mergi in amnem, sicut vincti erant, iussit. Ne hoc
quidem supplicium seditionem militum movit. Namque
copiarum duces atque amicos eius manipuli adeunt
petentes, ut, si quos adhuc pristina noxa iudicaret esse
contactos, iuberet interfici. Offerre se corpora irae:
trucidaret. Tandem prae dolore vix mentis compotes
universi concurrunt ad regiam armisque ante fores
proiectis tunicati astantes, ut nuda et obnoxia poenis
corpora admitterentur, fientes orabant. Non se deprecari,
quin suppliciis sontium expiarentur, quae per
contumaciam deliquissent. Regis iracundiam sibi morte
tristiorem esse. Cumque dies noctesque ante regiam
persistentes miserabili clamore habituque paenitentiam suam
adprobarent, biduum tamen adversus humillimas suorum
preces iracundia regis duravit. Tertio die victus
constantia supplicum processit incusataque leniter exercitus
inmodestia non sine multis utrimque lacrimis in gratiam
se cum ipsis redire professus est. Digna tamen res visa
est, quae maioribus hostiis expiaretur. Itaque sacrificio
magnifice perpetrate Macedonum simul Persarumque
primores invitavit ad epulas. Novem milia eo convivio
excepisse proditum est memoriae eosque omnes invitante
rege ex eadem creterra libatisse, Graecis barbarisque
vatibus cum alia fausta vota praceuntibus, tum inprimis,
ut utriusque imperii societas in idem corpus coalita
perpetua esset. Maturata deinde est missio, et
infirmissimus quisque exauctorati. Amicorum quoque seniorum
quibusdam commeatum dedit. Ex quibus Clitus
cognomine Albus Gorgiasque et Polydamas et Antigenes fuere.
Abeuntibus non modo praeteriti temporis stipendia cum
fide persolvit, verum etiam talentum adiecit in singulos
milites viatici nomine. Filios ex Asiaticis uxoribus
susceptos — ad decen milia fuisse traduntur — apud se
relinqui iussit, ne in Macedoniam cum parentibus
transgressi et coniugibus liberisque prioribus permixti
familias contentionibus et discordiis inplerent: sibi curae fore
pollicitus, ut patrio more instituti militiae artes
edocerentur. Ita plus decem milia veteranorum dimissa sunt,
additusque est, qui eos deduceret, Craterus, ex praecipuis
regis amicis. Cui si quid humani accidisset,
Polyperconti parere iussi sunt. Litteris etiam ad Antipatrum
scriptis honorem emeritis haberi iussit, ut, quotiens ludi
atque certamina ederentur, in primis ordinibus coronati
spectarent, utque fato functorum liberi inpuberes in
paterna stipendia succederent. Craterum Macedoniae
finitimisque regionibus cum imperio praeesse placuit,
Antipatrum autem cum supplemento iuniorum Macedonum
ad regem venire. Verebatur enim, ne per discordiam
praefecti cum Olympiade gravis aliqua clades
acciperetur. Nam multas ad Alexandrum epistulas mater,
multas Antipater miserat, vicissimque alter alterum
adroganter et acerbe pleraque facere criminabantur, quae ad
dedecus aut detrimentum regiae maiestatis pertinerent.
Postquam enim rumor occisi regis temere vulgatus in
Macedoniam manavit, mater eius sororque Cleopatra
tumultum moverant, et haec quidem patenum regnum,
Olympias Epirum occupaverat. Forte, dum eiusmodi
litterae redduntur, Hephaestion, qui omnium arcanorum
particeps haberetur, resignatas ah Alexandro simul
inspiciebat. Neque retinuit eum rex, sed detractum digito
anulum ori legentis admovit, nihil eorum, quae perscripta
essent, in alios efferendum significans. Incusasse autem
ambos fertur et matris insolentia permotus exclamasse,
eam pro habitatione decem mensium, quam in utero sibi
praebuisset, gravem mercedem exigere, Antipatrum vero
suspectum habuisse parta ex Spartanis victoria tollere
animos et imperio tot iam annos prorogatо supra
praefecti modum esse elatum. Itaque cum eius gravitas
atque integritas a quibusdam praedicaretur, respondit
exterius quidem album videri, sed si penitus introspiceretur,
Mum esse purpureum. Pressit tamen suspicionem suam
neque ullum manifestius abalienati animi indicium
protulit. Credidere tamen plerique Antipatrum arcessi se
supplicii causa ratum inpiis insidiis mortis regis, quae
paulo post secuta est, auctorem extitisse.
Interea rex, ut inminuti exercitus detrimenta sarciret,
optimum quemque Persarum in Macedonicos ordines
adlegit: mille etiam praestantissimos segregavit ad corporis
custodiam: aliam hastatorum manum, haud pauciores
decem milibus, ad regium tabernaculum excubias agere
iussit. Haec agenti Peucestes supervenit cum viginti
milibus sagittariorum funditorumque, quos ex sua
provincia coegerat. His per exercitum distributis profectus
est Susis et Pasitigri amne traiecto apud Caras castra
metatus est. Inde quadriduo per Sittacenen ductis
copiis Sambana processit ibique per septem dies substitit.
Tridui deinde itinere emenso Celonas perventum est.
Oppidum hoc tenent Boeotia profecti, quos Xerxes ex sedibus
suis excitos in Orientem transtulit: servabantque
argumentum originis peculiarem sermonem ex Graecis
plerumque vocibus constantem, ceterum propter commercii
necessitatem finitimorum barbarorum lingua utebantur.
Inde Bagistanen ingressus est, regionem opulentam et
abundantem arborum amoeno et fecundo fetu ceterisque
ad vitae non usum modo, verum etiam delectationem
pertinentibus. Gravis inter haec Eumeni cum
Hephaestione simultas inciderat. Nam servos Eumenis e
deversorio, quod pro domino suo occupaverant, Hephaestio
proturbavit, ut Euius tibicen eo reciperetur. Neque multo
post, cum iam sopita odia viderentur, nova orta
contentione adeo recruducrunt, ut etiam in atrox iurgium et
acerba utrimque convicia prorumperent. Sed Alexandri
intercessione imperioque inimicitiae saltem in speciem
abolitae sunt, cum ille Hephaestioni etiam minatus esset,
qui in summa regis gratia Eumenem quamvis cupidum
reconciliationis pertinacius aversabatur.
Perventum deinde est in Mediae campos, ubi maximi
equorum greges alebantur: Nisaeos appellant,
magnitudine et specie insignes. Plus quinquaginta milia ibi
reperta esse cum Alexander eo transiret, a comitibus eius
adnotatum est: olim triplicem numerum fuisse, sed inter
bellorum turbas maximam eorum partem praedones
abegisse. Ad triginta dies ibi substitit rex. Eo Atropates,
Mediae satrapes, centum barbaras mulieres adduxit
equitandi peritas peltisque et securibus armalas: unde
quidam crediderunt Amazonum ex gente reliquias fuisse.
Septimis deinde castris Ecbatana, Mediae caput, pervenit.
Ibi sollemnia dis sacrificia fecit ludosque edidit et
conviviis festisque diebus laxavit animum, ut ad nova opera
validior esset. Sed ista volventem velut iniecta manu
fatum alio traxit vitamque carissimo amicorum eius
neque multo post ipsi quoque regi eripuit. Pueros in
stadio certantes spectabat, cum nuntiatum est deficere
Hephaestionem, qui ex crapula septimum iam diem aeger
cubabat. Exterritus amici periculo statim surrexit et
ad hospitium eius celeriter se contulit. Neque tamen
prius eo pervenit, quam illum mors occupavit. Id regi
omnium, quae in vita pertulerat, adversorum
luctuosissimum accidisse certum habetur eumque magnitudine
dosoris in lacrimas et lamenta victum multa animi de
gradu deiecti argumenta edidisse. Sed ea quidem varie
traduntur: illud inter omnes constat, Alexandrum, ut
quam decentissimas exequias ei duceret, noluisse
Ecbatanis eum sepeliri, sed Babylonem, quo ipse profecturus
esset, a Perdicca deferri: ibique funus inaudito exemplo
duodecim milibus talentum locavisse. Per Universum certe
imperium lugeri eum iussit et, ne memoria eius in
exercitu exolesceret, equitibus, quibus praefuerat, nullum
praefecit ducem, sed Hephaestionis alam appellari voluit et,
quae ille signa instituisset, ea non inmutari. Funebria
certamina ludosque, quales numquam editi fuissent,
meditatus tria milia artificum coegit: qui non multo post
in ipsius exequiis certasse traduntur. Nee amici tam
effuso adfectu ad conciliandam eius gratiam segniter usi
certatim repperere, per quae memoria defuncti clarior
honoratiorque fieret. Eumenes igitur cum se ob
simultatem cum Hephaestione in regis indignationem incurrisse
sensisset, multis auctor fuit seque et arma sua
Hephaestioni consecrandi pecuniasque ad cohonestandum
funus large contulit. Hoc exemplum imitati sunt ceteri:
eoque processit adsentantium inpudentia, ut regi maerore
et desiderio defuncti insanienti persuasum tandem sit,
deum esse Hephaestionem. Quo quidem tempore ex
copiarum ducibus Agathocles Samius in extremum
periculum venit, quod eius tumulum praeteriens inlacrimasse
visus est. Ac nisi Perdiccas venanti sibi Hephaestionem
adparuisse ementitus per deos omnes ipsumque
Hephaestionem deierasset, ex ipso se cognovisse, Agathoclem
non ut mortuum et vanae divinitatis titulis frustra
ornatum flevisse, verum propter memoriam pristinae
sodalitatis lacrimas non tenuisse, vir fortis et de rege bene
meritus pietatis in amicum graves poenas innoxius
pependisset.
Ceterum ut paulisper a luctu avocaret animum, in
Cossaeorum terram expeditionem suscepit. luga Mediae
vicina Cossaei tenent, aspera et bellicosa et rapto vivere
assueta gens. Ab his Persarum reges annuo tributo
pacem redimere solebant, ne in subiectam terram
decurrentes latrociniis regionem facerent infestant. Nam
vim temptantes Persas facile reppulerant asperitate
locorum defensi, in quae se recipiebant, quotiens
armis superati erant. Idem muneribus quotannis
placabantur, ut regi Ecbatanis, ubi aestiva solebat agere,
Babylonem remigranti tutus per ea loca transitus esset.
Hos igitur Alexander bipartito agmine adgressus intra
quadraginta dies perdomuit. Nam ab ipso rege et
Ptolomaeo, qui partem exercitus ducebat, saepe victi, ut
captivos suos reciperent, permisere se victori. Ille validas
urbes opportunis locis condi iussit, ne abducto exercitu
fera gens iugum exueret. Motis inde castris, ut militent
expeditione recenti fessum reficeret, lento agmine
Babylonem processit. Iamque vix triginta ab urbe stadia
aberat, cum Nearchus occurrit, quem per Oceanum et
Euphratis ostia Babylonem praemiserat, oravitque, ne
fatalem sibi urbem vellet ingredi. Conpertum id sibi ex
Chaldaeis, qui multarum iam praedictionum eventu artis
suae fidem abunde probavissent. Rex fama eorum
hominum constantique adseveratione motus dimissis in
urbem amicorum plerisque alia via praeter Babylonem
ducit ac ducenta inde stadia stativa conlocat. Sed ab
Anaxarcho philosophe edoctus contemptis Chaldaeorum
monitis, quorum disciplinam inanem aut supervacuam
arbitrabatur, urbem intrat. Legationes eo ex universo
ferme orbe confluxerant. Quibus per conplures dies
studiose auditis deinceps ad Hephaestionis exequias
animum advertit. Quae summo omnium studio ita
celebratae sunt, ut nullius ad id tempus regis feralia
magnitudine sumptuum apparatusque celebritate non vicerint.
Post haec cupido incessit regi per Pallacopam amnem
ad Arabum confinia navigandi: quo delatus urbi
condendae commoda sede reperta Graecorum aetate aut
vulneribus invalidos et, si qui sua sponte remanserant, ibi
conlocat. Quibus ex sententia perfectis iam futuri securus
Chaldaeos inridebat, quod Babylonem non ingressus
tantum esset incolumis, verum etiam excessisset. Verum
enimvero revertenti per paludes, quas Euphrates in Pallacopam
effusus efficit, foedum omen oblatum est. Quippe
rami desuper inpendentes detractum capiti regis diadema
proiecerunt in fluctus. Cum deinde alia atque alia
prodigia nuntiarentur, procurandis eis Graeco simul
barbaroque ritu continua sacra facta sunt. Neque tamen
expiari nisi morte regis potuere. Qui cum Nearchum
excepisset convivio iamque cubitum iturus esset, Medii
Larisaci obnixis precibus dedit, ut ad eum comissatum
veniret. Ubi postquam tota node perpotavit, male habere
coepit. Ingravescens deinde morbus adeo omnes vires
intra sextum diem exhausit, ut ne vocis quidem potestas
esset. Interea milites sollicitudine desiderioque eius anxii,
quamvis admonentibus ducibus, ne valitudinem regis
onerarent, expresserunt, ut in conspectum eius admitterentur.