Liber QuintusQuis potis est dignum pollenti pectore carmencondere pro rerum maiestate hisque repertis?quisve valet verbis tantum, qui fingere laudespro meritis eius possit, qui talia nobispectore parta suo quaesitaque praemia liquit?nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus.nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum,dicendum est, deus ille fuit, deus, inclyte Memmi,qui princeps vitae rationem invenit eam quaenunc appellatur sapientia, quique per artemfluctibus et tantis vitam tantisque tenebrisin tam tranquillo et tam clara luce locavit.confer enim divina aliorum antiqua reperta.namque Ceres fertur fruges Liberque liquorisvitigeni laticem mortalibus instituisse;cum tamen his posset sine rebus vita manere,ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis.at bene non poterat sine puro pectore vivi;quo magis hic merito nobis deus esse videtur,ex quo nunc etiam per magnas didita gentisdulcia permulcent animos solacia vitae.Herculis antistare autem si facta putabis,longius a vera multo ratione ferere.quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatusille leonis obesset et horrens Arcadius sus,tanto opere officerent nobis Stymphala colentes?denique quid Cretae taurus Lernaeaque pestishydra venenatis posset vallata colubris?quidve tripectora tergemini vis Geryonaiet Diomedis equi spirantes naribus ignemThracia Bistoniasque plagas atque Ismara propteraureaque Hesperidum servans fulgentia mala,asper, acerba tuens, immani corpore serpensarboris amplexus stirpes? quid denique obessetpropter Atlanteum litus pelagique severa,quo neque noster adit quisquam nec barbarus audet?cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta,si non victa forent, quid tandem viva nocerent?nil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarumnunc etiam scatit et trepido terrore repleta estper nemora ac montes magnos silvasque profundas;quae loca vitandi plerumque est nostra potestas.at nisi purgatumst pectus, quae proelia nobisatque pericula tumst ingratis insinuandum!quantae tum scindunt hominem cuppedinis acressollicitum curae quantique perinde timores!quidve superbia spurcitia ac petulantia? quantasefficiunt clades! quid luxus desidiaeque?haec igitur qui cuncta subegerit ex animoqueexpulerit dictis, non armis, nonne decebithunc hominem numero divom dignarier esse?cum bene praesertim multa ac divinitus ipsisiam mortalibus e divis dare dicta sueritatque omnem rerum naturam pandere dictis.Cuius ego ingressus vestigia dum rationespersequor ac doceo dictis, quo quaeque creatafoedere sint, in eo quam sit durare necessumnec validas valeant aevi rescindere leges,quo genere in primis animi natura reperta estnativo primum consistere corpore creta,nec posse incolumem magnum durare per aevum,sed simulacra solere in somnis fallere mentem,cernere cum videamur eum quem vita reliquit,quod super est, nunc huc rationis detulit ordo,ut mihi mortali consistere corpore mundumnativomque simul ratio reddunda sit esse;et quibus ille modis congressus materiaifundarit terram caelum mare sidera solemlunaique globum; tum quae tellure animantesextiterint, et quae nullo sint tempore natae;quove modo genus humanum variante loquellacoeperit inter se vesci per nomina rerum;et quibus ille modis divom metus insinuaritpectora, terrarum qui in orbi sancta tueturfana lacus lucos aras simulacraque divom.praeterea solis cursus lunaeque meatusexpediam qua vi flectat natura gubernans;ne forte haec inter caelum terramque reamurlibera sponte sua cursus lustrare perennis,morigera ad fruges augendas atque animantis,neve aliqua divom volvi ratione putemus.nam bene qui didicere deos securum agere aevom,si tamen interea mirantur qua rationequaeque geri possint, praesertim rebus in illisquae supera caput aetheriis cernuntur in oris,rursus in antiquas referuntur religioneset dominos acris adsciscunt, omnia possequos miseri credunt, ignari quid queat esse,quid nequeat, finita potestas denique cuiquequa nam sit ratione atque alte terminus haerens.Quod super est, ne te in promissis plura moremur,principio maria ac terras caelumque tuere;quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi,tris species tam dissimilis, tria talia texta,una dies dabit exitio, multosque per annossustentata ruet moles et machina mundi.nec me animi fallit quam res nova miraque mentiaccidat exitium caeli terraeque futurum,et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;ut fit ubi insolitam rem adportes auribus antenec tamen hanc possis oculorum subdere visunec iacere indu manus, via qua munita fideiproxima fert humanum in pectus templaque mentis.sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem resforsitan et graviter terrarum motibus ortisomnia conquassari in parvo tempore cernes.quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,et ratio potius quam res persuadeat ipsa succidere horrisono posse omnia victa fragore.Qua prius adgrediar quam de re fundere fatasanctius et multo certa ratione magis quamPythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,multa tibi expediam doctis solacia dictis;religione refrenatus ne forte rearisterras et solem et caelum, mare sidera lunam,corpore divino debere aeterna manere,proptereaque putes ritu par esse Gigantumpendere eos poenas inmani pro scelere omnis,qui ratione sua disturbent moenia mundipraeclarumque velint caeli restinguere soleminmortalia mortali sermone notantes;quae procul usque adeo divino a numine distentinque deum numero quae sint indigna videri,notitiam potius praebere ut posse putenturquid sit vitali motu sensuque remotum.quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esseposse animi natura putetur consiliumque.sicut in aethere non arbor, non aequore salsonubes esse queunt neque pisces vivere in arvisnec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,sic animi natura nequit sine corpore oririsola neque a nervis et sanguine longius esse.quod si posset enim, multo prius ipsa animi visin capite aut umeris aut imis calcibus esseposset et innasci quavis in parte soleret,tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.quod quoniam nostro quoque constat corpore certumdispositumque videtur ubi esse et crescere possitseorsum anima atque animus, tanto magis infitiandumtotum posse extra corpus formamque animalemputribus in glebis terrarum aut solis in igniaut in aqua durare aut altis aetheris oris.haud igitur constant divino praedita sensu,quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.Illud item non est ut possis credere, sedesesse deum sanctas in mundi partibus ullis.tenvis enim natura deum longeque remotasensibus ab nostris animi vix mente videtur;quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,tactile nil nobis quod sit contingere debet;tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.quare etiam sedes quoque nostris sedibus essedissimiles debent, tenues de corpore eorum;quae tibi posterius largo sermone probabo.Dicere porro hominum causa voluisse pararepraeclaram mundi naturam proptereaqueadlaudabile opus divom laudare decereaeternumque putare atque inmortale futurum,nec fas esse, deum quod sit ratione vetustagentibus humanis fundatum perpetuo aevo,sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquamnec verbis vexare et ab imo evertere summa, cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,desiperest. quid enim inmortalibus atque beatisgratia nostra queat largirier emolumenti,ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?quidve novi potuit tanto post ante quietosinlicere ut cuperent vitam mutare priorem?nam gaudere novis rebus debere videturcui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegritempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom,quid potuit novitatis amorem accendere tali?quidve mali fuerat nobis non esse creatis?an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat,donec diluxit rerum genitalis origo?natus enim debet qui cumque est velle manerein vita, donec retinebit blanda voluptas;qui numquam vero vitae gustavit amoremnec fuit in numero, quid obest non esse creatum?exemplum porro gignundis rebus et ipsanotities hominum divis unde insita primum est,quid vellent facere ut scirent animoque viderent,quove modost umquam vis cognita principiorumquidque inter sese permutato ordine possent.si non ipsa dedit speciem natura creandi?namque ita multa modis multis primordia rerumex infinito iam tempore percita plagisponderibusque suis consuerunt concita ferriomnimodisque coire atque omnia pertemptare,quae cumque inter se possint congressa creare,ut non sit mirum, si in talis dispositurasdeciderunt quoque et in talis venere meatus,qualibus haec rerum geritur nunc summa novando.Quod si iam rerum ignorem primordia quae sint,hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausimconfirmare aliisque ex rebus reddere multis,nequaquam nobis divinitus esse paratamnaturam rerum: tanta stat praedita culpa.principio quantum caeli tegit impetus ingens,inde avidam partem montes silvaeque ferarumpossedere, tenent rupes vastaeque paludeset mare, quod late terrarum distinet oras.inde duas porro prope partis fervidus ardoradsiduusque geli casus mortalibus aufert.quod super est arvi, tamen id natura sua visentibus obducat, ni vis humana resistatvitai causa valido consueta bidentiingemere et terram pressis proscindere aratris.si non fecundas vertentes vomere glebasterraique solum subigentes cimus ad ortus.sponte sua nequeant liquidas existere in auras.et tamen inter dum magno quaesita laborecum iam per terras frondent atque omnia florent,aut nimiis torret fervoribus aetherius solaut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinaeflabraque ventorum violento turbine vexant.praeterea genus horriferum natura ferarum humanae genti infestum terraque mariquecur alit atque auget? cur anni tempora morbosadportant? quare mors inmatura vagatur?tum porro puer, ut saevis proiectus ab undisnavita, nudus humi iacet infans indigus omnivitali auxilio, cum primum in luminis orasnixibus ex alvo matris natura profudit,vagituque locum lugubri complet, ut aequumstcui tantum in vita restet transire malorum.at variae crescunt pecudes armenta feraequenec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendastalmae nutricis blanda atque infracta loquellanec varias quaerunt vestes pro tempore caeli,denique non armis opus est, non moenibus altis,qui sua tutentur, quando omnibus omnia largetellus ipsa parit naturaque daedala rerum.Principio quoniam terrai corpus et umoraurarumque leves animae calidique vapores,e quibus haec rerum consistere summa videtur,omnia nativo ac mortali corpore constant,debet eodem omnis mundi natura putari.quippe etenim, quorum partis et membra videmuscorpore nativo mortalibus esse figuris,haec eadem ferme mortalia cernimus esseet nativa simul. qua propter maxima mundicum videam membra ac partis consumpta regigni,scire licet caeli quoque item terraeque fuisseprincipiale aliquod tempus clademque futuram.Illud in his rebus ne corripuisse rearisme mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsiesse neque umorem dubitavi aurasque perireatque eadem gigni rursusque augescere dixi.principio pars terrai non nulla, perustasolibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,pulveris exhalat nebulam nubesque volantis,quas validi toto dispergunt aereaëre venti.pars etiam glebarum ad diluviem revocaturimbribus et ripas radentia flumina rodunt.praeterea pro parte sua, quod cumque alit auget,redditur; et quoniam dubio procul esse videturomniparens eadem rerum commune sepulcrum.ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.Quod super est, umore novo mare flumina fontessemper abundare et latices manare perennisnil opus est verbis: magnus decursus aquarumundique declarat. sed primum quicquid aquaitollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,partim quod validi verrentes aequora ventideminuunt radiisque retexens aetherius sol,partim quod supter per terras diditur omnis;percolatur enim virus retroque remanatmateries umoris et ad caput amnibus omnisconvenit, inde super terras fluit agmine dulciqua via secta semel liquido pede detulit undas.AeraAëra nunc igitur dicam, qui corpore toto innumerabiliter privas mutatur in horas.semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omneaerisaëris in magnum fertur mare; qui nisi contracorpora retribuat rebus recreetque fluentis,omnia iam resoluta forent et in aeraaëra versa.haut igitur cessat gigni de rebus et in resreccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,inrigat adsidue caelum candore recentisuppeditatque novo confestim lumine lumen.nam primum quicquid fulgoris disperit ei,quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,quod simul ac primum nubes succedere solicoepere et radios inter quasi rumpere lucis,extemplo inferior pars horum disperit omnisterraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;ut noscas splendore novo res semper egereet primum iactum fulgoris quemque perirenec ratione alia res posse in sole videri,perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,lumina, pendentes lychni claraeque coruscisfulguribus pingues multa caligine taedaeconsimili properant ratione, ardore ministro,suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:usque adeo properanter ab omnibus ignibus eiexitium celeri celeratur origine flammae.sic igitur solem lunam stellasque putandumex alio atque alio lucem iactare subortuet primum quicquid flammarum perdere semper,inviolabilia haec ne credas forte vigere.Denique non lapides quoque vinci cernis ab aevo,non altas turris ruere et putrescere saxa,non delubra deum simulacraque fessa fatiscinec sanctum numen fati protollere finisposse neque adversus naturae foedera niti?denique non monimenta virum dilapsa videmus,quaerere proporro, sibi cumque senescere credas,non ruere avolsos silices a montibus altisnec validas aevi vires perferre patiquefiniti? neque enim caderent avolsa repente,ex infinito quae tempore pertolerassentomnia tormenta aetatis, privata fragore.Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omnecontinet amplexu terram: si procreat ex seomnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,totum nativum mortali corpore constat.nam quod cumque alias ex se res auget alitque,deminui debet, recreari, cum recipit res.Praeterea si nulla fuit genitalis origoterrarum et caeli semperque aeterna fuere,cur supera bellum Thebanum et funera Troiaenon alias alii quoque res cecinere poetaepoëtae?quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam aeternis famae monimentis insita florent?verum, ut opinor, habet novitatem summa recensquenaturast mundi neque pridem exordia cepit.quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis suntmulta, modo organici melicos peperere sonores,denique natura haec rerum ratioque repertastnuper, et hanc primus cum primis ipse repertusnunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,sed periise hominum torrenti saecla vapore,aut cecidisse urbis magno vexamine mundi,aut ex imbribus adsiduis exisse rapacesper terras amnes atque oppida coperuisse.tanto quique magis victus fateare necessestexitium quoque terrarum caelique futurum;nam cum res tantis morbis tantisque periclistemptarentur, ibi si tristior incubuissetcausa, darent late cladem magnasque ruinas.nec ratione alia mortales esse videmur,inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdematque illi quos a vita natura removit.Praeterea quae cumque manent aeterna necessustaut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictusnec penetrare pati sibi quicquam quod queat artasdissociare intus partis, ut materiaicorpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,aut ideo durare aetatem posse per omnem,plagarum quia sunt expertia, sicut inane est,quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,aut etiam quia nulla loci sit copia circum,quo quasi res possint discedere dissoluique,sicut summarum summa est aeterna, neque extraqui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quaepossint incidere et valida dissolvere plaga.at neque, uti docui, solido cum corpore mundinaturast, quoniam admixtumst in rebus inane,nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,ex infinito quae possint forte coortacorruere hanc rerum violento turbine summamaut aliam quamvis cladem inportare pericli,nec porro natura loci spatiumque profundideficit, exspargi quo possint moenia mundi,aut alia quavis possunt vi pulsa perire.haut igitur leti praeclusa est ianua caelonec soli terraeque neque altis aequoris undis,sed patet immani et vasto respectat hiatu.quare etiam nativa necessumst confitearehaec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,ex infinito iam tempore adhuc potuissentinmensi validas aevi contemnere vires.Denique tantopere inter se cum maxima mundipugnent membra, pio nequaquam concita bello,nonne vides aliquam longi certaminis ollisposse dari finem, vel cum sol et vapor omnis omnibus epotis umoribus exsuperarint?quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;tantum suppeditant amnes ultraque minanturomnia diluviare ex alto gurgite ponti:ne quiquam, quoniam verrentes aequora ventideminuunt radiisque retexens aetherius sol,et siccare prius confidunt omnia possequam liquor incepti possit contingere finem.tantum spirantes aequo certamine bellummagnis inter se de rebus cernere certant,cum semel interea fuerit superantior igniset semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.ignis enim superavit et ambiens multa perussit,avia cum Phaethonta rapax vis solis equorumaethere raptavit toto terrasque per omnis.at pater omnipotens ira tum percitus acrimagnanimum Phaethonta repenti fulminis ictudeturbavit equis in terram, Solque cadentiobvius aeternam succepit lampada mundidisiectosque redegit equos iunxitque trementis,inde suum per iter recreavit cuncta gubernans,scilicet ut veteres Graium cecinere poetaepoëtae.quod procul a vera nimis est ratione repulsum.ignis enim superare potest ubi materiaiex infinito sunt corpora plura coorta;inde cadunt vires aliqua ratione revictae,aut pereunt res exustae torrentibus auris.umor item quondam coepit superare coortus,ut fama est, hominum vitas quando obruit undis;inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,ex infinito fuerat quae cumque coorta,constiterunt imbres et flumina vim minuerunt.Sed quibus ille modis coniectus materiaifundarit terram et caelum pontique profunda,solis lunai cursus, ex ordine ponam.nam certe neque consilio primordia rerumordine se suo quaeque sagaci mente locaruntnec quos quaeque darent motus pepigere profecto;sed quia multa modis multis primordia rerumex infinito iam tempore percita plagisponderibusque suis consuerunt concita ferriomnimodisque coire atque omnia pertemptare,quae cumque inter se possent congressa creare,propterea fit uti magnum volgata per aevomomnigenus coetus et motus experiundotandem conveniant ea quae coniecta repentemagnarum rerum fiunt exordia saepe,terrai maris et caeli generisque animantum.Hic neque tum solis rota cerni lumine largoaltivolans poterat nec magni sidera mundinec mare nec caelum nec denique terra neque aeraërnec similis nostris rebus res ulla videri,sed nova tempestas quaedam molesque coorta.diffugere inde loci partes coepere paresquecum paribus iungi res et discludere mundum membraque dividere et magnas disponere partesomnigenis e principiis, discordia quorumintervalla vias conexus pondera plagasconcursus motus turbabat proelia miscenspropter dissimilis formas variasque figuras,quod non omnia sic poterant coniuncta manerenec motus inter sese dare convenientis,hoc est, a terris altum secernere caelum,et sorsum mare, uti secreto umore pateret,seorsus item puri secretique aetheris ignes.Quippe etenim primum terrai corpora quaeque,propterea quod erant gravia et perplexa, coibantin medio atque imas capiebant omnia sedes;quae quanto magis inter se perplexa coibant,tam magis expressere ea quae mare sidera solemlunamque efficerent et magni moenia mundi;omnia enim magis haec e levibus atque rutundisseminibus multoque minoribus sunt elementisquam tellus. ideo per rara foramina terraepartibus erumpens primus se sustulit aetherignifer et multos secum levis abstulit ignis,non alia longe ratione ac saepe videmus,aurea cum primum gemmantis rore per herbasmatutina rubent radiati lumina solisexhalantque lacus nebulam fluviique perennesipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;omnia quae sursum cum conciliantur, in altocorpore concreto subtexunt nubila caelum.sic igitur tum se levis ac diffusilis aethercorpore concreto circum datus undique saepsitet late diffusus in omnis undique partisomnia sic avido complexu cetera saepsit.hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,interutrasque globi quorum vertuntur in auris;quae neque terra sibi adscivit nec maximus aether,quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,nec levia ut possent per summas labier oras,et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora vivaversent et partes ut mundi totius extent;quod genus in nobis quaedam licet in stationemembra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.his igitur rebus retractis terra repente,maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,succidit et salso suffudit gurgite fossas.inque dies quanto circum magis aetheris aestuset radii solis cogebant undique terramverberibus crebris extrema ad limina fartamin medio ut propulsa suo condensa coiret,tam magis expressus salsus de corpore sudoraugebat mare manando camposque natantis,et tanto magis illa foras elapsa volabantcorpora multa vaporis et aerisaëris altaque caelidensabant procul a terris fulgentia templa.sidebant campi, crescebant montibus altisascensus; neque enim poterant subsidere saxa nec pariter tantundem omnes succumbere partis.Sic igitur terrae concreto corpore pondusconstitit atque omnis mundi quasi limus in imumconfluxit gravis et subsedit funditus ut faex;inde mare, inde aeraër, inde aether ignifer ipsecorporibus liquidis sunt omnia pura relictaet leviora aliis alia, et liquidissimus aetheratque levissimus aeriasaërias super influit aurasnec liquidum corpus turbantibus aerisaëris auriscommiscet; sinit haec violentis omnia vertiturbinibus, sinit incertis turbare procellis,ipse suos ignis certo fert impete labens.nam modice fluere atque uno posse aethera nisusignificat Pontos, mare certo quod fluit aestuunum labendi conservans usque tenorem.Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus.principio magnus caeli si vortitur orbis,ex utraque polum parti premere aeraaëra nobisdicendum est extraque tenere et claudere utrimque;inde alium supra fluere atque intendere eodemquo volvenda micant aeterni sidera mundi;aut alium supter, contra qui subvehat orbem,ut fluvios versare rotas atque austra videmus.est etiam quoque uti possit caelum omne manerein statione, tamen cum lucida signa ferantur,sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestusquaerentesque viam circum versantur et ignespassim per caeli volvunt summania templa,sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aeraërversat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,flammea per caelum pascentis corpora passim.nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certumdifficilest; sed quid possit fiatque per omnein variis mundis varia ratione creatis,id doceo plurisque sequor disponere causas,motibus astrorum quae possint esse per omne;e quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest,quae vegeat motum signis; sed quae sit earumpraecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.Terraque ut in media mundi regione quiescat,evanescere paulatim et decrescere pondusconvenit atque aliam naturam supter habereex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptampartibus aeriisaëriis mundi, quibus insita vivit.propterea non est oneri neque deprimit auras,ut sua cuique homini nullo sunt pondere membranec caput est oneri collo nec denique totumcorporis in pedibus pondus sentimus inesse;at quae cumque foris veniunt inpostaque nobispondera sunt laedunt, permulto saepe minora.usque adeo magni refert quid quaeque queat res.sic igitur tellus non est aliena repenteallata atque auris aliunde obiecta alienis,sed pariter prima concepta ab origine mundi certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.Praeterea grandi tonitru concussa repenteterra supra quae se sunt concutit omnia motu;quod facere haut ulla posset ratione, nisi essetpartibus aeriisaëriis mundi caeloque revincta;nam communibus inter se radicibus haerentex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.Nonne vides etiam quam magno pondere nobissustineat corpus tenuissima vis animai,propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?Denique iam saltu pernici tollere corpusquid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat?iamne vides quantum tenuis natura valerepossit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aeraërconiunctus terris et nobis est animi vis?Nec nimio solis maior rota nec minor ardoresse potest, nostris quam sensibus esse videtur.nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possuntadiicere et calidum membris adflare vaporem,nil magnis intervallis de corpore libantflammarum, nihil ad speciem est contractior ignis.proinde, calor quoniam solis lumenque profusumperveniunt nostros ad sensus et loca fulgent,forma quoque hinc solis debet filumque videri,nil adeo ut possis plus aut minus addere vere.perveniunt nostros ad sensus et loca fulgentlunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,sive suam proprio iactat de corpore lucem,quidquid id est, nihilo fertur maiore figuraquam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.nam prius omnia, quae longe semota tuemuraeraaëra per multum, specie confusa videnturquam minui filum. quapropter luna necesse est,quandoquidem claram speciem certamque figurampraebet, ut est oris extremis cumque notata,quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.postremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,scire licet perquam pauxillo posse minoresesse vel exigua maioris parte brevique.quandoquidem quos cumque in terris cernimus ignes,dum tremor et clarus dum cernitur ardor eorum,perparvom quiddam inter dum mutare videnturalteram utram in partem filum, quo longius absunt.Illud item non est mirandum, qua rationetantulus ille queat tantum sol mittere lumen,quod maria ac terras omnis caelumque rigandocompleat et calido perfundat cuncta vapore.quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in altonam licet hinc mundi patefactum totius unumlargifluum fontem scatere atque erumpere lumen,ex omni mundo quia sic elementa vaporisundique conveniunt et sic coniectus eorumconfluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.nonne vides etiam quam late parvus aquaiprata riget fons inter dum campisque redundet? est etiam quoque uti non magno solis ab igniaeraaëra percipiat calidis fervoribus ardor,opportunus ita est si forte et idoneus aeraër,ut queat accendi parvis ardoribus ictus;quod genus inter dum segetes stipulamque videmusaccidere ex una scintilla incendia passim.forsitan et rosea sol alte lampade lucenspossideat multum caecis fervoribus ignemcircum se, nullo qui sit fulgore notatus,aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.Nec ratio solis simplex et recta patescit,quo pacto aestivis e partibus aegocerotisbrumalis adeat flexus atque inde revertenscanceris ut vertat metas ad solstitialis,lunaque mensibus id spatium videatur obire,annua sol in quo consumit tempora cursu.non, inquam, simplex his rebus reddita causast.nam fieri vel cum primis id posse videtur,Democriti quod sancta viri sententia ponit,quanto quaeque magis sint terram sidera propter,tanto posse minus cum caeli turbine ferri;evanescere enim rapidas illius et acrisimminui supter viris, ideoque relinquipaulatim solem cum posterioribus signis,inferior multo quod sit quam fervida signa.et magis hoc lunam: quanto demissior eiuscursus abest procul a caelo terrisque propinquat,tanto posse minus cum signis tendere cursum.flaccidiore etiam quanto iam turbine ferturinferior quam sol, tanto magis omnia signahanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.propterea fit ut haec ad signum quodque revertimobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt.fit quoque ut e mundi transversis partibus aeraëralternis certo fluere alter tempore possit,qui queat aestivis solem detrudere signisbrumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,et qui reiciat gelidis a frigoris umbrisaestiferas usque in partis et fervida signa.et ratione pari lunam stellasque putandumst,quae volvunt magnos in magnis orbibus annos,aeribusaëribus posse alternis e partibus ire.nonne vides etiam diversis nubila ventisdiversas ire in partis inferna supernis?qui minus illa queant per magnos aetheris orbisaestibus inter se diversis sidera ferri?At nox obruit ingenti caligine terras,aut ubi de longo cursu sol ultima caeliimpulit atque suos efflavit languidus ignisconcussos itere et labefactos aereaëre multo,aut quia sub terras cursum convortere cogitvis eadem, supra quae terras pertulit orbem.Tempore item certo roseam Matuta per orasaetheris auroram differt et lumina pandit,aut quia sol idem, sub terras ille revertens, anticipat caelum radiis accendere temptans,aut quia conveniunt ignes et semina multaconfluere ardoris consuerunt tempore certo,quae faciunt solis nova semper lumina gigni;quod genus Idaeis fama est e montibus altisdispersos ignis orienti lumine cerni,inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.nec tamen illud in his rebus mirabile debetesse, quod haec ignis tam certo tempore possintsemina confluere et solis reparare nitorem.multa videmus enim, certo quae tempore fiuntomnibus in rebus. florescunt tempore certoarbusta et certo dimittunt tempore florem.nec minus in certo dentes cadere imperat aetastempore et inpubem molli pubescere vesteet pariter mollem malis demittere barbam.fulmina postremo nix imbres nubila ventinon nimis incertis fiunt in partibus anni.namque ubi sic fuerunt causarum exordia primaatque ita res mundi cecidere ab origine prima,conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,et minui luces, cum sumant augmina noctis,aut quia sol idem sub terras atque superneimparibus currens amfractibus aetheris oraspartit et in partis non aequas dividit orbem,et quod ab alterutra detraxit parte, reponiteius in adversa tanto plus parte relatus,donec ad id signum caeli pervenit, ubi anninodus nocturnas exaequat lucibus umbras;nam medio cursu flatus aquilonis et austridistinet aequato caelum discrimine metaspropter signiferi posituram totius orbis,annua sol in quo concludit tempora serpens,obliquo terras et caelum lumine lustrans,ut ratio declarat eorum qui loca caeliomnia dispositis signis ornata notarunt.aut quia crassior est certis in partibus aeraër,sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignisnec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;propterea noctes hiberno tempore longaecessant, dum veniat radiatum insigne diei.aut etiam, quia sic alternis partibus annitardius et citius consuerunt confluere ignes,qui faciunt solem certa de surgere parte,propterea fit uti videantur dicere verum.Luna potest solis radiis percussa nitereinque dies magis id lumen convertere nobisad speciem, quantum solis secedit ab orbi,donique eum contra pleno bene lumine fulsitatque oriens obitus eius super edita vidit;inde minutatim retro quasi condere lumendebet item, quanto propius iam solis ad ignemlabitur ex alia signorum parte per orbem;ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai consimilem cursusque viam sub sole tenere.est etiam quare proprio cum lumine possitvolvier et varias splendoris reddere formas;corpus enim licet esse aliud, quod fertur et unalabitur omnimodis occursans officiensque,nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.versarique potest, globus ut, si forte, pilaidimidia ex parti candenti lumine tinctus,versandoque globum variantis edere formas,donique eam partem, quae cumque est ignibus aucta,ad speciem vertit nobis oculosque patentis;inde minutatim retro contorquet et aufertluciferam partem glomeraminis atque pilai;ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutansastrologorum artem contra convincere tendit,proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterqueaut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.denique cur nequeat semper nova luna creariordine formarum certo certisque figurisinque dies privos aborisci quaeque creataatque alia illius reparari in parte locoque,difficilest ratione docere et vincere verbis,ordine cum videas tam certo multa creari.it Ver et Venus et Veneris praenuntius antepennatus graditur, Zephyri vestigia propterFlora quibus mater praespargens ante viaicuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.inde loci sequitur Calor aridus et comes unapulverulenta Ceres et etesia flabra aquilonum.inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.inde aliae tempestates ventique secuntur,altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.tandem Bruma nives adfert pigrumque rigoremreddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.quo minus est mirum, si certo tempore lunagignitur et certo deletur tempore rusus,cum fieri possint tam certo tempore multa.Solis item quoque defectus lunaeque latebraspluribus e causis fieri tibi posse putandumst.nam cur luna queat terram secludere solislumine et a terris altum caput obstruere ei,obiciens caecum radiis ardentibus orbem,tempore eodem aliut facere id non posse puteturcorpus, quod cassum labatur lumine semper?solque suos etiam dimittere languidus ignistempore cur certo nequeat recreareque lumen,cum loca praeteriit flammis infesta per auras,quae faciunt ignis interstingui atque perire?et cur terra queat lunam spoliare vicissimlumine et oppressum solem super ipsa tenere,menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,tempore eodem aliud nequeat succurrere lunaecorpus vel supra solis perlabier orbem,quod radios inter rumpat lumenque profusum?et tamen ipsa suo si fulget luna nitore, cur nequeat certa mundi languescere parte,dum loca luminibus propriis inimica per exit?menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras.Quod superest, quoniam magni per caerula mundiqua fieri quicquid posset ratione resolvi,solis uti varios cursus lunaeque meatusnoscere possemus quae vis et causa cieret,quove modo possent offecto lumine obireet neque opinantis tenebris obducere terras,cum quasi conivent et aperto lumine rursumomnia convisunt clara loca candida luce,nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terraearva, novo fetu quid primum in luminis orastollere et incertis crerint committere ventis.Principio genus herbarum viridemque nitoremterra dedit circum collis camposque per omnis,florida fulserunt viridanti prata colore,arboribusque datumst variis exinde per aurascrescendi magnum inmissis certamen habenis.ut pluma atque pili primum saetaeque creanturquadripedum membris et corpore pennipotentum,sic nova tum tellus herbas virgultaque primumsustulit, inde loci mortalia saecla creavitmulta modis multis varia ratione coorta.nam neque de caelo cecidisse animalia possunt,nec terrestria de salsis exisse lacunis.linquitur ut merito maternum nomen adeptaterra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.multaque nunc etiam existunt animalia terrisimbribus et calido solis concreta vapore;quo minus est mirum, si tum sunt plura coortaet maiora, nova tellure atque aethere adulta.principio genus alituum variaeque volucresova relinquebant exclusae tempore verno,folliculos ut nunc teretis aestate cicadaelincunt sponte sua victum vitamque petentes.tum tibi terra dedit primum mortalia saecla.multus enim calor atque umor superabat in arvis.hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,crescebant uteri terram radicibus apti;quos ubi tempore maturo pate fecerat aetasinfantum, fugiens umorem aurasque petessens,convertebat ibi natura foramina terraeet sucum venis cogebat fundere apertisconsimilem lactis, sicut nunc femina quaequecum peperit, dulci repletur lacte, quod omnisimpetus in mammas convertitur ille alimenti.terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubilepraebebat multa et molli lanugine abundans.at novitas mundi nec frigora dura ciebatnec nimios aestus nec magnis viribus auras.omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.Quare etiam atque etiam maternum nomen adeptaterra tenet merito, quoniam genus ipsa creavithumanum atque animal prope certo tempore fudit omne quod in magnis bacchatur montibus passim,aeriasqueaëriasque simul volucres variantibus formis.sed quia finem aliquam pariendi debet habere,destitit, ut mulier spatio defessa vetusto.mutat enim mundi naturam totius aetasex alioque alius status excipere omnia debetnec manet ulla sui similis res: omnia migrant,omnia commutat natura et vertere cogit.namque aliud putrescit et aevo debile languet,porro aliud succrescit et e contemptibus exit.sic igitur mundi naturam totius aetasmutat, et ex alio terram status excipit alter,quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.Multaque tum tellus etiam portenta creareconatast mira facie membrisque coorta,androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum,orba pedum partim, manuum viduata vicissim,muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta,vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquamnec vitare malum nec sumere quod volet usus.cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,ne quiquam, quoniam natura absterruit auctumnec potuere cupitum aetatis tangere floremnec reperire cibum nec iungi per Veneris res.multa videmus enim rebus concurrere debere,ut propagando possint procudere saecla;pabula primum ut sint, genitalia deinde per artussemina qua possint membris manare remissis,feminaque ut maribus coniungi possit, habere,mutua qui mutent inter se gaudia uterque.Multaque tum interiisse animantum saecla necessestnec potuisse propagando procudere prolem.nam quae cumque vides vesci vitalibus auris,aut dolus aut virtus aut denique mobilitas estex ineunte aevo genus id tutaTA reservans.multaque sunt, nobis ex utilitate sua quaecommendata manent, tutelae tradita nostrae.principio genus acre leonum saevaque saeclatutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.at levisomna canum fido cum pectore corda,et genus omne quod est veterino semine partumlanigeraeque simul pecudes et bucera saeclaomnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;nam cupide fugere feras pacemque secutasunt et larga suo sine pabula parta labore,quae damus utilitatis eorum praemia causa.at quis nil horum tribuit natura, nec ipsasponte sua possent ut vivere nec dare nobisutilitatem aliquam, quare pateremur eorumpraesidio nostro pasci genus esseque tutum,scilicet haec aliis praedae lucroque iacebantindupedita suis fatalibus omnia vinclis,donec ad interitum genus id natura redegit.Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo esse queunt duplici natura et corpore binoex alienigenis membris compacta, potestashinc illinc partis ut sat par esse potissit.id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.principio circum tribus actis impiger annisfloret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nuncubera mammarum in somnis lactantia quaeret.post ubi equum validae vires aetate senectamembraque deficiunt fugienti languida vita,tum demum puerili aevo florenta iuventasofficit et molli vestit lanugine malas;ne forte ex homine et veterino semine equorumconfieri credas Centauros posse neque esse,aut rapidis canibus succinctas semimariniscorporibus Scyllas et cetera de genere horum,inter se quorum discordia membra videmus;quae neque florescunt pariter nec robora sumuntcorporibus neque proiciunt aetate senectanec simili Venere ardescunt nec moribus unisconveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.quippe videre licet pinguescere saepe cicutabarbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.flamma quidem vero cum corpora fulva leonumtam soleat torrere atque urere quam genus omnevisceris in terris quod cumque et sanguinis extet,qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaeraore foras acrem flaret de corpore flammam?quare etiam tellure nova caeloque recentitalia qui fingit potuisse animalia gigni,nixus in hoc uno novitatis nomine inani,multa licet simili ratione effutiat ore,aurea tum dicat per terras flumina vulgofluxisse et gemmis florere arbusta suessesuësseaut hominem tanto membrorum esse impete natum,trans maria alta pedum nisus ut ponere possetet manibus totum circum se vertere caelum.nam quod multa fuere in terris semina rerum,tempore quo primum tellus animalia fudit,nil tamen est signi mixtas potuisse creariinter se pecudes compactaque membra animantum,propterea quia quae de terris nunc quoque abundantherbarum genera ac fruges arbustaque laetanon tamen inter se possunt complexa creari,sed res quaeque suo ritu procedit et omnesfoedere naturae certo discrimina servant.Et genus humanum multo fuit illud in arvisdurius, ut decuit, tellus quod dura creasset,et maioribus et solidis magis ossibus intusfundatum, validis aptum per viscera nervis,nec facile ex aestu nec frigore quod capereturnec novitate cibi nec labi corporis ulla.multaque per caelum solis volventia lustravolgivago vitam tractabant more ferarum.nec robustus erat curvi moderator aratri quisquam, nec scibat ferro molirier arvanec nova defodere in terram virgulta neque altisarboribus veteres decidere falcibus ramos.quod sol atque imbres dederant, quod terra crearatsponte sua, satis id placabat pectora donum.glandiferas inter curabant corpora quercusplerumque; et quae nunc hiberno tempore cernisarbita puniceo fieri matura colore,plurima tum tellus etiam maiora ferebat.multaque praeterea novitas tum florida mundipabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,ut nunc montibus e magnis decursus aquaiclaricitat late sitientia saecla ferarum.denique nota vagis silvestria templa tenebantnympharum, quibus e scibant umore fluentalubrica proluvie larga lavere umida saxa,umida saxa, super viridi stillantia musco,et partim plano scatere atque erumpere campo.necdum res igni scibant tractare neque utipellibus et spoliis corpus vestire ferarum,sed nemora atque cavos montis silvasque colebantet frutices inter condebant squalida membraverbera ventorum vitare imbrisque coacti.nec commune bonum poterant spectare neque ullismoribus inter se scibant nec legibus uti.quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebatsponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.et Venus in silvis iungebat corpora amantum;conciliabat enim vel mutua quamque cupidovel violenta viri vis atque inpensa libidovel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.et manuum mira freti virtute pedumqueconsectabantur silvestria saecla ferarummissilibus saxis et magno pondere clavae.multaque vincebant, vitabant pauca latebris;saetigerisque pares subus silvestria membranuda dabant terrae nocturno tempore capti,circum se foliis ac frondibus involventes.nec plangore diem magno solemque per agrosquaerebant pavidi palantes noctis in umbris,sed taciti respectabant somnoque sepulti,dum rosea face sol inferret lumina caelo.a parvis quod enim consuerant cernere semperalterno tenebras et lucem tempore gigni,non erat ut fieri posset mirarier umquamnec diffidere, ne terras aeterna teneretnox in perpetuum detracto lumine solis.sed magis illud erat curae, quod saecla feraruminfestam miseris faciebant saepe quietem.eiectique domo fugiebant saxea tectaspumigeri suis adventu validique leonisatque intempesta cedebant nocte paventeshospitibus saevis instrata cubilia fronde.Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla dulcia linquebant lamentis lumina vitae.unus enim tum quisque magis deprensus eorumpabula viva feris praebebat, dentibus haustus,et nemora ac montis gemitu silvasque replebatviva videns vivo sepeliri viscera busto.at quos effugium servarat corpore adeso,posterius tremulas super ulcera tetra tenentespalmas horriferis accibant vocibus Orcum,donique eos vita privarant vermina saevaexpertis opis, ignaros quid volnera vellent.at non multa virum sub signis milia ductauna dies dabat exitio nec turbida pontiaequora lidebant navis ad saxa virosque.nam temere in cassum frustra mare saepe coortumsaevibat leviterque minas ponebat inanis,nec poterat quemquam placidi pellacia pontisubdola pellicere in fraudem ridentibus undis.improba navigii ratio tum caeca iacebat.tum penuria deinde cibi languentia letomembra dabat, contra nunc rerum copia mersat.illi inprudentes ipsi sibi saepe venenumvergebant, nunc dant aliis sollertius ipsi.Inde casas postquam ac pellis ignemque pararuntet mulier coniuncta viro concessit in unumcognita sunt, prolemque ex se videre creatam,tum genus humanum primum mollescere coepit.ignis enim curavit, ut alsia corpora frigusnon ita iam possent caeli sub tegmine ferre,et Venus inminuit viris puerique parentumblanditiis facile ingenium fregere superbum.tunc et amicitiem coeperunt iungere aventesfinitimi inter se nec laedere nec violari,et pueros commendarunt muliebreque saeclum,vocibus et gestu cum balbe significarentimbecillorum esse aequum misererier omnis.nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,sed bona magnaque pars servabat foedera caste;aut genus humanum iam tum foret omne peremptumnec potuisset adhuc perducere saecla propago.At varios linguae sonitus natura subegitmittere et utilitas expressit nomina rerum,non alia longe ratione atque ipsa videturprotrahere ad gestum pueros infantia linguae,cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.sentit enim vim quisque suam quod possit abuti.cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,illis iratus petit atque infestus inurget.at catuli pantherarum scymnique leonumunguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.alituum porro genus alis omne videmusfidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.proinde putare aliquem tum nomina distribuisserebus et inde homines didicisse vocabula prima, desiperest. nam cur hic posset cuncta notarevocibus et varios sonitus emittere linguae,tempore eodem alii facere id non quisse putentur?praeterea si non alii quoque vocibus usiinter se fuerant, unde insita notities estutilitatis et unde data est huic prima potestas,quid vellet facere ut sciret animoque videret?cogere item pluris unus victosque domarenon poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.nec ratione docere ulla suadereque surdis,quid sit opus facto, facilest; neque enim paterenturnec ratione ulla sibi ferrent amplius aurisvocis inauditos sonitus obtundere frustra.postremo quid in hac mirabile tantoperest re,si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,pro vario sensu varia res voce notaret?cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarumdissimilis soleant voces variasque ciere,cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis.inritata canum cum primum magna Molossummollia ricta fremunt duros nudantia dentes,longe alio sonitu rabies restricta minatur,et cum iam latrant et vocibus omnia complent;at catulos blande cum lingua lambere temptantaut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentessuspensis teneros imitantur dentibus haustus,longe alio pacto gannitu vocis adulant,et cum deserti baubantur in aedibus, aut cumplorantis fugiunt summisso corpore plagas.denique non hinnitus item differre videtur,inter equas ubi equus florenti aetate iuvencuspinnigeri saevit calcaribus ictus Amoriset fremitum patulis sub naribus edit ad arma,et cum sic alias concussis artibus hinnit?postremo genus alituum variaeque volucres,accipitres atque ossifragae mergique marinisfluctibus in salso victum vitamque petentes,longe alias alio iaciunt in tempore voces,et quom de victu certant praedaque repugnant.et partim mutant cum tempestatibus unaraucisonos cantus, cornicum ut saecla vetustacorvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbrisposcere et inter dum ventos aurasque vocare.ergo si varii sensus animalia cogunt,muta tamen cum sint, varias emittere voces,quanto mortalis magis aequumst tum potuissedissimilis alia atque alia res voce notare!Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,fulmen detulit in terram mortalibus ignemprimitus, inde omnis flammarum diditur ardor;multa videmus enim caelestibus insita flammisfulgere, cum caeli donavit plaga vaporis.et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillansaestuat in ramos incumbens arboris arbor, exprimitur validis extritus viribus ignis,emicat inter dum flammai fervidus ardor,mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.inde cibum quoquere ac flammae mollire vaporesol docuit, quoniam mitescere multa videbantverberibus radiorum atque aestu victa per agros.Inque dies magis hi victum vitamque prioremcommutare novis monstrabant rebus et igni,ingenio qui praestabant et corde vigebant.condere coeperunt urbis arcemque locarepraesidium reges ipsi sibi perfugiumque,et pecudes et agros divisere atque dederepro facie cuiusque et viribus ingenioque;nam facies multum valuit viresque vigebant.posterius res inventast aurumque repertum,quod facile et validis et pulchris dempsit honorem;divitioris enim sectam plerumque secunturquam lubet et fortes et pulchro corpore creti.quod siquis vera vitam ratione gubernet,divitiae grandes homini sunt vivere parceaequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.at claros homines voluerunt se atque potentes,ut fundamento stabili fortuna maneretet placidam possent opulenti degere vitam,ne quiquam, quoniam ad summum succedere honoremcertantes iter infestum fecere viai,et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictosinvidia inter dum contemptim in Tartara taetra;invidia quoniam ceu fulmine summa vaporantplerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;ut satius multo iam sit parere quietumquam regere imperio res velle et regna tenere.proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,angustum per iter luctantes ambitionis;quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntqueres ex auditis potius quam sensibus ipsis,nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.Ergo regibus occisis subversa iacebatpristina maiestas soliorum et sceptra superba,et capitis summi praeclarum insigne cruentumsub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;nam cupide conculcatur nimis ante metutum.res itaque ad summam faecem turbasque redibat,imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.inde magistratum partim docuere creareiuraque constituere, ut vellent legibus uti.nam genus humanum, defessum vi colere aevom,ex inimicitiis languebat; quo magis ipsumsponte sua cecidit sub leges artaque iura.acrius ex ira quod enim se quisque parabatulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.inde metus maculat poenarum praemia vitae.circumretit enim vis atque iniuria quemque atque unde exortast, ad eum plerumque revertit,nec facilest placidam ac pacatam degere vitamqui violat factis communia foedera pacis.etsi fallit enim divom genus humanumque,perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;quippe ubi se multi per somnia saepe loquentesaut morbo delirantes protraxe feranturet celata mala in medium et peccata dedisse.Nunc quae causa deum per magnas numina gentispervulgarit et ararum compleverit urbissuscipiendaque curarit sollemnia sacra,quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,qui delubra deum nova toto suscitat orbiterrarum et festis cogit celebrare diebus,non ita difficilest rationem reddere verbis.quippe etenim iam tum divom mortalia saeclaegregias animo facies vigilante videbantet magis in somnis mirando corporis auctu.his igitur sensum tribuebant propterea quodmembra movere videbantur vocesque superbasmittere pro facie praeclara et viribus amplis.aeternamque dabant vitam, quia semper eorumsubpeditabatur facies et forma manebat,et tamen omnino quod tantis viribus auctosnon temere ulla vi convinci posse putabant.fortunisque ideo longe praestare putabant,quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,et simul in somnis quia multa et mira videbantefficere et nullum capere ipsos inde laborem.praeterea caeli rationes ordine certoet varia annorum cernebant tempora vertinec poterant quibus id fieret cognoscere causis.ergo perfugium sibi habebant omnia divistradere et illorum nutu facere omnia flecti.in caeloque deum sedes et templa locarunt,per caelum volvi quia nox et luna videtur,luna dies et nox et noctis signa severanoctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,nubila sol imbres nix venti fulmina grandoet rapidi fremitus et murmura magna minarum.O genus infelix humanum, talia diviscum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobisvolnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!nec pietas ullast velatum saepe viderivertier ad lapidem atque omnis accedere ad arasnec procumbere humi prostratum et pandere palmasante deum delubra nec aras sanguine multospargere quadrupedum nec votis nectere vota,sed mage pacata posse omnia mente tueri.nam cum suspicimus magni caelestia munditempla super stellisque micantibus aethera fixum,et venit in mentem solis lunaeque viarum,tunc aliis oppressa malis in pectora cura illa quoque expergefactum caput erigere infit,ne quae forte deum nobis inmensa potestassit, vario motu quae candida sidera verset;temptat enim dubiam mentem rationis egestas,ecquae nam fuerit mundi genitalis origo,et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundiet taciti motus hunc possint ferre laborem,an divinitus aeterna donata saluteperpetuo possint aevi labentia tractuinmensi validas aevi contemnere viris.praeterea cui non animus formidine divumcontrahitur, cui non correpunt membra pavore,fulminis horribili cum plaga torrida telluscontremit et magnum percurrunt murmura caelum?non populi gentesque tremunt, regesque superbicorripiunt divum percussi membra timore,ne quod ob admissum foede dictumve superbepoenarum grave sit solvendi tempus adauctum?summa etiam cum vis violenti per mare ventiinduperatorem classis super aequora verritcum validis pariter legionibus atque elephantis,non divom pacem votis adit ac prece quaesitventorum pavidus paces animasque secundas?ne quiquam, quoniam violento turbine saepecorreptus nihilo fertur minus ad vada leti.usque adeo res humanas vis abdita quaedamopterit et pulchros fascis saevasque securesproculcare ac ludibrio sibi habere videtur.denique sub pedibus tellus cum tota vacillatconcussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,quid mirum si se temnunt mortalia saeclaatque potestatis magnas mirasque relinquuntin rebus viris divum, quae cuncta gubernent?Quod super est, aes atque aurum ferrumque repertumstet simul argenti pondus plumbique potestas,ignis ubi ingentis silvas ardore cremaratmontibus in magnis, seu caelo fulmine misso,sive quod inter se bellum silvestre gerenteshostibus intulerant ignem formidinis ergo,sive quod inducti terrae bonitate volebantpandere agros pinguis et pascua reddere rura,sive feras interficere et ditescere praeda;nam fovea atque igni prius est venarier ortumquam saepire plagis saltum canibusque ciere.quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardorhorribili sonitu silvas exederat altisa radicibus et terram percoxerat igni,manabat venis ferventibus in loca terraeconcava conveniens argenti rivus et auri,aeris item et plumbi. quae cum concreta videbantposterius claro in terra splendere colore,tollebant nitido capti levique lepore,et simili formata videbant esse figuraatque lacunarum fuerant vestigia cuique.tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,et prorsum quamvis in acuta ac tenvia possemucronum duci fastigia procudendo,ut sibi tela parent silvasque ut caedere possintmateriemque dolare et levia radere tignaet terebrare etiam ac pertundere perque forare.nec minus argento facere haec auroque parabantquam validi primum violentis viribus aeris,ne quiquam, quoniam cedebat victa potestasnec poterant pariter durum sufferre laborem.nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebatpropter inutilitatem hebeti mucrone retusum;nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.sic volvenda aetas commutat tempora rerum.quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;porro aliud succedit et e contemptibus exitinque dies magis adpetitur floretque repertumlaudibus et miro est mortalis inter honore.Nunc tibi quo pacto ferri natura repertasit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.arma antiqua manus ungues dentesque fueruntet lapides et item silvarum fragmina ramiet flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.posterius ferri vis est aerisque reperta.et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,quo facilis magis est natura et copia maior.aere solum terrae tractabant, aereque bellimiscebant fluctus et vulnera vasta serebantet pecus atque agros adimebant; nam facile ollisomnia cedebant armatis nuda et inerma.inde minutatim processit ferreus ensisversaque in obprobrium species est falcis ahenae,et ferro coepere solum proscindere terraeexaequataque sunt creperi certamina belli.et prius est armatum in equi conscendere costaset moderarier hunc frenis dextraque vigerequam biiugo curru belli temptare pericla.et biiugo prius est quam bis coniungere binoset quam falciferos armatum escendere currus.inde boves Lucas turrito corpore, tetras,anguimanus, belli docuerunt volnera Poenisufferre et magnas Martis turbare catervas.sic alid ex alio peperit discordia tristis,horribile humanis quod gentibus esset in armis,inque dies belli terroribus addidit augmen.Temptarunt etiam tauros in moenere belliexpertique sues saevos sunt mittere in hostis.et validos partim prae se misere leonescum doctoribus armatis saevisque magistris,qui moderarier his possent vinclisque tenere,ne quiquam, quoniam permixta caede calentesturbabant saevi nullo discrimine turmas,terrificas capitum quatientis undique cristas,nec poterant equites fremitu perterrita equorumpectora mulcere et frenis convertere in hostis. inritata leae iaciebant corpora saltuundique et adversum venientibus ora patebantet nec opinantis a tergo deripiebantdeplexaeque dabant in terram volnere victos,morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.iactabantque suos tauri pedibusque terebantet latera ac ventres hauribant supter equorumcornibus et terram minitanti mente ruebant.et validis socios caedebant dentibus apritela infracta suo tinguentes sanguine saeviin se fracta suo tinguentes sanguine tela,permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.nam transversa feros exibant dentis adactusiumenta aut pedibus ventos erecta petebant,ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videresconcidere atque gravi terram consternere casu.si quos ante domi domitos satis esse putabant,effervescere cernebant in rebus agundisvolneribus clamore fuga terrore tumultu,nec poterant ullam partem redducere eorum;diffugiebat enim varium genus omne ferarum,ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactaediffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,qui numero diffidebant armisque vacabant,si fuit ut facerent. sed vix adducor ut antenon quierint animo praesentire atque videre,quam commune malum fieret foedumque, futurum.et magis id possis factum contendere in omniin variis mundis varia ratione creatis,quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,nec ratione alia possunt tam levia gigniinsilia ac fusi, radii, scapique sonantes.et facere ante viros lanam natura coegitcoëgitquam muliebre genus; nam longe praestat in arteet sollertius est multo genus omne virile;agricolae donec vitio vertere severi,ut muliebribus id manibus concedere vellentatque ipsi pariter durum sufferre laborematque opere in duro durarent membra manusque.At specimen sationis et insitionis origoipsa fuit rerum primum natura creatrix,arboribus quoniam bacae glandesque caducaetempestiva dabant pullorum examina supter;unde etiam libitumst stirpis committere ramiset nova defodere in terram virgulta per agros.inde aliam atque aliam culturam dulcis agellitemptabant fructusque feros mansuescere terracernebant indulgendo blandeque colendo.inque dies magis in montem succedere silvascogebant infraque locum concedere cultis,prata lacus rivos segetes vinetaque laeta collibus et campis ut haberent, atque olearumcaerula distinguens inter plaga currere possetper tumulos et convallis camposque profusa;ut nunc esse vides vario distincta leporeomnia, quae pomis intersita dulcibus ornantarbustisque tenent felicibus opsita circum.At liquidas avium voces imitarier oreante fuit multo quam levia carmina cantuconcelebrare homines possent aurisque iuvare.et zephyri cava per calamorum sibila primumagrestis docuere cavas inflare cicutas.inde minutatim dulcis didicere querellas,tibia quas fundit digitis pulsata canentum,avia per nemora ac silvas saltusque reperta,per loca pastorum deserta atque otia dia.sic unum quicquid paulatim protrahit aetasin medium ratioque in luminis eruit oras.haec animos ollis mulcebant atque iuvabantcum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.saepe itaque inter se prostrati in gramine mollipropter aquae rivom sub ramis arboris altae.non magnis opibus iucunde corpora habebant,praesertim cum tempestas ridebat et annitempora pingebant viridantis floribus herbas.tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinniconsuerant; agrestis enim tum musa vigebat.tum caput atque umeros plexis redimire coronisfloribus et foliis lascivia laeta movebat,atque extra numerum procedere membra moventesduriter et duro terram pede pellere matrem;unde oriebantur risus dulcesque cachinni,omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.et vigilantibus hinc aderant solacia somnoducere multimodis voces et flectere cantuset supera calamos unco percurrere labro;unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.et numerum servare genus didicere, neque hilomaiore interea capiunt dulcedine fructumquam silvestre genus capiebat terrigenarum.nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus antesuavius, in primis placet et pollere videtur,posteriorque fere melior res illa repertaperdit et immutat sensus ad pristina quaeque.sic odium coepit glandis, sic illa relictastrata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.pellis item cecidit vestis contempta ferina;quam reor invidia tali tunc esse repertam,ut letum insidiis qui gessit primus obiret,et tamen inter eos distractam sanguine multodisperiise neque in fructum convertere quisse.tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curisexercent hominum vitam belloque fatigant;quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.frigus enim nudos sine pellibus excruciabatterrigenas; at nos nil laedit veste carerepurpurea atque auro signisque ingentibus apta,dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.Ergo hominum genus in cassum frustraque laboratsemper et in curis consumit inanibus aevom,ni mirum quia non cognovit quae sit habendifinis et omnino quoad crescat vera voluptas;idque minutatim vitam provexit in altumet belli magnos commovit funditus aestus.at vigiles mundi magnum versatile templumsol et luna suo lustrantes lumine circumperdocuere homines annorum tempora vertiet certa ratione geri rem atque ordine certo.Iam validis saepti degebant turribus aevom,et divisa colebatur discretaque tellus,tum mare velivolis florebat navibus ponti,auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,carminibus cum res gestas coepere poetaepoëtaetradere; nec multo prius sunt elementa reperta.propterea quid sit prius actum respicere aetasnostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.Navigia atque agri culturas moenia legesarma vias vestes et cetera de genere horum,praemia, delicias quoque vitae funditus omnis,carmina, picturas et daedala signa politausus et impigrae simul experientia mentispaulatim docuit pedetemptim progredientis.sic unum quicquid paulatim protrahit aetasin medium ratioque in luminis erigit oras;namque alid ex alio clarescere corde videbant,artibus ad summum donec venere cacumen.

Liber SextusPrimae frugiparos fetus mortalibus aegrisdididerunt quondam praeclaro nomine Athenaeet recreaverunt vitam legesque rogaruntet primae dederunt solacia dulcia vitae,cum genuere virum tali cum corde repertum,omnia veridico qui quondam ex ore profudit;cuius et extincti propter divina repertadivolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.nam cum vidit hic ad victum quae flagitat ususomnia iam ferme mortalibus esse parataet, pro quam possent, vitam consistere tutam,divitiis homines et honore et laude potentisaffluere atque bona gnatorum excellere fama,nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi,atque animi ingratis vitam vexare sine ullapausa atque infestis cogi saevire querellis,intellegit ibi vitium vas efficere ipsumomniaque illius vitio corrumpier intus,quae conlata foris et commoda cumque venirent;partim quod fluxum pertusumque esse videbat,ut nulla posset ratione explerier umquam,partim quod taetro quasi conspurcare saporeomnia cernebat, quae cumque receperat, intus.veridicis igitur purgavit pectora dictiset finem statuit cuppedinis atque timorisexposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,quid foret, atque viam monstravit, tramite parvoqua possemus ad id recto contendere cursu,quidve mali foret in rebus mortalibus passim,quod fieret naturali varieque volaretseu casu seu vi, quod sic natura parasset,et quibus e portis occurri cuique deceret,et genus humanum frustra plerumque probavitvolvere curarum tristis in pectore fluctus.nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecisin tenebris metuunt, sic nos in luce timemusinter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quamquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessestnon radii solis nec lucida tela dieidiscutiant, sed naturae species ratioque.quo magis inceptum pergam pertexere dictis.Et quoniam docui mundi mortalia templaesse et nativo consistere corpore caelum,et quae cumque in eo fiunt fierique necessestpleraque dissolui, qui restant percipe porro,quandoquidem semel insignem conscendere currumtu mihi supremae praescripta ad candida calliscurrenti spatium praemonstra, callida musaCalliope, requies hominum divomque voluptas,te duce ut insigni capiam cum laude coronam. ventorum existant, placentur ut omnia rursumquae fuerint, sint placato conversa furore.cetera quae fieri in terris caeloque tuenturmortales, pavidis cum pendent mentibus saepeet faciunt animos humilis formidine divomdepressosque premunt ad terram propterea quodignorantia causarum conferre deorumcogit ad imperium res et concedere regnum.quorum operum causas nulla ratione viderepossunt ac fieri divino numine rentur.nam bene qui didicere deos securum agere aevom,si tamen interea mirantur qua rationequaeque geri possint, praesertim rebus in illisquae supera caput aetheriis cernuntur in oris,rursus in antiquas referuntur religioniset dominos acris adsciscunt, omnia possequos miseri credunt, ignari quid queat esse,quid nequeat, finita potestas denique cuiquequa nam sit ratione atque alte terminus haerens;quo magis errantes caeca ratione feruntur.quae nisi respuis ex animo longeque remittisdis indigna putare alienaque pacis eorum,delibata deum per te tibi numina sanctasaepe oberunt; non quo violari summa deum vispossit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,sed quia tute tibi placida cum pace quietosconstitues magnos irarum volvere fluctus,nec delubra deum placido cum pectore adibis,nec de corpore quae sancto simulacra ferunturin mentes hominum divinae nuntia formae,suscipere haec animi tranquilla pace valebis.inde videre licet qualis iam vita sequatur.quam quidem ut a nobis ratio verissima longereiciat, quamquam sunt a me multa profecta,multa tamen restant et sunt ornanda politisversibus; est ratio caeliQUE ignisque tenenda,sunt tempestates et fulmina clara canenda,quid faciant et qua de causa cumque ferantur;ne trepides caeli divisis partibus amens,unde volans ignis pervenerit aut in utram severterit hinc partim, quo pacto per loca saeptainsinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.quorum operum causas nulla ratione viderepossunt ac fieri divino numine rentur.Principio tonitru quatiuntur caerula caelipropterea quia concurrunt sublime volantesaetheriae nubes contra pugnantibus ventis.nec fit enim sonitus caeli de parte serena,verum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes,tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.praeterea neque tam condenso corpore nubesesse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autemtam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;nam cadere aut bruto deberent pondere pressae ut lapides, aut ut fumus constare nequirentnec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.Dant etiam sonitum patuli super aequora mundi,carbasus ut quondam magnis intenta theatrisdat crepitum malos inter iactata trabesque,