certantes iter infestum fecere viai,et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictosinvidia inter dum contemptim in Tartara taetra;invidia quoniam ceu fulmine summa vaporantplerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;ut satius multo iam sit parere quietumquam regere imperio res velle et regna tenere.proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,angustum per iter luctantes ambitionis;quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntqueres ex auditis potius quam sensibus ipsis,nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.Ergo regibus occisis subversa iacebatpristina maiestas soliorum et sceptra superba,et capitis summi praeclarum insigne cruentumsub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;nam cupide conculcatur nimis ante metutum.res itaque ad summam faecem turbasque redibat,imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.inde magistratum partim docuere creareiuraque constituere, ut vellent legibus uti.nam genus humanum, defessum vi colere aevom,ex inimicitiis languebat; quo magis ipsumsponte sua cecidit sub leges artaque iura.acrius ex ira quod enim se quisque parabatulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.inde metus maculat poenarum praemia vitae.circumretit enim vis atque iniuria quemque atque unde exortast, ad eum plerumque revertit,nec facilest placidam ac pacatam degere vitamqui violat factis communia foedera pacis.etsi fallit enim divom genus humanumque,perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;quippe ubi se multi per somnia saepe loquentesaut morbo delirantes protraxe feranturet celata mala in medium et peccata dedisse.Nunc quae causa deum per magnas numina gentispervulgarit et ararum compleverit urbissuscipiendaque curarit sollemnia sacra,quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,qui delubra deum nova toto suscitat orbiterrarum et festis cogit celebrare diebus,non ita difficilest rationem reddere verbis.quippe etenim iam tum divom mortalia saeclaegregias animo facies vigilante videbantet magis in somnis mirando corporis auctu.his igitur sensum tribuebant propterea quodmembra movere videbantur vocesque superbasmittere pro facie praeclara et viribus amplis.aeternamque dabant vitam, quia semper eorumsubpeditabatur facies et forma manebat,et tamen omnino quod tantis viribus auctosnon temere ulla vi convinci posse putabant.fortunisque ideo longe praestare putabant,quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,et simul in somnis quia multa et mira videbantefficere et nullum capere ipsos inde laborem.praeterea caeli rationes ordine certoet varia annorum cernebant tempora vertinec poterant quibus id fieret cognoscere causis.ergo perfugium sibi habebant omnia divistradere et illorum nutu facere omnia flecti.in caeloque deum sedes et templa locarunt,per caelum volvi quia nox et luna videtur,luna dies et nox et noctis signa severanoctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,nubila sol imbres nix venti fulmina grandoet rapidi fremitus et murmura magna minarum.O genus infelix humanum, talia diviscum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobisvolnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!nec pietas ullast velatum saepe viderivertier ad lapidem atque omnis accedere ad arasnec procumbere humi prostratum et pandere palmasante deum delubra nec aras sanguine multospargere quadrupedum nec votis nectere vota,sed mage pacata posse omnia mente tueri.nam cum suspicimus magni caelestia munditempla super stellisque micantibus aethera fixum,et venit in mentem solis lunaeque viarum,tunc aliis oppressa malis in pectora cura illa quoque expergefactum caput erigere infit,ne quae forte deum nobis inmensa potestassit, vario motu quae candida sidera verset;temptat enim dubiam mentem rationis egestas,ecquae nam fuerit mundi genitalis origo,et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundiet taciti motus hunc possint ferre laborem,an divinitus aeterna donata saluteperpetuo possint aevi labentia tractuinmensi validas aevi contemnere viris.praeterea cui non animus formidine divumcontrahitur, cui non correpunt membra pavore,fulminis horribili cum plaga torrida telluscontremit et magnum percurrunt murmura caelum?non populi gentesque tremunt, regesque superbicorripiunt divum percussi membra timore,ne quod ob admissum foede dictumve superbepoenarum grave sit solvendi tempus adauctum?summa etiam cum vis violenti per mare ventiinduperatorem classis super aequora verritcum validis pariter legionibus atque elephantis,non divom pacem votis adit ac prece quaesitventorum pavidus paces animasque secundas?ne quiquam, quoniam violento turbine saepecorreptus nihilo fertur minus ad vada leti.usque adeo res humanas vis abdita quaedamopterit et pulchros fascis saevasque securesproculcare ac ludibrio sibi habere videtur.denique sub pedibus tellus cum tota vacillatconcussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,quid mirum si se temnunt mortalia saeclaatque potestatis magnas mirasque relinquuntin rebus viris divum, quae cuncta gubernent?Quod super est, aes atque aurum ferrumque repertumstet simul argenti pondus plumbique potestas,ignis ubi ingentis silvas ardore cremaratmontibus in magnis, seu caelo fulmine misso,sive quod inter se bellum silvestre gerenteshostibus intulerant ignem formidinis ergo,sive quod inducti terrae bonitate volebantpandere agros pinguis et pascua reddere rura,sive feras interficere et ditescere praeda;nam fovea atque igni prius est venarier ortumquam saepire plagis saltum canibusque ciere.quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardorhorribili sonitu silvas exederat altisa radicibus et terram percoxerat igni,manabat venis ferventibus in loca terraeconcava conveniens argenti rivus et auri,aeris item et plumbi. quae cum concreta videbantposterius claro in terra splendere colore,tollebant nitido capti levique lepore,et simili formata videbant esse figuraatque lacunarum fuerant vestigia cuique.tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,et prorsum quamvis in acuta ac tenvia possemucronum duci fastigia procudendo,ut sibi tela parent silvasque ut caedere possintmateriemque dolare et levia radere tignaet terebrare etiam ac pertundere perque forare.nec minus argento facere haec auroque parabantquam validi primum violentis viribus aeris,ne quiquam, quoniam cedebat victa potestasnec poterant pariter durum sufferre laborem.nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebatpropter inutilitatem hebeti mucrone retusum;nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.sic volvenda aetas commutat tempora rerum.quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;porro aliud succedit et e contemptibus exitinque dies magis adpetitur floretque repertumlaudibus et miro est mortalis inter honore.Nunc tibi quo pacto ferri natura repertasit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.arma antiqua manus ungues dentesque fueruntet lapides et item silvarum fragmina ramiet flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.posterius ferri vis est aerisque reperta.et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,quo facilis magis est natura et copia maior.aere solum terrae tractabant, aereque bellimiscebant fluctus et vulnera vasta serebantet pecus atque agros adimebant; nam facile ollisomnia cedebant armatis nuda et inerma.inde minutatim processit ferreus ensisversaque in obprobrium species est falcis ahenae,et ferro coepere solum proscindere terraeexaequataque sunt creperi certamina belli.et prius est armatum in equi conscendere costaset moderarier hunc frenis dextraque vigerequam biiugo curru belli temptare pericla.et biiugo prius est quam bis coniungere binoset quam falciferos armatum escendere currus.inde boves Lucas turrito corpore, tetras,anguimanus, belli docuerunt volnera Poenisufferre et magnas Martis turbare catervas.sic alid ex alio peperit discordia tristis,horribile humanis quod gentibus esset in armis,inque dies belli terroribus addidit augmen.Temptarunt etiam tauros in moenere belliexpertique sues saevos sunt mittere in hostis.et validos partim prae se misere leonescum doctoribus armatis saevisque magistris,qui moderarier his possent vinclisque tenere,ne quiquam, quoniam permixta caede calentesturbabant saevi nullo discrimine turmas,terrificas capitum quatientis undique cristas,nec poterant equites fremitu perterrita equorumpectora mulcere et frenis convertere in hostis. inritata leae iaciebant corpora saltuundique et adversum venientibus ora patebantet nec opinantis a tergo deripiebantdeplexaeque dabant in terram volnere victos,morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.iactabantque suos tauri pedibusque terebantet latera ac ventres hauribant supter equorumcornibus et terram minitanti mente ruebant.et validis socios caedebant dentibus apritela infracta suo tinguentes sanguine saeviin se fracta suo tinguentes sanguine tela,permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.nam transversa feros exibant dentis adactusiumenta aut pedibus ventos erecta petebant,ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videresconcidere atque gravi terram consternere casu.si quos ante domi domitos satis esse putabant,effervescere cernebant in rebus agundisvolneribus clamore fuga terrore tumultu,nec poterant ullam partem redducere eorum;diffugiebat enim varium genus omne ferarum,ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactaediffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,qui numero diffidebant armisque vacabant,si fuit ut facerent. sed vix adducor ut antenon quierint animo praesentire atque videre,quam commune malum fieret foedumque, futurum.et magis id possis factum contendere in omniin variis mundis varia ratione creatis,quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,nec ratione alia possunt tam levia gigniinsilia ac fusi, radii, scapique sonantes.et facere ante viros lanam natura coegitcoëgitquam muliebre genus; nam longe praestat in arteet sollertius est multo genus omne virile;agricolae donec vitio vertere severi,ut muliebribus id manibus concedere vellentatque ipsi pariter durum sufferre laborematque opere in duro durarent membra manusque.At specimen sationis et insitionis origoipsa fuit rerum primum natura creatrix,arboribus quoniam bacae glandesque caducaetempestiva dabant pullorum examina supter;unde etiam libitumst stirpis committere ramiset nova defodere in terram virgulta per agros.inde aliam atque aliam culturam dulcis agellitemptabant fructusque feros mansuescere terracernebant indulgendo blandeque colendo.inque dies magis in montem succedere silvascogebant infraque locum concedere cultis,prata lacus rivos segetes vinetaque laeta collibus et campis ut haberent, atque olearumcaerula distinguens inter plaga currere possetper tumulos et convallis camposque profusa;ut nunc esse vides vario distincta leporeomnia, quae pomis intersita dulcibus ornantarbustisque tenent felicibus opsita circum.At liquidas avium voces imitarier oreante fuit multo quam levia carmina cantuconcelebrare homines possent aurisque iuvare.et zephyri cava per calamorum sibila primumagrestis docuere cavas inflare cicutas.inde minutatim dulcis didicere querellas,tibia quas fundit digitis pulsata canentum,avia per nemora ac silvas saltusque reperta,per loca pastorum deserta atque otia dia.sic unum quicquid paulatim protrahit aetasin medium ratioque in luminis eruit oras.haec animos ollis mulcebant atque iuvabantcum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.saepe itaque inter se prostrati in gramine mollipropter aquae rivom sub ramis arboris altae.non magnis opibus iucunde corpora habebant,praesertim cum tempestas ridebat et annitempora pingebant viridantis floribus herbas.tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinniconsuerant; agrestis enim tum musa vigebat.tum caput atque umeros plexis redimire coronisfloribus et foliis lascivia laeta movebat,atque extra numerum procedere membra moventesduriter et duro terram pede pellere matrem;unde oriebantur risus dulcesque cachinni,omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.et vigilantibus hinc aderant solacia somnoducere multimodis voces et flectere cantuset supera calamos unco percurrere labro;unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.et numerum servare genus didicere, neque hilomaiore interea capiunt dulcedine fructumquam silvestre genus capiebat terrigenarum.nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus antesuavius, in primis placet et pollere videtur,