B quia GA
12 et om. ante mare N 14 quia] quare GA 16 se pr.] sem (corr.) N
continere N 18 non alt.] nunc C 20 uiaendo X 21 illud] aliud X
factum om. X est om. N maiore C 22 facat (?) M altero
potiore M m. rec. 24 ipse (corr.) C 26 horum C otatuam C
clarissima, ante se habent multa. ita ergo factum est, ut, potiora
posteriora, anteriora autem inferiora cum se uident, nihil
horum sibi uindicet aeternitatem.
Praeterea, quia sex diebus opus consummatum, totius
mundi aetatem in se continet, ut sex dierum opera sex milium
annorum haberent figuram, quia, quod uno quoque saeculo
futurum erat, sex dierum per ordinem operibus continetur: ut —
puto quia prioribus saeculis tanta cognitio dei in terris futura
non erat —, sine splendore anteriores dies uiderentur; ut autem
ante hominem pecora fierent, quia ueteres nostri inculti et
agrestes pecorum more uicturi erant; sexto autem die homo
fieret, haec res fecit, quia sexto millesimo anno aduentus
Christi hominem fecit, ne morti esset obnoxius; ut autem imago
dei esset homo, quia dono dei coimaginari haberet filio dei
dicente Iohanne apostolo: scimus autem, inquit, quia cum
apparuerit, similes ei erimus. et uas electionis: coimaginati,
ait, filio dei. arbor autem uitae, quae posita est in
paradiso, imago fuit futurae gratiae dei, quae est corpus
domini, quod qui edit, uiuet in aeternum. nam arbor scientiae
boni et mali lex est data per Moysen, quae, cum cognitum
fecisset peccatum quod prius latebat, dedit scientiam boni
et mali. ostendit enim quid esset bonum, quidue malum. illud
uero, quod septimo die requieuit ab operibus suis, hoc
significauit, quia impleto sexto millesimo anno in septimo
millesimo requiesceret cessante iam mundo ab omni opere
saeculari.
17 Rom. 8, 29 18 cf. Gen. 2, 9 20 cf. Ioh. 6, (51.) 58 cf. Gen.
2, 9 21 cf. Rom. 8, 20 24 Gen. 2, 3 P 5 consummatum est GA 6 operum
(corr.) M 9 puto Engelbrecht puta codd. 11 haec (eras.) quia uete-
ris C 12 egrestes C uictori C die] die nt P 14 essent M
15 haberet] adheret (corr.) C 17 uas] uoa C 20 edet P uiuit P
21 lex eat data-mali om. N 23 esset] et (corr.) C
intellegendi secundum ea quae supra ostendimus.