atque potestatis magnas mirasque relinquuntin rebus viris divum, quae cuncta gubernent?Quod super est, aes atque aurum ferrumque repertumstet simul argenti pondus plumbique potestas,ignis ubi ingentis silvas ardore cremaratmontibus in magnis, seu caelo fulmine misso,sive quod inter se bellum silvestre gerenteshostibus intulerant ignem formidinis ergo,sive quod inducti terrae bonitate volebantpandere agros pinguis et pascua reddere rura,sive feras interficere et ditescere praeda;nam fovea atque igni prius est venarier ortumquam saepire plagis saltum canibusque ciere.quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardorhorribili sonitu silvas exederat altisa radicibus et terram percoxerat igni,manabat venis ferventibus in loca terraeconcava conveniens argenti rivus et auri,aeris item et plumbi. quae cum concreta videbantposterius claro in terra splendere colore,tollebant nitido capti levique lepore,et simili formata videbant esse figuraatque lacunarum fuerant vestigia cuique.tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,et prorsum quamvis in acuta ac tenvia possemucronum duci fastigia procudendo,ut sibi tela parent silvasque ut caedere possintmateriemque dolare et levia radere tignaet terebrare etiam ac pertundere perque forare.nec minus argento facere haec auroque parabantquam validi primum violentis viribus aeris,ne quiquam, quoniam cedebat victa potestasnec poterant pariter durum sufferre laborem.nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebatpropter inutilitatem hebeti mucrone retusum;nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.sic volvenda aetas commutat tempora rerum.quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;porro aliud succedit et e contemptibus exitinque dies magis adpetitur floretque repertumlaudibus et miro est mortalis inter honore.Nunc tibi quo pacto ferri natura repertasit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.arma antiqua manus ungues dentesque fueruntet lapides et item silvarum fragmina ramiet flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.posterius ferri vis est aerisque reperta.et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,quo facilis magis est natura et copia maior.aere solum terrae tractabant, aereque bellimiscebant fluctus et vulnera vasta serebantet pecus atque agros adimebant; nam facile ollisomnia cedebant armatis nuda et inerma.inde minutatim processit ferreus ensisversaque in obprobrium species est falcis ahenae,et ferro coepere solum proscindere terraeexaequataque sunt creperi certamina belli.et prius est armatum in equi conscendere costaset moderarier hunc frenis dextraque vigerequam biiugo curru belli temptare pericla.et biiugo prius est quam bis coniungere binoset quam falciferos armatum escendere currus.inde boves Lucas turrito corpore, tetras,anguimanus, belli docuerunt volnera Poenisufferre et magnas Martis turbare catervas.sic alid ex alio peperit discordia tristis,horribile humanis quod gentibus esset in armis,inque dies belli terroribus addidit augmen.Temptarunt etiam tauros in moenere belliexpertique sues saevos sunt mittere in hostis.et validos partim prae se misere leonescum doctoribus armatis saevisque magistris,qui moderarier his possent vinclisque tenere,ne quiquam, quoniam permixta caede calentesturbabant saevi nullo discrimine turmas,terrificas capitum quatientis undique cristas,nec poterant equites fremitu perterrita equorumpectora mulcere et frenis convertere in hostis. inritata leae iaciebant corpora saltuundique et adversum venientibus ora patebantet nec opinantis a tergo deripiebantdeplexaeque dabant in terram volnere victos,morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.iactabantque suos tauri pedibusque terebantet latera ac ventres hauribant supter equorumcornibus et terram minitanti mente ruebant.et validis socios caedebant dentibus apritela infracta suo tinguentes sanguine saeviin se fracta suo tinguentes sanguine tela,permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.nam transversa feros exibant dentis adactusiumenta aut pedibus ventos erecta petebant,ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videresconcidere atque gravi terram consternere casu.si quos ante domi domitos satis esse putabant,effervescere cernebant in rebus agundisvolneribus clamore fuga terrore tumultu,nec poterant ullam partem redducere eorum;diffugiebat enim varium genus omne ferarum,ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactaediffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,qui numero diffidebant armisque vacabant,si fuit ut facerent. sed vix adducor ut antenon quierint animo praesentire atque videre,quam commune malum fieret foedumque, futurum.et magis id possis factum contendere in omniin variis mundis varia ratione creatis,quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,nec ratione alia possunt tam levia gigniinsilia ac fusi, radii, scapique sonantes.et facere ante viros lanam natura coegitcoëgitquam muliebre genus; nam longe praestat in arteet sollertius est multo genus omne virile;agricolae donec vitio vertere severi,ut muliebribus id manibus concedere vellentatque ipsi pariter durum sufferre laborematque opere in duro durarent membra manusque.At specimen sationis et insitionis origoipsa fuit rerum primum natura creatrix,arboribus quoniam bacae glandesque caducaetempestiva dabant pullorum examina supter;unde etiam libitumst stirpis committere ramiset nova defodere in terram virgulta per agros.inde aliam atque aliam culturam dulcis agellitemptabant fructusque feros mansuescere terracernebant indulgendo blandeque colendo.inque dies magis in montem succedere silvascogebant infraque locum concedere cultis,prata lacus rivos segetes vinetaque laeta collibus et campis ut haberent, atque olearumcaerula distinguens inter plaga currere possetper tumulos et convallis camposque profusa;ut nunc esse vides vario distincta leporeomnia, quae pomis intersita dulcibus ornantarbustisque tenent felicibus opsita circum.At liquidas avium voces imitarier oreante fuit multo quam levia carmina cantuconcelebrare homines possent aurisque iuvare.et zephyri cava per calamorum sibila primumagrestis docuere cavas inflare cicutas.inde minutatim dulcis didicere querellas,tibia quas fundit digitis pulsata canentum,avia per nemora ac silvas saltusque reperta,per loca pastorum deserta atque otia dia.sic unum quicquid paulatim protrahit aetasin medium ratioque in luminis eruit oras.haec animos ollis mulcebant atque iuvabantcum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.saepe itaque inter se prostrati in gramine mollipropter aquae rivom sub ramis arboris altae.non magnis opibus iucunde corpora habebant,praesertim cum tempestas ridebat et annitempora pingebant viridantis floribus herbas.tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinniconsuerant; agrestis enim tum musa vigebat.tum caput atque umeros plexis redimire coronisfloribus et foliis lascivia laeta movebat,atque extra numerum procedere membra moventesduriter et duro terram pede pellere matrem;unde oriebantur risus dulcesque cachinni,omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.et vigilantibus hinc aderant solacia somnoducere multimodis voces et flectere cantuset supera calamos unco percurrere labro;unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.et numerum servare genus didicere, neque hilomaiore interea capiunt dulcedine fructumquam silvestre genus capiebat terrigenarum.nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus antesuavius, in primis placet et pollere videtur,posteriorque fere melior res illa repertaperdit et immutat sensus ad pristina quaeque.sic odium coepit glandis, sic illa relictastrata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.pellis item cecidit vestis contempta ferina;quam reor invidia tali tunc esse repertam,ut letum insidiis qui gessit primus obiret,et tamen inter eos distractam sanguine multodisperiise neque in fructum convertere quisse.tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curisexercent hominum vitam belloque fatigant;quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.frigus enim nudos sine pellibus excruciabatterrigenas; at nos nil laedit veste carerepurpurea atque auro signisque ingentibus apta,dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.Ergo hominum genus in cassum frustraque laboratsemper et in curis consumit inanibus aevom,ni mirum quia non cognovit quae sit habendifinis et omnino quoad crescat vera voluptas;idque minutatim vitam provexit in altumet belli magnos commovit funditus aestus.at vigiles mundi magnum versatile templumsol et luna suo lustrantes lumine circumperdocuere homines annorum tempora vertiet certa ratione geri rem atque ordine certo.Iam validis saepti degebant turribus aevom,et divisa colebatur discretaque tellus,tum mare velivolis florebat navibus ponti,auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,carminibus cum res gestas coepere poetaepoëtaetradere; nec multo prius sunt elementa reperta.propterea quid sit prius actum respicere aetasnostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.Navigia atque agri culturas moenia legesarma vias vestes et cetera de genere horum,praemia, delicias quoque vitae funditus omnis,carmina, picturas et daedala signa politausus et impigrae simul experientia mentispaulatim docuit pedetemptim progredientis.sic unum quicquid paulatim protrahit aetasin medium ratioque in luminis erigit oras;namque alid ex alio clarescere corde videbant,artibus ad summum donec venere cacumen.
Liber Sextus
Primae frugiparos fetus mortalibus aegrisdididerunt quondam praeclaro nomine Athenaeet recreaverunt vitam legesque rogaruntet primae dederunt solacia dulcia vitae,cum genuere virum tali cum corde repertum,omnia veridico qui quondam ex ore profudit;cuius et extincti propter divina repertadivolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.nam cum vidit hic ad victum quae flagitat ususomnia iam ferme mortalibus esse parataet, pro quam possent, vitam consistere tutam,divitiis homines et honore et laude potentisaffluere atque bona gnatorum excellere fama,nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi,atque animi ingratis vitam vexare sine ullapausa atque infestis cogi saevire querellis,intellegit ibi vitium vas efficere ipsumomniaque illius vitio corrumpier intus,quae conlata foris et commoda cumque venirent;partim quod fluxum pertusumque esse videbat,ut nulla posset ratione explerier umquam,partim quod taetro quasi conspurcare saporeomnia cernebat, quae cumque receperat, intus.veridicis igitur purgavit pectora dictiset finem statuit cuppedinis atque timorisexposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,quid foret, atque viam monstravit, tramite parvoqua possemus ad id recto contendere cursu,quidve mali foret in rebus mortalibus passim,quod fieret naturali varieque volaretseu casu seu vi, quod sic natura parasset,et quibus e portis occurri cuique deceret,et genus humanum frustra plerumque probavitvolvere curarum tristis in pectore fluctus.nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecisin tenebris metuunt, sic nos in luce timemusinter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quamquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessestnon radii solis nec lucida tela dieidiscutiant, sed naturae species ratioque.quo magis inceptum pergam pertexere dictis.Et quoniam docui mundi mortalia templaesse et nativo consistere corpore caelum,et quae cumque in eo fiunt fierique necessestpleraque dissolui, qui restant percipe porro,quandoquidem semel insignem conscendere currumtu mihi supremae praescripta ad candida calliscurrenti spatium praemonstra, callida musaCalliope, requies hominum divomque voluptas,te duce ut insigni capiam cum laude coronam. ventorum existant, placentur ut omnia rursumquae fuerint, sint placato conversa furore.cetera quae fieri in terris caeloque tuenturmortales, pavidis cum pendent mentibus saepeet faciunt animos humilis formidine divomdepressosque premunt ad terram propterea quodignorantia causarum conferre deorumcogit ad imperium res et concedere regnum.quorum operum causas nulla ratione viderepossunt ac fieri divino numine rentur.nam bene qui didicere deos securum agere aevom,si tamen interea mirantur qua rationequaeque geri possint, praesertim rebus in illisquae supera caput aetheriis cernuntur in oris,rursus in antiquas referuntur religioniset dominos acris adsciscunt, omnia possequos miseri credunt, ignari quid queat esse,quid nequeat, finita potestas denique cuiquequa nam sit ratione atque alte terminus haerens;quo magis errantes caeca ratione feruntur.quae nisi respuis ex animo longeque remittisdis indigna putare alienaque pacis eorum,delibata deum per te tibi numina sanctasaepe oberunt; non quo violari summa deum vispossit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,sed quia tute tibi placida cum pace quietosconstitues magnos irarum volvere fluctus,nec delubra deum placido cum pectore adibis,nec de corpore quae sancto simulacra ferunturin mentes hominum divinae nuntia formae,suscipere haec animi tranquilla pace valebis.inde videre licet qualis iam vita sequatur.quam quidem ut a nobis ratio verissima longereiciat, quamquam sunt a me multa profecta,multa tamen restant et sunt ornanda politisversibus; est ratio caeliQUE ignisque tenenda,sunt tempestates et fulmina clara canenda,quid faciant et qua de causa cumque ferantur;ne trepides caeli divisis partibus amens,unde volans ignis pervenerit aut in utram severterit hinc partim, quo pacto per loca saeptainsinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.quorum operum causas nulla ratione viderepossunt ac fieri divino numine rentur.Principio tonitru quatiuntur caerula caelipropterea quia concurrunt sublime volantesaetheriae nubes contra pugnantibus ventis.nec fit enim sonitus caeli de parte serena,verum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes,tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.praeterea neque tam condenso corpore nubesesse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autemtam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;nam cadere aut bruto deberent pondere pressae ut lapides, aut ut fumus constare nequirentnec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.Dant etiam sonitum patuli super aequora mundi,carbasus ut quondam magnis intenta theatrisdat crepitum malos inter iactata trabesque,inter dum perscissa furit petulantibus auriset fragilis sonitus chartarum commeditatur;id quoque enim genus in tonitru cognoscere possis,aut ubi suspensam vestem chartasque volantisverberibus venti versant planguntque per auras.fit quoque enim inter dum ut non tam concurrere nubesfrontibus adversis possint quam de latere irediverso motu radentes corpora tractim,aridus unde auris terget sonus ille diuqueducitur, exierunt donec regionibus artis.Hoc etiam pacto tonitru concussa videnturomnia saepe gravi tremere et divolsa repentemaxima dissiluisse capacis moenia mundi,cum subito validi venti conlecta procellanubibus intorsit sese conclusaque ibidemturbine versanti magis ac magis undique nubemcogit uti fiat spisso cava corpore circum,post ubi conminuit vis eius et impetus acer,tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.nec mirum, cum plena animae vensicula parvasaepe haud dat parvum sonitum displosa repente.Est etiam ratio, cum venti nubila perflant,ut sonitus faciant; etenim ramosa videmusnubila saepe modis multis atque aspera ferri;scilicet ut, crebram silvam cum flamina cauriperflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.Fit quoque ut inter dum validi vis incita ventiperscindat nubem perfringens impete recto;nam quid possit ibi flatus manifesta docet res,hic, ubi lenior est, in terra cum tamen altaarbusta evolvens radicibus haurit ab imis.sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmurdant in frangendo graviter; quod item fit in altisfluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus.Fit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardensfulminis; haec multo si forte umore recepitignem, continuo magno clamore trucidat;ut calidis candens ferrum e fornacibus olimstridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.Aridior porro si nubes accipit ignem,uritur ingenti sonitu succensa repente,lauricomos ut si per montis flamma vageturturbine ventorum comburens impete magno;nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurusterribili sonitu flamma crepitante crematur.Denique saepe geli multus fragor atque ruinagrandinis in magnis sonitum dat nubibus alte;ventus enim cum confercit, franguntur in artumconcreti montes nimborum et grandine mixti.Fulgit item, nubes ignis cum semina multa excussere suo concursu, ceu lapidem sipercutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumenexilit et claras scintillas dissipat ignis.sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus,fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auristardius adveniunt quam visum quae moveant res.id licet hinc etiam cognoscere: caedere si quemancipiti videas ferro procul arboris auctum,ante fit ut cernas ictum quam plaga per aurisdet sonitum; sic fulgorem quoque cernimus antequam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur ignie simili causa, concursu natus eodem.Hoc etiam pacto volucri loca lumine tinguntnubes et tremulo tempestas impete fulgit.ventus ubi invasit nubem et versatus ibidemfecit ut ante cavam docui spissescere nubem,mobilitate sua fervescit; ut omnia motupercalefacta vides ardescere, plumbea veroglans etiam longo cursu volvenda liquescit.ergo fervidus hic nubem cum perscidit atram,dissipat ardoris quasi per vim expressa repentesemina, quae faciunt nictantia fulgura flammae;inde sonus sequitur, qui tardius adlicit aurisquam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra.scilicet hoc densis fit nubibus et simul alteextructis aliis alias super impete miro.ne tibi sit frudi quod nos inferne videmusquam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.contemplator enim, cum montibus adsimulatanubila portabunt venti transversa per auras,aut ubi per magnos montis cumulata videbisinsuper esse aliis alia atque urguere supernain statione locata sepultis undique ventis;tum poteris magnas moles cognoscere eorumspeluncasque vel ut saxis pendentibus structascernere, quas venti cum tempestate coortaconplerunt, magno indignantur murmure clausinubibus in caveisque ferarum more minantur,nunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt,quaerentesque viam circum versantur et ignissemina convolvunt e nubibus atque ita coguntmulta rotantque cavis flammam fornacibus intus,donec divolsa fulserunt nube corusci.Hac etiam fit uti de causa mobilis illedevolet in terram liquidi color aureus ignis,semina quod nubes ipsas permulta necessustignis habere; etenim cum sunt umore sine ullo,flammeus est plerumque colos et splendidus ollis.quippe etenim solis de lumine multa necessestconcipere, ut merito rubeant ignesque profundant.hasce igitur cum ventus agens contrusit in unumcompressitque locum cogens, expressa profunduntsemina, quae faciunt flammae fulgere colores.Fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli;nam cum ventus eas leviter diducit euntis dissoluitque, cadant ingratius illa necessestsemina quae faciunt fulgorem. tum sine taetroterrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.Quod superest, quali natura praedita constentfulmina, declarant ictus et inusta vaporissigna notaeque gravis halantis sulpuris auras;ignis enim sunt haec non venti signa neque imbris.praeterea saepe accendunt quoque tecta domorumet celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignemconstituit natura minutis mobilibusquecorporibus, cui nil omnino obsistere possit.transit enim validum fulmen per saepta domorumclamor ut ac voces, transit per saxa, per aeraet liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.curat item vasis integris vina repentediffugiant, quia ni mirum facile omnia circumconlaxat rareque facit lateramina vasisadveniens calor eius et insinuatus in ipsummobiliter soluens differt primordia vini.quod solis vapor aetatem non posse videturefficere usque adeo pollens fervore corusco.tanto mobilior vis et dominantior haec est.Nunc ea quo pacto gignantur et impete tantofiant ut possint ictu discludere turris,disturbare domos, avellere tigna trabesqueet monimenta virum commoliri atque ciere,exanimare homines, pecudes prosternere passim,cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint,expediam neque te in promissis plura morabor.Fulmina gignier e crassis alteque putandumstnubibus extructis; nam caelo nulla serenonec leviter densis mittuntur nubibus umquam.nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res;quod tunc per totum concrescunt aeeraaeëra nubes,undique uti tenebras omnis Acherunta reamurliquisse et magnas caeli complesse cavernas,aeusqueæusque adeo tetra nimborum nocte coortainpendent atrae formidinis ora superne,aeæcum commoliri tempestas fulmina coeptat.praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,ut picis e caelo demissum flumen, in undassic cadit effertus tenebris procul et trahit atramfulminibus gravidam tempestatem atque procellis,ignibus ac ventis cum primis ipse repletus,in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.sic igitur supera nostrum caput esse putandumsttempestatem altam; neque enim caligine tantaobruerent terras, nisi inaedificata supernemulta forent multis exempto nubila sole;nec tanto possent venientes opprimere imbri,flumina abundare ut facerent camposque natare,si non extructis foret alte nubibus aether.hic igitur ventis atque ignibus omnia plenasunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt. quippe etenim supra docui permulta vaporissemina habere cavas nubes et multa necessestconcipere ex solis radiis ardoreque eorum.hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unumforte locum quemvis, expressit multa vaporissemina seque simul cum eo commiscuit igni,insinuatus ibi vortex versatur in artoet calidis acuit fulmen fornacibus intus;nam duplici ratione accenditur: ipse sua cummobilitate calescit et e contagibus ignis.inde ubi percaluit venti vis et gravis ignisimpetus incessit, maturum tum quasi fulmenperscindit subito nubem ferturque coruscisomnia luminibus lustrans loca percitus ardor.quem gravis insequitur sonitus, displosa repenteopprimere ut caeli videantur templa superne.inde tremor terras graviter pertemptat et altummurmura percurrunt caelum; nam tota fere tumtempestas concussa tremit fremitusque moventur.quo de concussu sequitur gravis imber et uber,omnis uti videatur in imbrem vertier aetheratque ita praecipitans ad diluviem revocare;tantus discidio nubis ventique procellamittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.Est etiam cum vis extrinsecus incita ventiincidit in validam maturo culmine nubem;quam cum perscidit, extemplo cadit igneus illevertex, quem patrio vocitamus nomine fulmen.hoc fit idem in partis alias, quo cumque tulit vis.Fit quoque ut inter dum venti vis missa sine igniigniscat tamen in spatio longoque meatu,dum venit amittens in cursu corpora quaedamgrandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,atque alia ex ipso conradens aeereaeëre portatparvola, quae faciunt ignem commixta volando;non alia longe ratione ac plumbea saepe