nec minus haec animum cognoscere posse sagacemquam quae sunt aliis rebus privata notare.Sed ne forte putes solo spoliata colorecorpora prima manere, etiam secreta teporissunt ac frigoris omnino calidique vaporis,et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur,nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.sicut amaracini blandum stactaeque liquoremet nardi florem, nectar qui naribus halat,cum facere instituas, cum primis quaerere par est,quod licet ac possis reperire, inolentis olivinaturam, nullam quae mittat naribus auram,quam minime ut possit mixtos in corpore odoresconcoctosque suo contractans perdere viro,propter eandem rem debent primordia rerumnon adhibere suum gignundis rebus odoremnec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt,nec simili ratione saporem denique quemquamnec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,cetera, quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro,omnia sint a principiis seiuncta necessest,inmortalia si volumus subiungere rebusfundamenta, quibus nitatur summa salutis;ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.Nunc ea quae sentire videmus cumque necessestex insensilibus tamen omnia confiteareprincipiis constare. neque id manufesta refutantnec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,sed magis ipsa manu ducunt et credere coguntex insensilibus, quod dico, animalia gigni.quippe videre licet vivos existere vermesstercore de taetro, putorem cum sibi nacta estintempestivis ex imbribus umida tellus.Praeterea cunctas itidem res vertere sese.vertunt se fluvii in frondes et pabula laetain pecudes, vertunt pecudes in corpora nostranaturam, et nostro de corpore saepe ferarumaugescunt vires et corpora pennipotentum.ergo omnes natura cibos in corpora vivavertit et hinc sensus animantum procreat omnes,non alia longe ratione atque arida lignaexplicat in flammas et in ignis omnia versat.iamne vides igitur magni primordia rerumreferre in quali sint ordine quaeque locataet commixta quibus dent motus accipiantque?Tum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum,quod movet et varios sensus expromere cogit,ex insensilibus ne credas sensile gigni?ni mirum lapides et ligna et terra quod unamixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum.illud in his igitur rebus meminisse decebit,non ex omnibus omnino, quaecumque creant ressensilia, extemplo me gigni dicere sensus,sed magni referre ea primum quantula constent,sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma,motibus ordinibus posituris denique quae sint.quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus;et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres,vermiculos pariunt, quia corpora materiaiantiquis ex ordinibus permota nova reconciliantur ita ut debent animalia gigni.Deinde ex sensilibus qui sensile posse creariconstituunt, porro ex aliis sentire sueti* * *mollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnisvisceribus nervis venis, quae cumque videmusmollia mortali consistere corpore creta.sed tamen esto iam posse haec aeterna manere;nempe tamen debent aut sensum partis habereaut similis totis animalibus esse putari.at nequeant per se partes sentire necesse est:namque animus sensus membrorum respuit omnis,nec manus a nobis potis est secreta neque ullacorporis omnino sensum pars sola tenere.linquitur ut totis animantibus adsimulentur,vitali ut possint consentire undique sensu.qui poterunt igitur rerum primordia diciet leti vitare vias, animalia cum sint,atque animalia sint mortalibus una eademque?quod tamen ut possint, at coetu concilioquenil facient praeter volgum turbamque animantum,scilicet ut nequeant homines armenta feraequeinter sese ullam rem gignere conveniundo.sic itidem quae sentimus sentire necessest.quod si forte suum dimittunt corpore sensumatque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quoddetrahitur? tum praeterea, quod fudimus ante,quatinus in pullos animalis vertier ovacernimus alituum vermisque effervere terra,intempestivos quam putor cepit ob imbris,scire licet gigni posse ex non sensibus sensus.Quod si forte aliquis dicet, dum taxat oririposse ex non sensu sensus mutabilitate,aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,huic satis illud erit planum facere atque probare,non fieri partum nisi concilio ante coacto,nec quicquam commutari sine conciliatu.Principio nequeunt ullius corporis essesensus ante ipsam genitam naturam animantis,ni mirum quia materies disiecta teneturaere fluminibus terris terraque creatis,nec congressa modo vitalis convenientescontulit inter se motus, quibus omnituentesaccensi sensus animantem quamque tuentur.Praeterea quamvis animantem grandior ictus,quam patitur natura, repente adfligit et omniscorporis atque animi pergit confundere sensus.dissoluuntur enim positurae principiorumet penitus motus vitales inpediuntur,donec materies omnis concussa per artusvitalis animae nodos a corpore solvitdispersamque foras per caulas eiecit omnis;nam quid praeterea facere ictum posse reamuroblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque?fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictureliqui motus vitalis vincere saepe,vincere et ingentis plagae sedare tumultusinque suos quicquid rursus revocare meatuset quasi iam leti dominantem in corpore motumdiscutere ac paene amissos accendere sensus;nam qua re potius leti iam limine ab ipsoad vitam possint conlecta mente reverti,quam quo decursum prope iam siet ire et abire?Praeterea, quoniam dolor est, ubi materiaicorpora vi quadam per viscera viva per artussollicitata suis trepidant in sedibus intus,inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas,scire licet nullo primordia posse doloretemptari nullamque voluptatem capere ex se;quandoquidem non sunt ex ullis principiorumcorporibus, quorum motus novitate laborentaut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.haut igitur debent esse ullo praedita sensu.Denique uti possint sentire animalia quaeque,principiis si iam est sensus tribuendus eorum,quid, genus humanum propritim de quibus auctumst?scilicet et risu tremulo concussa cachinnantet lacrimis spargunt rorantibus ora genasquemultaque de rerum mixtura dicere callentet sibi proporro quae sint primordia quaerunt;quando quidem totis mortalibus adsimulataipsa quoque ex aliis debent constare elementis,inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis;quippe sequar, quod cumque loqui ridereque diceset sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.quod si delira haec furiosaque cernimus esseet ridere potest non ex ridentibus auctus,et sapere et doctis rationem reddere dictisnon ex seminibus sapientibus atque disertis,qui minus esse queant ea quae sentire videmusseminibus permixta carentibus undique sensu?Denique caelesti sumus omnes semine oriundi;omnibus ille idem pater est, unde alma liquentisumoris guttas mater cum terra recepit,feta parit nitidas fruges arbustaque laetaet genus humanum, parit omnia saecla ferarum,pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascuntet dulcem ducunt vitam prolemque propagant;qua propter merito maternum nomen adepta est.cedit item retro, de terra quod fuit ante,in terras, et quod missumst ex aetheris oris,id rursum caeli rellatum templa receptant.nec sic interemit mors res ut materiaicorpora conficiat, sed coetum dissupat ollis;inde aliis aliud coniungit et efficit, omnisres ut convertant formas mutentque coloreset capiant sensus et puncto tempore reddant;ut noscas referre earum primordia rerumcum quibus et quali positura contineanturet quos inter se dent motus accipiantque,neve putes aeterna penes residere potessecorpora prima quod in summis fluitare videmusrebus et interdum nasci subitoque perire.quin etiam refert nostris in versibus ipsiscum quibus et quali sint ordine quaeque locata;namque eadem caelum mare terras flumina solemsignificant, eadem fruges arbusta animantis;si non omnia sunt, at multo maxima pars estconsimilis; verum positura discrepitant res.sic ipsis in rebus item iam materiai~~intervalla vias conexus pondera plagas~~concursus motus ordo positura figuraecum permutantur, mutari res quoque debent.Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem.nam tibi vehementer nova res molitur ad aurisaccedere et nova se species ostendere rerum.sed neque tam facilis res ulla est, quin ea primumdifficilis magis ad credendum constet, itemquenil adeo magnum neque tam mirabile quicquam,quod non paulatim minuant mirarier omnes,principio caeli clarum purumque coloremquaeque in se cohibet, palantia sidera passim,lunamque et solis praeclara luce nitorem;omnia quae nunc si primum mortalibus essentex improviso si sint obiecta repente,quid magis his rebus poterat mirabile dici,aut minus ante quod auderent fore credere gentes?nil, ut opinor; ita haec species miranda fuisset.quam tibi iam nemo fessus satiate videndi,suspicere in caeli dignatur lucida templa.desine qua propter novitate exterritus ipsaexpuere ex animo rationem, sed magis acriiudicio perpende, et si tibi vera videntur,dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.quaerit enim rationem animus, cum summa loci sitinfinita foris haec extra moenia mundi,quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mensatque animi iactus liber quo pervolet ipse.Principio nobis in cunctas undique partiset latere ex utroque supra supterque per omnenulla est finis; uti docui, res ipsaque per sevociferatur, et elucet natura profundi.nullo iam pacto veri simile esse putandumst,undique cum vorsum spatium vacet infinitumseminaque innumero numero summaque profundamultimodis volitent aeterno percita motu,hunc unum terrarum orbem caelumque creatum,nil agere illa foris tot corpora materiai;cum praesertim hic sit natura factus et ipsasponte sua forte offensando semina rerummultimodis temere in cassum frustraque coactatandem coluerunt ea quae coniecta repentemagnarum rerum fierent exordia semper,terrai maris et caeli generisque animantum.quare etiam atque etiam talis fateare necesse estesse alios alibi congressus materiai,qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.Praeterea cum materies est multa parata,cum locus est praesto nec res nec causa moraturulla, geri debent ni mirum et confieri res.nunc et seminibus si tanta est copia, quantamenumerare aetas animantum non queat omnis,quis eadem natura manet, quae semina rerumconicere in loca quaeque queat simili rationeatque huc sunt coniecta, necesse est confiteareesse alios aliis terrarum in partibus orbiset varias hominum gentis et saecla ferarum.Huc accedit ut in summa res nulla sit una,unica quae gignatur et unica solaque crescat,quin aliquoius siet saecli permultaque eodemsint genere. in primis animalibus indice menteinvenies sic montivagum genus esse ferarum,sic hominum geminam prolem, sic denique mutassquamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.qua propter caelum simili ratione fatendumstterramque et solem, lunam mare cetera quae sunt,non esse unica, sed numero magis innumerali;quando quidem vitae depactus terminus altetam manet haec et tam nativo corpore constantquam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.Quae bene cognita si teneas, natura videturlibera continuo, dominis privata superbis,ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.nam pro sancta deum tranquilla pectora pacequae placidum degunt aevom vitamque serenam,quis regere immensi summam, quis habere profundiindu manu validas potis est moderanter habenas,quis pariter caelos omnis convertere et omnisignibus aetheriis terras suffire feracis,omnibus inve locis esse omni tempore praesto,nubibus ut tenebras faciat caelique serenaconcutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedissaepe suas disturbet et in deserta recedenssaeviat exercens telum, quod saepe nocentespraeterit exanimatque indignos inque merentes?Multaque post mundi tempus genitale diemqueprimigenum maris et terrae solisque coortumaddita corpora sunt extrinsecus, addita circumsemina, quae magnum iaculando contulit omne,unde mare et terrae possent augescere et undeappareret spatium caeli domus altaque tectatolleret a terris procul et consurgeret aer.nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagiscorpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,umor ad umorem, terreno corpore terracrescit et ignem ignes procudunt aetheraque aether,donique ad extremum crescendi perfica finemomnia perduxit rerum natura creatrix;ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intravitalis venas quam quod fluit atque recedit.omnibus hic aetas debet consistere rebus,hic natura suis refrenat viribus auctum.nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctupaulatimque gradus aetatis scandere adultae,plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,dum facile in venas cibus omnis inditur et dumnon ita sunt late dispessa, ut multa remittantet plus dispendi faciant quam vescitur aetas.nam certe fluere atque recedere corpora rebusmulta manus dandum est; sed plura accedere debent,donec alescendi summum tetigere cacumen.inde minutatim vires et robur adultumfrangit et in partem peiorem liquitur aetas.quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,et quo latior est, in cunctas undique partisplura modo dispargit et a se corpora mittit,nec facile in venas cibus omnis diditur einec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,unde queat tantum suboriri ac subpeditare.iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendosunt et cum externis succumbunt omnia plagis,quando quidem grandi cibus aevo denique defit,nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullamcorpora conficere et plagis infesta domare.Sic igitur magni quoque circum moenia mundiexpugnata dabunt labem putrisque ruinas;omnia debet enim cibus integrare novandoet fulcire cibus, cibus omnia sustentare,ne quiquam, quoniam nec venae perpetiunturquod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellusvix animalia parva creat, quae cuncta creavitsaecla deditque ferarum ingentia corpora partu.haud, ut opinor, enim mortalia saecla superneaurea de caelo demisit funis in arvanec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.praeterea nitidas fruges vinetaque laetasponte sua primum mortalibus ipsa creavit,ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore,conterimusque boves et viris agricolarum,conficimus ferrum vix arvis suppeditati:usque adeo parcunt fetus augentque laborem.iamque caput quassans grandis suspirat aratorcrebrius, in cassum magnos cecidisse labores,et cum tempora temporibus praesentia confertpraeteritis, laudat fortunas saepe parentis.tristis item vetulae vitis sator atque vietaetemporis incusat momen saeclumque fatigat,et crepat, antiquum genus ut pietate repletumperfacile angustis tolerarit finibus aevom,cum minor esset agri multo modus ante viritim;nec tenet omnia paulatim tabescere et iread capulum spatio aetatis defessa vetusto.

Liber TertiusE tenebris tantis tam clarum extollere lumenqui primus potuisti inlustrans commoda vitae,te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nuncficta pedum pono pressis vestigia signis,non ita certandi cupidus quam propter amoremquod te imitari aveo; quid enim contendat hirundocycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haediconsimile in cursu possint et fortis equi vis?tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobissuppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,floriferis ut apes in saltibus omnia libant,omnia nos itidem depascimur aurea dicta,aurea, perpetua semper dignissima vita.nam simul ac ratio tua coepit vociferarinaturam rerum divina mente coortadiffugiunt animi terrores, moenia mundidiscedunt. totum video per inane geri res.apparet divum numen sedesque quietae,quas neque concutiunt venti nec nubila nimbisaspergunt neque nix acri concreta pruinacana cadens violat semper~~que~~ innubilus aetherintegit et large diffuso lumine ridet:omnia suppeditat porro natura neque ullares animi pacem delibat tempore in ullo.at contra nusquam apparent Acherusia templa,nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.his ibi me rebus quaedam divina voluptaspercipit atque horror, quod sic natura tua vitam manifesta patens ex omni parte retecta est.Et quoniam docui, cunctarum exordia rerumqualia sint et quam variis distantia formissponte sua volitent aeterno percita motu,quove modo possint res ex his quaeque creari,hasce secundum res animi natura videturatque animae claranda meis iam versibus esseet metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,funditus humanam qui vitam turbat ab imoomnia suffundens mortis nigrore neque ullamesse voluptatem liquidam puramque relinquit.nam quod saepe homines morbos magis esse timendosinfamemque ferunt vitam quam Tartara letiet se scire animi naturam sanguinis esse,aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,nec prosum quicquam nostrae rationis egere,hinc licet advertas animum magis omnia laudisiactari causa quam quod res ipsa probetur.extorres idem patria longeque fugaticonspectu ex hominum, foedati crimine turpi,omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,et quo cumque tamen miseri venere parentantet nigras mactant pecudes et manibus divisinferias mittunt multoque in rebus acerbis acrius advertunt animos ad religionem.quo magis in dubiis hominem spectare periclisconvenit adversisque in rebus noscere qui sit;nam verae voces tum demum pectore ab imoeliciuntur et eripitur persona amanare.denique avarities et honorum caeca cupido,quae miseros homines cogunt transcendere finesiuris et inter dum socios scelerum atque ministrosnoctes atque dies niti praestante laboread summas emergere opes, haec vulnera vitaenon minimam partem mortis formidine aluntur.turpis enim ferme contemptus et acris egestassemota ab dulci vita stabilique videturet quasi iam leti portas cunctarier ante;unde homines dum se falso terrore coactieffugisse volunt longe longeque remosse,sanguine civili rem conflant divitiasqueconduplicant avidi, caedem caede accumulantes,crudeles gaudent in tristi funere fratriset consanguineum mensas odere timentque.consimili ratione ab eodem saepe timoremacerat invidia ante oculos illum esse potentem,illum aspectari, claro qui incedit honore,ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.intereunt partim statuarum et nominis ergo.et saepe usque adeo, mortis formidine, vitaepercipit humanos odium lucisque videndae,ut sibi consciscant maerenti pectore letumobliti fontem curarum hunc esse timorem:hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiairumpere et in summa pietate evertere suadet:nam iam saepe homines patriam carosque parentisprodiderunt vitare Acherusia templa petentes.nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecisin tenebris metuunt, sic nos in luce timemusinter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quamquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessestnon radii solis neque lucida tela dieidiscutiant, sed naturae species ratioque.Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,in quo consilium vitae regimenque locatum est,esse hominis partem nihilo minus ac manus et pesatque oculei partes animantis totius extant.sensum animi certa non esse in parte locatum,verum habitum quendam vitalem corporis esse,harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nosvivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;ut bona saepe valetudo cum dicitur essecorporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,sic animi sensum non certa parte reponunt;magno opere in quo mi diversi errare videntur.Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,cum tamen ex alia laetamur parte latenti; et retro fit ubi contra sit saepe vicissim,cum miser ex animo laetatur corpore toto;non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,in nullo caput interea sit forte dolore.Praeterea molli cum somno dedita membraeffusumque iacet sine sensu corpus honustum,est aliud tamen in nobis quod tempore in illomultimodis agitatur et omnis accipit in selaetitiae motus et curas cordis inanis.Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possisesse neque harmonia corpus sentire solere,principio fit uti detracto corpore multo