Quid faciat laetas segetes, quo sidere terramvertere, Maecenas, ulmisque adiungere vitisconveniat, quae cura boum, qui cultus habendosit pecori, apibus quanta experientia parcis,hinc canere incipiam. Vos, o clarissima mundilumina, labentem caelo quae ducitis annum,Liber et alma Ceres, vestro si munere tellusChaoniam pingui glandem mutavit arista,poculaque inventis Acheloia miscuit uvis;et vos, agrestum praesentia numina, Fauni,ferte simul Faunique pedem Dryadesque puellae:Munera vestra cano. Tuque o, cui prima frementemfudit equum magno tellus percussa tridenti,Neptune; et cultor nemorum, cui pinguia Ceaeter centum nivei tondent dumeta iuvenci;ipse nemus linquens patrium saltusque Lycaei,Pan, ovium custos, tua si tibi Maenala curae,adsis, o Tegeaee, favens, oleaeque Minervainventrix, uncique puer monstrator aratri,et teneram ab radice ferens, Silvane, cupressum,dique deaeque omnes, studium quibus arva tueri,quique novas alitis non ullo semine fruges,quique satis largum caelo demittitis imbrem;tuque adeo, quem mox quae sint habitura deorumconcilia, incertum est, urbisne invisere, Caesar,terrarumque velis curam et te maximus orbisauctorem frugum tempestatumque potentemaccipiat, cingens materna tempora myrto,an deus inmensi venias maris ac tua nautaenumina sola colant, tibi serviat ultima Thuleteque sibi generum Tethys emat omnibus undis,anne novum tardis sidus te mensibus addas,qua locus Erigonen inter Chelasque sequentispanditur—ipse tibi iam bracchia contrahit ardensScorpius et caeli iusta plus parte reliquit—quidquid eris,—nam te nec sperant Tartara regemnec tibi regnandi veniat tam dira cupido,quamvis Elysios miretur Graecia camposnec repetita sequi curet Proserpina matrem—da facilem cursum atque audacibus adnue coeptisignarosque viae mecum miseratus agrestisingredere et votis iam nunc adsuesce vocari.Vere novo, gelidus canis cum montibus humorliquitur et Zephyro putris se glaeba resolvit,depresso incipiat iam tum mihi taurus aratroingemere et sulco attritus splendescere vomer.Illa seges demum votis respondet avariagricolae, bis quae solem, bis frigora sensit;illius inmensae ruperunt horrea messes.At prius ignotum ferro quam scindimus aequor,ventos et varium caeli praediscere moremcura sit ac patrios cultusque habitusque locorumet quid quaeque ferat regio et quid quaeque recuset.Hic segetes, illic veniunt felicius uvae,arborei fetus alibi, atque iniussa virescuntgramina. Nonne vides, croceos ut Tmolus odores,India mittit ebur, molles sua tura Sabaei,at Chalybes nudi ferrum, virosaque Pontuscastorea, Eliadum palmas Epiros equarum.Continuo has leges aeternaque foedera certisinposuit natura locis, quo tempore primumDeucalion vacuum lapides iactavit in orbem,unde homines nati, durum genus. Ergo age, terraepingue solum primis extemplo a mensibus annifortes invertant tauri glaebasque iacentispulverulenta coquat maturis solibus aestas;at si non fuerit tellus fecunda, sub ipsumArcturum tenui sat erit suspendere sulco:illic, officiant laetis ne frugibus herbae,hic, sterilem exiguus ne deserat humor harenam.Alternis idem tonsas cessare novaliset segnem patiere situ durescere campum;aut ibi flava seres mutato sidere farra,unde prius laetum siliqua quassante legumenaut tenuis fetus viciae tristisque lupinisustuleris fragilis calamos silvamque sonantem.Urit enim lini campum seges, urit avenae,urunt Lethaeo perfusa papavera somno:sed tamen alternis facilis labor, arida tantumne saturare fimo pingui pudeat sola neveeffetos cinerem inmundum iactare per agros.Sic quoque mutatis requiescunt fetibus arva;nec nulla interea est inaratae gratia terrae.Saepe etiam sterilis incendere profuit agrosatque levem stipulam crepitantibus urere flammis:sive inde occultas viris et pabula terraepinguia concipiunt, sive illis omne per ignemexcoquitur vitium atque exsudat inutilis humor,seu pluris calor ille vias et caeca relaxatspiramenta, novas veniat qua sucus in herbas,seu durat magis et venas adstringit hiantis,ne tenues pluviae rapidive potentia solisacrior aut Boreae penetrabile frigus adurat.Multum adeo, rastris glaebas qui frangit inertisvimineasque trahit cratis, iuvat arva, neque illumflava Ceres alto nequiquam spectat Olympo;et qui, proscisso quae suscitat aequore terga,rursus in obliquum verso perrumpit aratro,exercetque frequens tellurem atque imperat arvis.Humida solstitia atque hiemes orate serenas,agricolae; hiberno laetissima pulvere farra,laetus ager: nullo tantum se Mysia cultuiactat et ipsa suas mirantur Gargara messis.Quid dicam, iacto qui semine comminus arvainsequitur cumulosque ruit male pinguis harenaedeinde satis fluvium inducit rivosque sequentiset, cum exustus ager morientibus aestuat herbis,ecce supercilio clivosi tramitis undamelicit. illa cadens raucum per levia murmursaxa ciet, scatebrisque arentia temperat arva.Quid qui, ne gravidis procumbat culmus aristis,luxuriem segetum tenera depascit in herba,cum primum sulcos aequant sata. quique paludiscollectum humorem bibula deducit harena.Praesertim incertis si mensibus amnis abundansexit et obducto late tenet omnia limo,unde cavae tepido sudant humore lacunae.Nec tamen, haec cum sint hominumque boumque laboresversando terram experti, nihil inprobus anserStrymoniaeque grues et amaris intiba fibrisofficiunt aut umbra nocet. Pater ipse colendihaud facilem esse viam voluit, primusque per artemmovit agros curis acuens mortalia cordanec torpere gravi passus sua regna veterno.Ante Iovem nulli subigebant arva coloni;ne signare quidem aut partiri limite campumfas erat: in medium quaerebant ipsaque tellusomnia liberius nullo poscente ferebat.Ille malum virus serpentibus addidit atrispraedarique lupos iussit pontumque moveri,mellaque decussit foliis ignemque removitet passim rivis currentia vina repressit,ut varias usus meditando extunderet artispaulatim et sulcis frumenti quaereret herbam.Ut silicis venis abstrusum excuderet ignem.Tunc alnos primum fluvii sensere cavatas;navita tum stellis numeros et nomina fecit,Pleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Arcton;tum laqueis captare feras et fallere viscoinventum et magnos canibus circumdare saltus;atque alius latum funda iam verberat amnemalta petens, pelagoque alius trahit humida lina;tum ferri rigor atque argutae lamina serrae,—nam primi cuneis scindebant fissile lignumtum variae venere artes. Labor omnia vicitinprobus et duris urgens in rebus egestas.Prima Ceres ferro mortalis vertere terraminstituit, cum iam glandes atque arbuta sacraedeficerent silvae et victum Dodona negaret.Mox et frumentis labor additus, ut mala culmosesset robigo segnisque horreret in arviscarduus; intereunt segetes, subit aspera silva,lappaeque tribolique, interque nitentia cultainfelix lolium et steriles dominantur avenae.Quod nisi et adsiduis herbam insectabere rastris,et sonitu terrebis aves, et ruris opacifalce premes umbras votisque vocaveris imbrem,heu magnum alterius frustra spectabis acervum,concussaque famem in silvis solabere quercu.Dicendum et, quae sint duris agrestibus arma,quis sine nec potuere seri nec surgere messes:vomis et inflexi primum grave robur aratritardaque Eleusinae matris volventia plaustratribulaque traheaeque et iniquo pondere rastri;virgea praeterea Celei vilisque supellex,arbuteae crates et mystica vannus Iacchi.Omnia quae multo ante memor provisa repones,si te digna manet divini gloria ruris.Continuo in silvis magna vi flexa domaturin burim et curvi formam accipit ulmus aratri.Huic a stirpe pedes temo protentus in octo,binae aures, duplici aptantur dentalia dorsocaeditur et tilia ante iugo levis altaque fagus,stivaque, quae currus a tergo torqueat imos,et suspensa focis explorat robora fumus.Possum multa tibi veterum praecepta referre,ni refugis tenuisque piget cognoscere curas.Area cum primis ingenti aequanda cylindroet vertenda manu et creta solidanda tenaci,ne subeant herbae neu pulvere victa fatiscat,tum variae inludant pestes: saepe exiguus mussub terris posuitque domos atque horrea fecit,aut oculis capti fodere cubilia talpae,inventusque cavis bufo et quae plurima terraemonstra ferunt, populatque ingentem farris acervumcurculio atque inopi metuens formica senectae.Contemplator item, cum se nux plurima silvisinduet in florem et ramos curvabit olentis.Si superant fetus, pariter frumenta sequenturmagnaque cum magno veniet tritura calore;at si luxuria foliorum exuberat umbra,nequiquam pinguis palea teret area culmos.Semina vidi equidem multos medicare serentiset nitro prius et nigra perfundere amurca,grandior ut fetus siliquis fallacibus esset,et, quamvis igni exiguo, properata maderent.Vidi lecta diu et multo spectata laboredegenerare tamen, ni vis humana quot annismaxima quaeque manu legeret. Sic omnia fatisin peius ruere ac retro sublapsa referri,non aliter, quam qui adverso vix flumine lembumremigiis subigit, si bracchia forte remisit,atque illum in praeceps prono rapit alveus amni.Praeterea tam sunt Arcturi sidera nobisHaedorumque dies servandi et lucidus Anguis,quam quibus in patriam ventosa per aequora vectispontus et ostriferi fauces temptantur Abydi.Libra die somnique pares ubi fecerit horaset medium luci atque umbris iam dividit orbem,exercete, viri, tauros, serite hordea campisusque sub extremum brumae intractabilis imbrem;nec non et lini segetem et Cereale papavertempus humo tegere et iamdudum incumbere aratris,dum sicca tellure licet, dum nubila pendent.Vere fabis satio; tum te quoque, Medica, putresaccipiunt sulci et milio venit annua cura,candidus auratis aperit cum cornibus annumTaurus et averso cedens Canis occidit astro.At si triticeam in messem robustaque farraexercebis humum solisque instabis aristis,ante tibi Eoae Atlantides abscondanturGnosiaque ardentis decedat stella Coronae,debita quam sulcis committas semina quamqueinvitae properes anni spem credere terrae.Multi ante occasum Maiae coepere; sed illosexspectata seges vanis elusit avenis.Si vero viciamque seres vilemque phaselumnec Pelusiacae curam aspernabere lentis,haud obscura cadens mittet tibi signa Bootes:incipe et ad medias sementem extende pruinas.Idcirco certis dimensum partibus orbemper duodena regit mundi Sol aureus astra.Quinque tenent caelum zonae; quarum una coruscosemper sole rubens et torrida semper ab igni;quam circum extremae dextra laevaque trahunturcaeruleae, glacie concretae atque imbribus atris;has inter mediamque duae mortalibus aegrismunere concessae divom, et via secta per ambas,obliquus qua se signorum verteret ordo.Mundus, ut ad Scythiam Rhipaeasque arduus arcesconsurgit, premitur Libyae devexus in austros.Hic vertex nobis semper sublimis; at illumsub pedibus Styx atra videt Manesque profundi.Maximus hic flexu sinuoso elabitur Anguiscircum perque duas in morem fluminis Arctos,Arctos Oceani metuentis aequore tingui.Illic, ut perhibent, aut intempesta silet nox,semper et obtenta densentur nocte tenebrae,aut redit a nobis Aurora diemque reducit;nosque ubi primus equis Oriens adflavit anhelis,illic, sera rubens accendit lumina Vesper.Hinc tempestates dubio praediscere caelopossumus, hinc messisque diem tempusque serendi,et quando infidum remis inpellere marmorconveniat, quando armatas deducere classis,aut tempestivam silvis evertere pinum.Nec frustra signorum obitus speculamur et ortus,temporibusque parem diversis quattuor annum.Frigidus agricolam si quando continet imber,multa, forent quae mox caelo properanda sereno,maturare datur: durum procudit aratorvomeris obtunsi dentem, cavat arbore lintres,aut pecori signum aut numeros inpressit acervis.Exacuunt alii vallos furcasque bicornisatque Amerina parant lentae retinacula viti.Nunc facilis rubea texatur fiscina virga,nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo.Quippe etiam festis quaedam exercere diebusfas et iura sinunt; rivos deducere nullareligio vetuit, segeti praetendere saepem,insidias avibus moliri, incendere vepres,balantumque gregem fluvio mersare salubri.Saepe oleo tardi costas agitator asellivilibus aut onerat pomis, lapidemque revertensincusum aut atrae massam picis urbe reportat.Ipsa dies alios alio dedit ordine Lunafelicis operum. Quintam fuge: pallidus OrcusEumenidesque satae; tum partu Terra nefandoCoeumque Iapetumque creat saevumque Typhoeaet coniuratos caelum rescindere fratres.Ter sunt conati inponere Pelio Ossamscilicet, atque Ossae frondosum involvere Olympum;ter pater exstructos disiecit fulmine montis.Septima post decimam felix et ponere vitemet prensos domitare boves et licia telaeaddere: nona fugae melior, contraria furtis.Multa adeo gelida melius se nocte dedere,aut cum sole novo terras inrorat Eous.Nocte leves melius stipulae, nocte arida pratatondentur, noctes lentus non deficit humor.Et quidam seros hiberni ad luminis ignispervigilat ferroque faces inspicat acuto;interea longum cantu solata laboremarguto coniunx percurrit pectine telas,aut dulcis musti Volcano decoquit humoremet foliis undam trepidi despumat aeni.At rubicunda Ceres medio succiditur aestuet medio tostas aestu terit area fruges.Nudus ara, sere nudus; hiems ignava colono.Frigoribus parto agricolae plerumque fruunturmutuaque inter se laeti convivia curant.Invitat genialis hiems curasque resolvit,ceu pressae cum iam portum tetigere carinae,puppibus et laeti nautae inposuere coronas.Sed tamen et quernas glandes tum stringere tempuset lauri bacas oleamque cruentaque myrta,tum gruibus pedicas et retia ponere cervisauritosque sequi lepores, tum figere dammas,stuppea torquentem Balearis verbera fundae,cum nix alta iacet, glaciem cum flumina trudunt.Quid tempestates autumni et sidera dicam,atque, ubi iam breviorque dies et mollior aestas,quae vigilanda viris. vel cum ruit imbriferum ver,spicea iam campis cum messis inhorruit et cumfrumenta in viridi stipula lactentia turgent.Saepe ego, cum flavis messorem induceret arvisagricola et fragili iam stringeret hordea culmo,omnia ventorum concurrere proelia vidi,quae gravidam late segetem ab radicibus imissublimem expulsam eruerent; ita turbine nigroferret hiems culmumque levem stipulasque volantis.Saepe etiam inmensum caelo venit agmen aquarumet foedam glomerant tempestatem imbribus atriscollectae ex alto nubes; ruit arduus aetheret pluvia ingenti sata laeta boumque laboresdiluit; inplentur fossae et cava flumina crescuntcum sonitu fervetque fretis spirantibus aequor.Ipse pater media nimborum in nocte coruscafulmina molitur dextra; quo maxuma motuterra tremit; fugere ferae et mortalia cordaper gentis humilis stravit pavor; ille flagrantiaut Athon aut Rhodopen aut alta Ceraunia telodeicit; ingeminant austri et densissimus imber;nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt.Hoc metuens caeli menses et sidera serva,frigida Saturni sese quo stella receptet,quos ignis caelo Cyllenius erret in orbis.In primis venerare deos atque annua magnaesacra refer Cereri laetis operatus in herbisextremae sub casum hiemis, iam vere sereno.Tum pingues agni et tum mollissima vina,tum somni dulces densaeque in montibus umbrae.Cuncta tibi Cererem pubes agrestis adoret;cui tu lacte favos et miti dilue Baccho,terque novas circum felix eat hostia fruges,omnis quam chorus et socii comitentur ovantes,et Cererem clamore vocent in tecta; neque antefalcem maturis quisquam supponat aristis,quam Cereri torta redimitus tempora quercudet motus incompositos et carmina dicat.Atque haec ut certis possemus discere signis,aestusque pluviasque et agentis frigora ventos,ipse Pater statuit, quid menstrua Luna moneret,quo signo caderent austri, quid saepe videntesagricolae propius stabulis armenta tenerent.Continuo ventis surgentibus aut freta pontiincipiunt agitata tumescere et aridus altismontibus audiri fragor aut resonantia longelitora misceri et nemorum increbrescere murmur.Iam sibi tum a curvis male temperat unda carinis,cum medio celeres revolant ex aequore mergiclamoremque ferunt ad litora, cumque marinaein sicco ludunt fulicae notasque paludesdeserit atque altam supra volat ardea nubem.Saepe etiam stellas vento inpendente videbispraecipitis caelo labi noctisque per umbramflammarum longos a tergo albescere tractus;saepe levem paleam et frondes volitare caducasaut summa nantis in aqua colludere plumas.At Boreae de parte trucis cum fulminat et cumEurique Zephyrique tonat domus: omnia plenisrura natant fossis atque omnis navita pontohumida vela legit. Numquam inprudentibus imberobfuit: aut illum surgentem vallibus imisaëriae fugere grues, aut bucula caelumsuspiciens patulis captavit naribus auras,aut arguta lacus circumvolitavit hirundoet veterem in limo ranae cecinere querelam.Saepius et tectis penetralibus extulit ovaangustum formica terens iter et bibit ingensarcus et e pastu decedens agmine magnocorvorum increpuit densis exercitus alis.Iam variae pelagi volucres et quae Asia circumdulcibus in stagnis rimantur prata Caystri,certatim largos umeris infundere rores:nunc caput obiectare fretis, nunc currere in undaset studio incassum videas gestire lavandi.Tum cornix plena pluviam vocat inproba voceet sola in sicca secum spatiatur harena.Ne nocturna quidem carpentes pensa puellaenescivere hiemem, testa cum ardente viderentscintillare oleum et putris concrescere fungos.Nec minus ex imbri soles et aperta serenaprospicere et certis poteris cognoscere signis:nam neque tum stellis acies obtunsa videtur,nec fratris radiis obnoxia surgere Luna,tenuia nec lanae per caelum vellera ferri;non tepidum ad solem pinnas in litore panduntdilectae Thetidi alcyones, non ore solutosinmundi meminere sues iactare maniplos.At nebulae magis ima petunt campoque recumbunt,solis et occasum servans de culmine summonequiquam seros exercet noctua cantus.Adparet liquido sublimis in aëre Nisuset pro purpureo poenas dat Scylla capillo:quacumque illa levem fugiens secat aethera pinnis,ecce inimicus, atrox, magno stridore per aurasinsequitur Nisus; qua se fert Nisus ad auras,illa levem fugiens raptim secat aethera pinnisTum liquidas corvi presso ter gutture vocesaut quater ingeminant, et saepe cubilibus altisnescio qua praeter solitum dulcedine laetiinter se in foliis strepitant; iuvat imbribus actisprogeniem parvam dulcisque revisere nidos;haud equidem credo, quia sit divinitus illisingenium aut rerum fato prudentia maior;verum ubi tempestas et caeli mobilis humormutavere vias et Iuppiter uvidus austrisdenset, erant quae rara modo, et, quae densa, relaxat,vertuntur species animorum et pectora motusnunc alios, alios, dum nubila ventus agebat,concipiunt: hinc ille avium concentus in agriset laetae pecudes et ovantes gutture corvi.Si vero solem ad rapidum lunasque sequentisordine respicies, numquam te crastina fallethora neque insidiis noctis capiere serenae.Luna, revertentis cum primum colligit ignis,si nigrum obscuro conprenderit aera cornu,maxumus agricolis pelagoque parabitur imber;at si virgineum suffuderit ore ruborem,ventus erit; vento semper rubet aurea Phoebe.Sin ortu quarto, namque is certissimus auctor,pura neque obtunsis per caelum cornibus ibit,totus et ille dies et qui nascentur ab illoexactum ad mensem pluvia ventisque carebunt,votaque servati solvent in litore nautaeGlauco et Panopeae et Inoo Melicertae.Sol quoque et exoriens et cum se condet in undassigna dabit; solem certissima signa sequuntur,et quae mane refert et quae surgentibus astris.Ille ubi nascentem maculis variaverit ortumconditus in nubem medioque refugerit orbe,suspecti tibi sint imbres; namque urget ab altoarboribusque satisque Notus pecorique sinister.Aut ubi sub lucem densa inter nubila sesediversi rumpent radii aut ubi pallida surgetTithoni croceum linquens Aurora cubile,heu male tum mitis defendet pampinus uvas:tam multa in tectis crepitans salit horrida grando.Hoc etiam, emenso cum iam decedit Olympo,profuerit meminisse magis; nam saepe videmusipsius in voltu varios errare colores:caeruleus pluviam denuntiat, igneus Euros;sin maculae incipient rutilo inmiscerier igni,omnia tum pariter vento nimbisque videbisfervere. Non illa quisquam me nocte per altumire, neque a terra moneat convellere funem.At si, cum referetque diem condetque relatum,lucidus orbis erit, frustra terrebere nimbiset claro silvas cernes Aquilone moveri.Denique quid vesper serus vehat, unde serenasventus agat nubes, quid cogitet humidus Auster,sol tibi signa dabit. Solem quis dicere falsumaudeat. Ille etiam caecos instare tumultussaepe monet fraudemque et operta tumescere bella.Ille etiam exstincto miseratus Caesare Romam,cum caput obscura nitidum ferrugine texitinpiaque aeternam timuerunt saecula noctem.Tempore quamquam illo tellus quoque et aequora pontiobscenaeque canes inportunaeque volucressigna dabant. Quotiens Cyclopum effervere in agrosvidimus undantem ruptis fornacibus Aetnamflammarumque globos liquefactaque volvere saxa!Armorum sonitum toto Germania caeloaudiit, insolitis tremuerunt motibus Alpes.Vox quoque per lucos volgo exaudita silentisingens et simulacra modis pallentia mirisvisa sub obscurum noctis, pecudesque locutae,infandum! sistunt amnes terraeque dehiscuntet maestum inlacrimat templis ebur aeraque sudant.Proluit insano contorquens vertice silvasfluviorum rex Eridanus camposque per omniscum stabulis armenta tulit. Nec tempore eodemtristibus aut extis fibrae adparere minacesaut puteis manare cruor cessavit et altaeper noctem resonare lupis ululantibus urbes.Non alias caelo ceciderunt plura serenofulgura nec diri totiens arsere cometae.ergo inter sese paribus concurrere telisRomanas acies iterum videre Philippi;nec fuit indignum superis, bis sanguine nostroEmathiam et latos Haemi pinguescere campos.Scilicet et tempus veniet, cum finibus illisagricola incurvo terram molitus aratroexesa inveniet scabra robigine pilaaut gravibus rastris galeas pulsabit inanisgrandiaque effossis mirabitur ossa sepulchris.Di patrii, Indigetes, et Romule Vestaque mater,quae Tuscum Tiberim et Romana Palatia servas,hunc saltem everso iuvenem succurrere saeclone prohibete! Satis iam pridem sanguine nostroLaomedonteae luimus periuria Troiae;iam pridem nobis caeli te regia, Caesar,invidet atque hominum queritur curare triumphos;quippe ubi fas versum atque nefas: tot bella per orbem,tam multae scelerum facies; non ullus aratrodignus honos, squalent abductis arva coloniset curvae rigidum falces conflantur in ensem.Hinc movet Euphrates, illinc Germania bellum;vicinae ruptis inter se legibus urbesarma ferunt; saevit toto Mars inpius orbe;ut cum carceribus sese effudere quadrigae,addunt in spatia et frustra retinacula tendensfertur equis auriga neque audit currus habenas.