tertium tempus est in Moysi lege et ceteris prophetis.
deficiet enim me tempus enarrando de Gedeon
Barac Sampso, [Salomone] Dauid et Samuel et
ceteris prophetis, Anania Azaria Misael Daniel
Helia Helisaeo, qui per fidem deuicerunt regna,
operati sunt iustitiam, perfecerunt repromissiones,
obstruxerunt ora leonum, extinxerunt uirtutem
ignis, effugerunt acies gladii, eualuerunt
de infirmitate, fortes fuerunt in bello, castra
ceperunt exterorum. non inmerito igitur in his species
fortitudinis est. secti enim sunt, sicut infra habes, temptati,
in mactatione gladii mortui. circumierunt
CC, om. V, et R (s. u. m2) cet. 4 isac M repromissionem
V (pro 8. u. m2) datus est (est s. u.) M tam s. u. M, tam... R
corporis B 5 pa§tus P (r s. 9 m2) praeferens munus B
7 promissiones CC\' 8 et om. PV, ex B 9 qui] id B 10 moysen
BV\' moyse M lege om. BMV in ceteris RBY\' 11 enim om.
BY\' enarrandi SBP\'CC\' enarrando quando BV\' 12 barach ItMBP\'
bara V arac C, om. C" sampao PVM sampson V\' (p s. u.) samson
BSB sanson CCP salomone P" (a ex o) eet., seclusi et pr. om. B samuel
PVBCC\' samuhel cet. 13 misahel MSP1 et misahel BY\' danihel
RMSP V\' et daniel B 14 elia PVC et heliseo BBCV eliseo
PVC 15 perceperunt SBI* 16 obstruxerunt P (r pr. s. u. m2, a s.
x m2) 17 effugarunt R (a ex e m2) BP\' conualnerunt RP" pualuerunt
M ualuerunt V 18 infirmitate sua MP 19 coeperunt BMP
cęperunt B uerterunt S (in mg. ml ceperunt) P" 21 circuierunt MBC
adflicti, quorum meritis non erat dignus orbis,
in solitudinibus errantes, in montibus et in speluncis
et in foueis terrae. recte igitur in his speciem
fortitudinis conlocamus.
Secundum euangelium autem digna est figura iustitiae,
quia uirtus est in salutem omni credenti. denique ipse
dominus ait: sine nos implere omnem iustitiam, quae
quidem parens ceterarum est fecunda uirtutum, quamuis in
quo aliqua harum quas diximus principalis est uirtus, in eo
etiam ceterae praesto sint, quia ipsae sibi sunt conexae concretaeque
uirtutes. nam utique Abel iustus et fortissimus ac
patientissimus Abraham et prudentissimi prophetae et Moyses
eruditus in omni sapientia Aegyptiorum maiorem honestatem
aestimauit Aegypti thensauris obprobrium Christi. et quis
quam Danihel? Solomon quoque sapientiam poposcit et
meruit. dictum est ergo de quattuor uirtutum fluminibus,
quorum potus est utilis. et quia Phison aurum bonum terrae et
carbunculum et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque
quale sit consideremus.
uidetur enim nobis tamquam aurum
bonum Enos, qui prudenter dei nomen scire desiderauit. Enoch
autem, qui translatus est et mortem non uidit, carbunculus
quidam est lapis boni odoris, quem operibus suis sanctus Enoch
deo detulit gratiam quandam factis et moribus spirans. Noe
uero tamquam prasinus lapis uitalem colorem praetulit,
Philo Legg. alleg. I 25 et 26 (59 et 60; I 82 C.) 21 Gen. 4, 26; 5, 24 C et (i pr. 8. u. m2) MP\' 8 post sine add. modo sic
enim decet B (in quo enim nunc, n tert. 8. u.) SP\' et C (qui om. nos)
C\' (in quo nos decet) omnem om. ItV 9 quamuis R (m ex a m2)
M quasuis V quadamuis P (uis in ras.) V, om. CI, quadam ui cet.
11 sint PV sunt cet. 12 namque B utique et BSV\' et (etiam fill
8. utique) P4 utique etiam M 13 profetae PV 15 thesauris libri
16 daniel C salomon libri 20 qualis M (e s. iş) R 21 enoch
C (h 8. u. m2) enoc M 23 quidem B odoris q; moribus JK
24 cara deo SBP\'
uitale semen in illa arca est reseruatus. ergo bene paradisus,
qui pluribus fluminibus inrigatur, secundum orientem, non
contra orientem, hoc est secundum illum orientem, cui nomen
est oriens, id est secundum Christum, qui iubar quoddam
aeternae lucis effudit, et est in Edem, hoc est in uoluptate.
posuit eum in paradiso operari et custodire. uides
quoniam qui erat adprehenditur; erat autem in terra plasmationis
suae. adprehendit ergo eum uirtus dei inspirans
processus et incrementa uirtutis. denique in paradiso eum
conlocauit, ut scias adprehensum quasi adflatum diuina esse
uirtute. quo loci illud aduerte quia extra paradisum uir factus
est et mulier intra paradisum, ut aduertas quod non loci,
non generis nobilitate, sed uirtute unusquisque gratiam sibi
conparat. denique extra paradisum factus, hoc est in inferiore
loco uir melior inuenitur et illa quae in meliore loco hoc
est in paradiso facta est inferior repperitur; mulier enim prior
decepta est et uirum ipsa decepit. unde apostolus Petrus
subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut dominis
oboedire memorauit. et Paulus ait quia Adam non est
seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione
fuit. deinde contuendum quia nemo debet sibi facile praesumere.
nam ecce illa quae in adiumentum facta est uiro
praesidio uirili indiget, quia uir caput est mulieris, ille autem
2, 14 24 Gen. 2, 18 25 I Cor. 11, 3 BSBP1 acfuturae P afuturae V (i 8. a pr.) MV affuturae
CC\' 2 uitalis PSCC et (le m2 s. lis) R 8 orientem est B
4 post orientem tn mg. ml add. plantatus est M 6 aedem MS et
(aeden corr.) PP\' aeden B (in ras.) V eden cet. 10 inspirans PVCC
spirans cet. 12 adflatu R diuing seruitutis R diuine seruituti V
13 loci (0 8. i) P loco SBG\'P\' 16 inferiori MP" inferiore in ras. P
17 in om. B meliori SBP\'P"V\' 18 facta est om. RV 20 uasi
R (i ex 0. 8. 0 m2) P\' (i ex 0 m2) uase (se in ras. m. rec.) C sea-s
P (ta eras.) scatas V (ta del.) 24 facta ... adiumentum om. B 25 uirili]
uiri SP\'
est per uxorem. unde nemo debet facile alteri se credere
nisi cuius uirtutem probarit nec adrogare sibi qui se pro
auxilio putarit adscitum, sed magis si inuenerit fortiorem,
cui se putabat esse praesidio, ab ipso gratiam mutuetur,
sicut et uiros mulieribus honorem inpertire apostolus praecipit
Petrus dicens: uiri similiter cohabitantes secundum
scientiam tamquam infirmiori uaso muliebri
inpertientes honorem tamquam coheredi gratiae
uitae, uti ne inpediantur orationes uestrae.
ergo
positus est in paradiso uir, facta est in paradiso mulier,
sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur,
habuit uiri gratiam, quoniam de uiro sumpta est, licet
hoc sacramentum magnum sit, sicut apostolus dixit, et ideo
causam uitae ex eo traxit. ideoque de uiro tantum scriptura
dixit quia posuit eum in paradiso operari et custodire.
non idem est operari et custodire; in opere enim quidam
uirtutis processus est, in custodia quaedam consummatio operis
deprehenditur, eo quod quasi consummata custodiat. haec
duo ab homine requiruntur, ut et operibus noua quaerat et
parta custodiat, quod est generale. Philon autem, quoniam
spiritalia Iudaico non capiebat affectu, intra moralia se tenuit,
ut diceret haec duo quaeri, opera in agro, custodiam domus.
Legg. alleg. I 28 (61, 30; I 84, 16 C.) V, in mg. m2 P quia V\' et (a ems.) BP* 3 probarit (i
ex e) BV\' probauerit SBP\' 4 putarit R (ri in ras.) putauerit SBP4
si] etsi P\' et se B 5 cui se] si ubi se R (u in ras.) V\' gratia
B V\' mutne.tur P (e eras.) mutuetur (u alt. s. u.) M 6 inpertiri
(i tert. m2 ex e) P praecepit BP\'V\' petrus praecepit B petrus
praecipit C\' 8 uaso (m2 nasi) PP\' uasi B (i ex o, s. o m2) V (i in
ras.) muliebri B mulieri cet. 9 gratique R (m2 gratieque) Y\'
10 uti P ut S 12 serpentem (m eras.) B 18 uiri] uir R V\' 14 hoc om.
BV 15 ideo (om. que) P 16 operari in mg. m2 R 17 non ...
custodire om. pi 21 parta B (a alt. ex o) partu V pacta S peracta
BP\' fison B fylon C\' filon P (1 in ras.) cet. 22 infra PVCC
mortalia (s. t moralia) P\' 23 domo M in domo B
tamen quia primus homo lex posteritatis futurus erat, ideo
legitimi etiam in paradiso speciem suscepit laboris, ut nos
ad operationem et custodiam debiti officii et hereditariae
successionis munus adstringeret. haec duo ergo a te exiguntur
siue moraliter siue spiritaliter. quod etiam psalmus te propheticus
docet, quia scriptum est: nisi dominus aedificauerit
domum, in uanum laborauerunt qui aedificant
eam; nisi dominus custodierit ciuitatem,
in uanum uigilauerunt qui custodiunt eam. uides
illos laborare qui in operis sunt aedificationisque processu,
istos uero uigilare qui iam custodiam perfecti operis
unde et dominus apostolis quasi iam perfectioribus
uigilate inquit et orate, ne intretis in temptationem,
docens perfectae naturae munus et plenae uirtutis gratiam
esse seruandam nec quemquam etiam perfectiorem nisi uigilauerit
sui debere esse securum.
omni ligno quod est in paradiso ad escam edes,
de ligno autem quod est scientiae boni et mali
non edetis. qua die autem manducaueritis ex eo
morte moriemini. qua ratione, ubi praecepit ex omni ligno
edendum, singulariter dixerit: edes, ubi autem de ligno
scientiae boni et mali, pluraliter non edetis dixerit, non
22 Philo Legg. alleg. I 32 (64, 13; I 87, 22 C.); Quaest. I 15 om. RV 2 erat] fuerat B V 3 nos om. RV 4 debito B
6 specialiter P (corr. ml et iterum m2) te psalmus M propheticus
om. BC profeticus PM 7 aedificauerit sibi P4 8 post uanam
ras. 10 litt. in Y laborant MV\' qui aedificant eam in mg. 8
10 uigilauerunt R (uigil in ras.) V laborauerunt PYBC uigilant M et
(m2 ex uigilauerunt) SP1. verba nisi dominus custodierit... custodiunt
eam om. C\' custodierunt B 11 operis PV operibnB cet. 12 perfecti
om. PV, s. u. fill M 13 quasi iam (ex quia iam) P\' quibusdam
BY\' 15 perrectae PV 16 peruigilauerit (per 8. u.) B 21 autem
die M, autem om. B - 22 praecipit BC 24 non add. Uindob. 779, om.
cet., cf. p. 283, u. 19, o5 Philo
auctoritate absolui potest. quod enim bonum hoc et faciendum,
quod autem bonum et faciendum consonans et adhaerens,
quod uero turpe hoc dissonans, inconpositum atque
discretum est. et ideo dominus unitatem semper intendens
secundum unitatem praecepit. denique unitatem operatur qui
fecit utraque unum, nec solum utraque, sed etiam omnes
unum fecit; omnes enim unum corpus et unum spiritum esse
nos iussit. per omnia autem primogenitus, cum sit in unitate
cum patre, coniunctissimus patri semper est, quia uerbum
erat apud deum. denique ait: ego et pater unum
sumus, ut unitatem sibi maiestatis et diuinitatis cum patre
esse monstraret. sed et nos unum esse praecepit et suae naturae
unitatisque similitudinem in nos gratiae adoptione
transfudit dicens: pater, sicut ego et tu unum sumus,
ita et isti in nobis unum sint. ergo ubi bonum praecipit,
tamquam ad unum praecipit dicens: edes; unitas enim
praeuaricari non potest. ubi uero de ligno scientiae boni et
mali dicit non esse gustandum, quasi ad plures dicit: non
edetis; quod enim prohibitorium est tamquam pluribus
ego tamen aliud puto et quid futurum sit in ipso.
iam dei sermone repperio. de omni ligno gustandum Adae soli
praecepit, quem seruaturum sciebat, de ligno autem scientiae
boni et mali non esse gustandum iam non singulariter, sed
pluraliter dicit; sciebat enim praeuaricaturam mulierem et
ideo per pluralitatem ostendit non seruaturos, quia plurium
discreta sententia est.
et quantum ad septuaginta uirorum
11 Ioh. 10, 30 15 Ioh. 17, 22 C 2 auctoritatem RBP\'V\', om. C hoc om. C
3 quod... faciendum om. C 5 indiscretum P1 (in 8. u. m2) 7 nec
solum] sed salomon RV utraque unum RV\' 14 gratiae suae C\'
adoptionem SP1 16 praecipit PC praecepit cet. 17 praecipit C
et (i pr. ex e) VP" praecipit cet. edes P\'P" non edes (non eras.)
SC, P (edea in ras.) cet. 20 prohibiturum R prohibiturlls V\' prohibitorium
M (i tert. s. u., corr. prohibiturum) 26 plurium] pluralium
BSP\'Y\' 27 ad P (d s. u.) a V
Symmachus utrumque singulariter dixit, intellegimus id
secutum, quia in lege quoque cum populum adloquitur deus,
singulariter loquitur, sicut habes : audi, Istrahel, dominus
deus tuus dominus unus est et diliges dominum
deum tuum. nec mihi praeiudicat Symmachi interpretatio,
qui unitatem patris et fili uidere non potuit, etsi aliquotiens
in sermone et Acylas et ipse confessi sint. nec quisquam de
eo quod praeuaricaturum populum diuina mandata singulariter
adloquitur putet superiori nostro obuium esse sermoni quia
populus Iudaeorum etiam singulariter data praescripta uiolauit.
lex enim spiritalis est, et ideo alterum in sermone, alterum
in praedestinatione diuino populum deus adloquebatur oraculo.
denique ait: non quoques ouem in lacte matris suae.
Facilis abhinc praeceptorum caelestium series uideretur,
nisi quaestionem plurimi commouerent, quibus responderi
oportet a nobis, na simplices mentes malitiosa interpretatione
transducant. plerique enim, quorum auctor Apelles, sicut
habes; in tricesimo et octauo tomo eius, has quaestiones
proponunt: quomodo lignum uitae plus operari uidetur ad
uitam quam insufflatio dei ? deinde:. si hominem non perfectum
fecit deus, unusquisque autem per industriam propriam
perfectionem sibi uirtutis adsciscit, nonne uidetur plus sibi
SBP\' 4 loquitur] adloquitur SBP* israhel PRP* isrf
cet. 5 dominus PRVCY\', om. M, deus cet.. 7 filii R (i tert. post
add.) cet. 8 et pr. 8. u. P1 et Acylas om. Y\' Acylas scripsi esaias
R aquila S (post a pr. ras.) cet., cf. de Isaac 7, 58 et 63 sint P
sunt (i s. u) C\' est M (in quo confessus) sunt cet. 10 putet et M (.:t
erds.) P4 obuium PVMC obuiandum cet. sermonem MS sennonc
C et (-ni corr. m2) CP1 11 perscripta R 12 spiritalia] scripta B
o
14 eques (c ex q) VI coques RMBV\' agnum RV\' 15 facilius PVC
uideretur M (re s. u.) uidetur BV\' 16 quaestiones M 17 simplicis
mentis R et (-is bis ex es) V 18 transducat R apelles MSBCPx
appellis R apeliis V appelles cet. 19 tricensimo M tricentesimo S
et in R omnes ante has add. B quaestiones (-es ex -is m2) B
et si homo non gustauerat mortem, utique quam non
scire non poterat. ergo si non gustauerat, nesciebat:
si nesciebat, timere non poterat.
frustra igitur deus mortem
J
]
pro terrore obiecit, quam homines non timebant. discamus
igitur quia ubi lignum uitae ibi etiam lignum scientiae
boni et mali produxerit deus. habes enim quia produxit
lignum uitae <
paradiso. ait ............. enim intellegitur quod in
medio produxerit. ergo in medio paradiso et uita erat et
causa mortis. intellege quia non homo fecit uitam, sed uel
operando uel custodiendo mandata dei potuit inuenire. erat
autem uita, sicut apostolus dixit, abscondita cum
Christo in deo. homo ergo siue in umbra uitae erat
propter figuram, quia umbra est haec quae nunc nostra est
uita in terra, siue in quodam pignore uitae erat, quia habebat
insufflationem dei, habebat ergo pignus inmortalitatis, sed in
umbra uitae positus absconditam uitam cum Christo in deo
uulgari quodam tactu et aspectu uidere et capere non poterat
om. N 3 nec sciebat M 4 post poterat add. M mortem utique
qua fi gustauerat 5 non om, PY 6 quia SBP\' V quod M, om.
eet. ubi] ibi MSBP\' ibi scripsi ubi libri 8 Jv
add. Erasmus 8 paradiso P (i s. 0), paradisi C\', quod fort.
praeferendum. post paradiso haee leguntur in libris: ait∗ reNDCAPOle-
NTIS enim P (prima littera Graeca incerta, scd maxime similis Graeco
r; C m2 mutauit in G ac simul inseruit illud i post 0) ait TENNTCA-
POeHVS enim P\'4 (prima littera Graeca utrum r an T sit ambigas)
ait jeNUCAPOeNUS enim V (prima littera post ait incerta) ait. leNU-
CAPOCNUS apud nos enim C apoenos enim jR (ud m2 s. oe) P\' (in quo
post intellegitur add. inamoenos) VI oenas (0 s. a) enim M
apud nos enim SB apoenos enim inamoenos p. ait ev
nos enim a. uerba post paradiso usque ad produxerit om. C\'. fort. in
scriptura lacunosa latet tale quid ait
Yvwoxiv xmXoo xat> ceterum confer praefationem
11 causA. P 13 sicut et MSBP\'C 15 figuram Y figuram f
22V figuram futuram cet. 19 ante tactu add. aspectu PVV\' tactu et
om. JRM capereque (om. et) B
naturae, utpote qui postea peccato lapsus est, nequaquam
autem adhuc peccator. denique in umbra uitae erat; qui
autem peccatores sunt in umbra mortis sunt. peccatorum
enim populus, sicut Esaias docet, sedebat in umbra mortis,
cui lux orta per dei gratiam, non per suae uirtutis est meritum.
ergo inter insufflationem dei et escam ligni uitae nulla
discretio, nec hominem quia potest dicere plus sibi posse
adquirere quam diuina ei largitate conlatum est. utinam acceptum
tenere possemus! labor etenim noster eo proficit, ut
quae tributa sunt resumamus. tertium illud quod propositum
est, quia qui mortem non gustauerat mortem timere non
poterat, facile ex communis naturae usu absolutionem habet.
est enim natura insitum omnibus animantibus, ut etiam quae
nondum sibi nocere experta sunt quasi noxia reformident.
unde enim columbae in ipso ortu sui uisu terror accipitris?
unde lupi ouibus formidabiles, pullis milui? quod si in his
quae inrationabilia sunt animantia quidam de aduerso genere
animantium naturalis est terror, ut etiam inrationabilia sensum
fugiendae mortis accipiant, quanto magis in primo homine
rationis utique plenissimo naturalis quaedam opinio
mortis debuit esse uitandae!
malum est non oboedire praecepto. si enim bonum est
und Unt. VI 3, 116 SP4 3 qui] quod B 4 peccator enim Y peccatores enim
(om. populus) B 5 enim] autem P VCC docet] dixit R V\' sedebat PC\'
sedebant cet., recte puto 6 est s. u. M 7 Buffiationem RBV\' 8 quis
diuina om. B 10 possimus RVMFV4 enim BBY\' 13 facilis
est c. n. usus M communi R et (i ut uidetur ex i) V 16 ortu
BCP\', ortus eet. uisu R (u alt. ex o) MSP" uisa P4 (a ex o) niso
cet. terrorem RV\' accipitris est C accipitre S (m2 -ter) BP\'C"
accipiunt BV\' 18 quedam (e ex i m2) R 19 etiam si inr. sunt animantia
B 24 malum] bonum (om. dcinde non) B praecepto] praecepta
PV
non oboedire utile. ergo non semper malum est non oboedire
praecepto, sed bono praecepto non oboedire inprobum est.
bonum autem est operatorium cognitionis boni et mali
lignum, quandoquidem et deus bonum et malum nouit. denique
ait: ecce Adam factus est tamquam unus nostrum.
si igitur bonum est scientiam habere boni et mali, bona autem
est quam etiam deus habet, uidetur qui interdicit eam
hominibus non recte interdicere, idque proponunt. sed si intellegant
quid sit cognoscere, quam uim habeat hoc uerbum,
si sic intellegant quemadmodum oportet: cognouit enim
dominus qui sunt ipsius - cognouit utique eos qui unum
ex pluribus facti sunt, in quibus inhabitat et in quibus ambulat
—, cognoscere utique non in sola et perfunctiora scientia
sit, sed in eorum operatione quae oporteat fieri. oportuit
autem hominem oboedire mandato, non oboediendo autem
praeuaricatus est. igitur qui non oboediuit errauit, quia praeuaricatio
peccatum est. uerum etiamsi extenuari uelint uim
cognitionis, ut perfunctoriam scientiam boni et mali
putent, in eo quoque praeuaricationis est culpa non
oboeditum esse mandato, quia etiam tumultuariam scientiam
boni et mali dominus deus putauit inhibendam.
Alia quaestio: qui non cognoscit bonum et malum nihil a
paruulo distat, paruuli autem apud iudicem iustum nulla
Leuit. 26, 11 sq. 23 ex Apelle, cf. Harnack 1. c. S (cio in ras. m2) oboedientia liBV 3 sed bono praecepto
om. R 4 est autem B 5 et deus et M bonum et malum
deus (om. pr. et) B 7 boni et mali habere B bona] bonum R V
8 uidetur (tar in ras.) P quae P (i s. aV 9 proponunt S (unt
in ras.) proponere BC\' 12 ipsius] sui M eius C 13 perambulat SBFCC
14 in om. RVI 15 sit PC fit V, om. R VI, est M (s. u.) cet., fort. sit
delendum utpote ex sed ortum operatione PV non oporteat B
16 autem] enim Monac. 2549 17 est s. u. M 19 cogitationis (ni
s. its) C 20 in eo] ideo B 21 quia (a s. u.) PS qui ve\' 23 cognouit
V (sc m2 s. u) 24 paruolo V\' paruoli Y\' (o ex u) nulla
culpa M nulla est SBCC\'
in culpam, propter quod non cognouerat bonum et
malum, quia paruulus sine ullo est crimine praeuaricationis
..et culpae. uerum cum in superioribus dixerimus duplicem
esse intellectum scientiae- boni et mali, si perfunctoriam
scientiam accipimus, utique falsum est quod nihil distet a
paruulo qui non cognouit bonum et malum, si autem falsum.
est quod nihil distet a paruulo, ergo non paruulus Adam.
si non paruulus, adscribitur utique ei quasi non paruulo peccatum.
si peccatum adscribitur, sequitur poena peccatum,
quia dignus inuenitur poena qui peccatum uitare non potuit.
potest etiam fieri ut etiam qui scientiam non habet boni et mali
paruulus non sit, quoniam priusquam sciuit puer bonum
et malum, non credidit malitiae. et iterum habes: quia
priusquam sciat puer uocare patrem et matrem,
accipiet uirtutem Damasci et spolia Samariae.
perfectus ergo qui operatur bonum, etiamsi boni et mali
scientiam non adeptus sit, ut multi priusquam sciant legem
ipsi sibi lex sunt. <quid?> quod apostolus priusquam disceret:
non concupisces, malum esse concupiscentiam nesciebat?
ipse ait: peccatum non cognoui nisi per legem;
nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret:
non concupisces. ad quam partem etiam puer potest esse
perfectus iure naturae, priusquam sciat concupiscentiam
crimen esse uel concupiscentiae crimen admittat. ergo secundum
perfunctoriam scientiam uoluit deus hominem scire quod
Rom. 7, 7 21 Rom. 7, 7 Y (est postea add.) P prouocasset C\' 3 paruulos M
7 qui non ... a paruulo om. PV 8 quod] quia B Adam.
ei non paruulus om. PV 10 si peccatum om. RV 11 peccatum
usque ad personam (p. 289, 21) om. RVl 12 mali et boni C
13 quoniam qui P (qui exp.) Y (in mg. ml at. qffi priusquH scinit puer) C
sciat M 14 credit M habes om. B 15 puer s. u. Yet]
aut M et matrem om. SPx 19 sunt lex PC\' quid addidi
20 non sciebat C 26 nouit SBP1 noluit p. quod] quia B
autem mandato incurrimus in culpam; ergo culpam
fatemur. rursus autem si altam et profundam scientiam
boni et mali, quae quidem profunda scientia perfectum
facit, ....... non statim autem paruulus, qui ad altam et
profundam scientiam peruenire non potuit, recte sicut non
paruulus condemnatur.
- Iterum quaestiones serunt. qui nescit, inquit, bonum et
malum, ne et ipsum quidem nouit malum esse non seruare
mandatum nec ipsum bonum nouit quod est oboedire mandato.
et ideo quia non nouerat, uenia, inquit, dignus fuit qui
non oboediuit, non condemnatione. quae quidem quaestio de
his absolutionem habet quae ante memorauimus. considerare
enim potuit homo ex iis quae deus ante ei contulerat, quod
insufflationem dei accepit, quod erat in paradiso uoluptatis
locatus, summam auctori oboedientiam deferendam. et ideo
si uim nesciebat boni et mali, tamen quia tantorum auctor
dixerat de ligno scientiae boni et mali non esse gustandum,
fidem praeceptori seruare debuerat; non enim ab eo peritia,
sed fides exigebatur. intellegebat utique deum omnibus praeminere;
<ergo> personam iubentis spectare debuerat. etsi
non intellegebat uim qualitatemque iussorum, sciebat tamen
praeceptori deferendam esse reuerentiam. habebat in natura
hanc opinionem, etsi non habebat iudicium boni et mali. denique
et mulier serpenti dicit: ex omni ligno paradisi
MSBP 2 in om. P\' 5 lacunam significare malui quam,
interpolationem statuere ita, ut autem in suspicionem uocaretur altum
(corr. m2) PV 6 recte ergo 1JISBCP\' 7 condemnatur MS condempnatur
C (p s. u.) cet. 9 et] id SBP\' 10 nec hoc ipsum
SBP 14 his libri deus ante ei PVC ei deus ante B (ante s. u.)
deus ei ante cet. 15 uoluptatis om. B 17 si] etsi B et (s. quamuis) M
18 et mali om. B 20 intellegebat om. B, ante exigebatur transponit M
O
21 ergo (g) addidi, ideoque Costerius post iubentis add. iussa in mg.
m2 R sectare R (-ri mH) F\' 23 natura PVCC 25 dixit C\'
medio paradiso dixit deus: non manducabitis ex
eo. ita ergo sciebat oboediendum esse mandato ut diceret:
ex omni fructu manducabimus, quod dominus imperauerat, de
ligno autem quod est in medio paradiso imperatum a deo
dicit non esse gustandum, ne morte morerentur. ergo quae
sciuit deferendum esse mandato sciuit utique malum esse
praeuaricari et ideo iuste praeuaricata damnatur.
Accipe aliud: si adsumptio de ligno scientiae boni et mali
ita operatoria erat, ut et bonum et malum agnosceretur, quod
uidetur scriptura ostendere, dum dicit quia ubi manducauerunt
ambo, aperti sunt oculi eorum et cognouerunt
quod nudi essent, hoc est aperti sunt oculi
cordis et cognouerunt turpe esse nudos se degere, sine dubio
ubi gustauit mulier de ligno scientiae boni et mali, peccauit
et se peccasse cognouit. quae igitur se peccasse cognouerat
uel uirum ad peccati communionem inuitare non debuit. inliciendo
autem uirum et dando ei quod ipsa gustauerat non
uitauit, sed iterauit peccatum. nam utique si uere rationem
spectes, eum quem diligebat non trahere ad consortium
poenae, sed magis ab eo quod cognouerat ipsa esse peccatum
uel inscientem reuocare debuerat, quamuis uideatur haec mulier
sciens quod post culpam in paradiso esse non posset
R manducabimus ... deus non om. Y\' comedemus
de ligno autem seientio boni et mali quod P" 2 paradysi RP"C\' et
(i ex 0) P1 dns B et (n eras.) S 3 sciat R (corr. m2) V 4 manducabitis
RV\' 5 medio om. PV paradysi R et (i ex o) P
6 forte R P morirentur P (corr. ml) V q 8. u. m2 P, om. cet.
qui add. Costerius. quia tacite Maurini 7 sciuit alt. ex sicut P
8 dampnantur R V 10 et pr. om. MCC cognosceretur M
11 diuidevetur P uide»»tur V 14 cordis] eorum Y 15 boni et
mali om. P 17 dubitauit R dubitat ÎS. m2 debuerat) C 18 ipse R
(corr. m2) V\' 19 nam] non PYC\' si uerae R (e alt. 8. u.) si
aera M (a a. u.) siue P\' 20 tradere RV ad coneortiQ R (tt ex o)
a consortio V 23 culpa R (å ex a m2)
se ambo post culpam.
excludendam igitur se esse cognoscens
consortio uiri quem diligebat noluit defraudari. iterum accipe:
non cognitio mali malum est, sed cum actus inplet malitiam.
non enim statim qui nouit malum quod malum est facit,
sed qui quod malum esse nouit operatur. incentiuum
autem ad operandum quod malum est aut iracundia aut
cupiditas esse consueuit. nec statim necesse, ut habens
scientiam mali faciat quod inprobum nouit, nisi aut iracundia
aut cupiditate uincatur. unde quod diximus incentiuum
peccandi uel ira uel cupiditas est uel plerumque formido,
licet ex formidine oriatur cupiditas, dum unusquisque
uult uitare quod metuit. et ideo recte iracundiam et cupiditatem
duo reliquorum posuimus incentiua uitiorum. consideremus
igitur utrum Eua his ad uitium stimulis incitata sit.
sed neque irascebatur marito neque cupiditate uicta est; in
secundo dumtaxat errat, ut edendum uiro daret quod iam
ipsa gustauerat. primo fuerat cupiditas auctor erroris, ut ipsa
ederet, sequentisque fuit causa peccati. quod enim iam gustauerat
desiderare non poterat et gustando mali fuerat
consecuta. malum igitur quod aduerterat in uirum deriuare
non debuit neque coniugem proprium praeuaricatorem
diuini facere mandati. sciens igitur prudensque peccauit,
sciens uirum in suum traxit errorem, alioquin inuenietur
falsus esse de ligno scientiae boni et mali sermo, si etiam,
posteaquam de ea arbore manducauit, scientiam mali habere
post noluit ras. 6 litt. in R defraudari (de in ras.) R 4 actum
B V actas M 6 nouit esse malum B essęţ (e s. et) malum nouit M
incendiuui R Y\' 7 est s. «. m2 B, om. V\' ad (s. aut m2) R
iracundia est V 8 necesse est M (est s. u.) SP\' ut post scientiam
transponit M 14 duo Maurini duorum libri aliquorum P VCC\'
15 hic PY 16 marito Erasmus merito libri 17 erat PF, puto errauit
uel errauerat 18 fuerat P m2 C fuerit P ml cet., sed fort. fuit scribendum
19 sequens usque P (corr. m3) V quodJ quia (qui V, om. enim
iam) BV\' 20 scientia P (-& m2) CC 21 auerterat B et (corr. ml) M
diriuare R 22 debuitj poterat B 24 uero R V\' inuenitur MB
26 boni et mali BPx
habere non potuit, licet plerique sic excusandum putent,
quod diligens uirum ab eo timuerit separari et hanc causam
cupiditatis praetendant, quod esse uoluerit cum marito.
utrum a natura ligni eiusmodi an uero a deo. si naturae hoc
ligni adscribimus, uidetur ligni huius fructus uiuificanti insufflationi
dei praestare, siquidem quem uiuificauerat insufflatio
fructus huius ligni traxit ad mortem. aut si deum operatorem
mortis esse memoramus, dicunt quod gemina opinione
accusemus, quod aut ita inmitis, ut noluerit ignoscere, cum
posset ignoscere, aut si ignoscere non potuit, uideatur infirmus.
uideamus igitur quomodo diluendum sit. nisi fallor,
quia mortis causa inoboedientia fuit, et ideo homo ipse sibi
mortis est causa, non habens deum suae mortis auctorem.
neque enim si medicus praescripserit aegrotanti quibus uideatur
cauendum atque ille ab interdictis non putauerit abstinendum,
causa ei mortis est medicus, sed utique ipse sibi reus
mortis est propriae. itaque deus quasi bonus medicus prohibuit
ne Adam nocitura gustaret.
iterum accipe: scire bonum
melius est quam nescire et ei qui bonum sciat pulchrum est
scire quod malum est, ut sciat cauere quod malum est et
M praetendunt SBP\' 5 subrepit C (e ex i mS) MSBP1
6 a om. RMV\' ligni hoc ItC, hC 7 insnfflatione T5
et (i 8. e) PV\' 8 siquidem PVS si cet. quem om. PVS, s. u. (
H inde a uerbo huius iterum incipit A ut si II (aut si m2 P) operatorem
P (ra in ras.) 10 mortis (s s. u.) sg (s eras., om. esse) R
dicant PCCD dicut R (-unt corr.) V eum gemina M 11 cum
posset ignoscere om. R, s. u. C 12 possit VMV\' et (e a. i) P\' 13 nisi
AVSB ni cet. 15 esse R (m2 est) V dominum M 16 praescripsit
MC praescriberit R aegrotandi A VB et (corr. ml) P quibus
scripsi cum quibus APVD aliquibus P\' a quibus cet. 17 ab] de R
ad V potuerit S et (m2 abstinere) P\' 18 medicus om. B sui
(sibi m2) V mortis reus B 19 est mortis C 20 itaque B et (s. itefilm)
1\'\' 21 est pr. om. R est (alt.) etiam B est * P\' (fort. & eras.)
22 post scire ira S est ras. 5 litt. sit (\' et scripsi ut NCV, om. APVD
et ut cd. Rom.
est hoc solum scire quod malum est, ne cum malum scieris,
scientia boni incipias defraudari. pulchrius est igitur ut
utrumque norimus, ut et, quia scimus bonum, fugiamus quod
malum est et ex eo quod cognoscimus malum boni gratiam
praeferamus. sed ita debes utrumque scire, ut profunde noueris
et quod noueris exequaris actusque scientiae tuae congruat.
alioquin tolerabiliorem scriptura indicat eum qui
utrumque nesciat quam qui perfunctorie utrumque cognouit.
grauat enim scire quod uel exequi uel uitare non possis,
grauat scire sine usu atque opere cognitionis profundae. obest
ad existimationem medico scire quid prosit et quid noceat
aegro, nisi cognitione ea quemadmodum oportet utatur, et
ideo non est cognitio bona, nisi ea utaris ut oportet.
item
accipe: non frustra lignum scientiae boni et mali productum
est in medio paradiso, et si cuicumque homini productum
esset, superflua interdictio. sed neque frustra factum est
neque alii nisi homini factum est, qui mandatum accepit,
ut non solo eo, sed eo cum ceteris uteretur. nam si multa
discutias, conplura repperies et plane innumera, quae ei
qui uti nesciat possint nocere. nec ipsas diuitias inuenies
fructuosas, si habens diues subsidia largitatis neget alimenta
M custodire B cautiorem M (r ex n) cautionis RV
cautione B 2 eumj quod BY\' scieris M est nescire R (est exp.
m2) V\' sciens cet. 3 est om. M igiturJ utique B ut SBP\'(;\'.
om. cet. 4 utraque M norimus (m2 nosci) P 6 referamus R
debes] prodest BV\' utraque M 7 auctorque SB et (s. actusque) pi
congruat V 9 qui] si V perfunctoriae ASB et (n s. u.) P
perfunctoria BV\' cognouerit RV 10 quod uelj t quod H (f postea
additum uidetur) V possit M 11 absque APV, fort. atque absque
denique obest M (denique s. u.) SBPCC obest se A (t exp. m2)
obè.* P obesse V obesset Px 18 aegroto ND ea cognitione B
14 item] iterum SBP\' 16 paradysi R 17 est om. SB 18 neque...
factum est tM mg. info m,2 A. om. D hoc factum B 19 solO. R
solus P1 20 conplura AVSBCC et (quil m2 s. con) P, (qua ex co
m2) P\' 21 possit RV possint M (n s. u.) 22 necet RV
quia praeualet potestate. pulchritudo ipsa et gratior
corporis forma frequenter in uitium quam deformitas trahit.
numquid igitur quisquam deformiores quam pulchriores filios
habere «lesiderat et inopes potius liberos suos cupit esse
quam diuites? plura sunt huiusmodi quae non ad inprudentiam
largientis referenda sunt, sed ad male utentis errorem.
et ideo utentem accusandum potius quam donantem.
sua an nesciebat? si nesciebat, non est ista diuinae
potestatis adsertio, si autem sciebat et nihilominus sciens
neglegenda mandauit, non est dei aliquid superfluum praecipere.
superfluo autem praecepit primoplasto IJU Adae quod
eum nouerat minime seruaturum. nihil autem deus superfluo
facit; ergo non est scriptura ex deo. hoc enim obiciunt qui
uetus non recipiunt testamentum et has interserunt quaestiones.
uerum hi sua sententia et opinione uincendi sunt. cum
enim noui testamenti non refutant fidem, exemplo sunt arguendi,
ut uetus credant, quoniam cum sibi diuina praecepta
et facta conueniunt, unius auctoris testamentum utrumque
liquet esse credendum. discant igitur non superfluum, non
iniustum etiam praeuaricaturo praescriptum esse mandatum.
nam et ipse dominus Iesus elegit Iudam, quem proditorem
sciebat. quem si per inpiudentiam electum putant, diuinae
derogant potestati. sed hoc aestimare non possunt, cum scriptura
dicat quia sciebat Iesus qui eum proditurus
esset. conticescant igitur repugnatores isti ueteris testamenti.
A (tu pr. 8. 1t. mS) 3 deformitatis (om. quam) RV\'
6 inpudentiam APCCD prudentiam RТx 8 potius] magis RV 11 autein]
enim BV 12 superfluam A 13 superfluo Y (v m2 s. o) superfluum
BSBP\'V\' primoplasmato M plasto S (in mg. primo: psalto)
14 deus in ras. S superfluo deus YB superfluum M 15 exj a C\'
16 accipiunt BV\' 19 sibi om. RVI 20 testamentum testamentum
A V et (pr. e.rp.) P 21 discat II 22 praeuaricatoriR praeuaricaturi r\'
26 qui 1131 quis cet. 27 erat N istius R P et (us 8. fl.) M
sed quoniam etiam gentilibus, si forte istud obiecerint,
respondendum uidetur, qui exemplum non accipiunt, rationem
exigunt, accipiant etiam ipsi qua ratione dei filius uel praeuaricaturo
mandauerit uel elegerit proditurum. uenerat
Iesus omnes saluos facere peccatores; etiam circa impios
ostendere suam debuit uoluntatem. et ideo nec proditurum
debuit praeterire, ut aduerterent omnes quod in electione
etiam proditoris sui seruandorum omnium insigne praetendit
nec in eo laesus est uel Adam, quia mandatum accepit, uel
Iuda, quia electus est. non enim necessitatem deus uel illi
praeuaricationis uel huic proditionis inposuit, quia uterque,
si quod acceperat custodisset, a peccato potuit abstinere.
nec ludaeos omnes credituros sciebat et tamen ait:
non ueni nisi ad oues perditas domus Istrahel.
ergo non in mandante culpa est, sed in praeuaricante peccatum
est, et quod in deo fuit ostendit omnibus quod omnes
uoluit liberare. nec tamen dico quia praeuaricationem nesciebat
futuram, immo quia sciebat adsero, sed non ideo pereuntis
proditoris inuidiam in se debuit deriuare, ut adscriberetur
deo quod uterque sit lapsus. nunc autem uterque
atque reconuincitur, quia et ille mandatum ne laberetur
accepit et hic etiam in apostolatus munus adscitus est,
ut uel beneficio reuocaretur a proditionis affectu, simul ut
dum alii reuincuntur, prodesset omnibus. non enim consisteret
peccatum, si interdictio non fuisset; non consistente autem
peccato non solum malitia, sed etiam uirtus fortasse non
et 6 proditorem B 4 <si) nenerat Henricus Schenkl 10 iudas NC(\'I
12 potuit se SBC\' potuit (-is corr.) set (t 8. u.) C potuisset (eras., in
mg. ml potuisset) se Pi 14 is.ahel APP* isrt cet. 15 est om. RMSBV\'
16 est om. P omnes m2 s. ras. V 18 futorum A (a s. u tert.) r
19 deriuare AMSB diriuare P\' (i pr. ex e) cet. 21 atque in mg. ml S,
om. P4, atque reconuincitur om. B conuincitur BVMSP\'V\' 2.3 beneficio
dei N (dei 8. u. M) ad A (d exp.), fort. ab 24 dum] cum B (ut
s. u.) 26 fortasse om. B
uel eminere non posset. quid est enim peccatum nisi
legis diuinae et caelestium inoboedientia praeceptorum?
non enim auribus corporis de mandatis caelestibus
iudicamus, sed cum esset dei uerbum, opiniones quaedam
nobis boni et mali pullulauerunt, dum id quod malum est naturaliter
intellegimus esse uitandum et id quod bonum est
naturaliter nobis intellegimus esse praeceptum. in eo igitur
uocem domini uidemur audire, quod alia interdicat, alia praecipiat.
si quis non oboedierit illis quae semel a deo praecepta
credimus, poenae obnoxius aestimatur. dei autem praeceptum
non quasi in tabulis lapideis atramento legimus inscriptum,
sed cordibus nostris tenemus inpressum spiritu dei uiui. ergo
opinio nostra sibi legem facit. si enim gentes quae
legem non habent naturaliter ea quae legis sunt
faciunt, eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt
lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus
suis. opinio igitur humana sibi tamquam dei lex est.
\' Iterum hinc aliam faciunt quaestionem, ut ad uicem mandati
eius, quod diximus in hominis opinione consistere, hanc
ipsam opinionem inpressam a deo nobis tamquam
diuinae legis accusent. norat, inquit, hominem peccaturum
qui creauit eum et has opiniones ei boni et mali inpressit
an non nouerat? ut si dixeris quia non nouerat,
alienum a maiestate dei sentias; si autem dixeris quia sciens
deus peccaturum hominem communes tamen opiniones ei
boni et mali inpressit, ut propter admixtionem malorum uitae
perpetuitatem seruare non posset, sicut in illo non
A mandatorum B 6 pullularunt MB 10 et
ideo si NGC, fort. recte 12 lapideis om. B fort. <uel> atramento
14 ipsa sibi S 15 ea om. RVI 16 huiusmodi BVI 17 quae P
19 ad inuicem P (in s. u.) M (in exp.) 20 hominibus RM 22 norat
A 1111 PRVI nouerat Am2 cet. peccatorum P (v s. 0) 23 ei scripsi
et libri 25 deus aciens P4 26 deus peras.) A 27 ut
om. R P 28 post praesagum add. fuit RY\' et 8. u. M
atque hinc argumentantur quia non est creatura hominis a
deo facta. nam sicut supra ostendimus eos dicere quia non
est -mandatum dei, sic et hic dicunt: non ergo creatura hominis
a deo, quia deus malum non fecit, homo autem opinionem
accepit mali, dum a malis praecipitur abstinere. hoc
autem genere alium bonum deum, alium operatorem hominis
conantur adserere. quibus respondendum est ilico secundum
opinionem suam. si enim hominem nolunt a deo factum, quia
peccator est homo. et hoc refugiunt, ne bonus deus peccatorem
fecisse uideatur, quia non putant bonum qui fecerit peccatorem,
dicant utrum operatorem hominis a deo factum
putent. si enim a deo factus ille, ut dicunt, operator est hominis,
quomodo bonus deus operatorem mali fecit? utique
non bonus. nam si qui peccatorem fecit non bonus, cauendum
ne grauius sit operatorem peccatoris fecisse; debuit enim
deus prohibere natiuitatem eius qui peccati substantiam
haberet inducere. quodsi dicunt non esse genitum operatorem,
requirendum utrum bonus deus potuerit inhibere quoquo
modo incipientem malitiam an non potuerit. si enim non potuit,
infirmus; si potuit et non fecit, non bonus. ergo si sibi
ista non congruunt nec suae sibi haereticorum conueniunt
opiniones, requiramus ne forte rationis fuerit qua causa deus
siue geniti siue non geniti illius operatoris siuerit malitiam
introire in hunc mundum, cum posset inhibere.