Liber TertiusE tenebris tantis tam clarum extollere lumenqui primus potuisti inlustrans commoda vitae,te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nuncficta pedum pono pressis vestigia signis,non ita certandi cupidus quam propter amoremquod te imitari aveo; quid enim contendat hirundocycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haediconsimile in cursu possint et fortis equi vis?tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobissuppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,floriferis ut apes in saltibus omnia libant,omnia nos itidem depascimur aurea dicta,aurea, perpetua semper dignissima vita.nam simul ac ratio tua coepit vociferarinaturam rerum divina mente coortadiffugiunt animi terrores, moenia mundidiscedunt. totum video per inane geri res.apparet divum numen sedesque quietae,quas neque concutiunt venti nec nubila nimbisaspergunt neque nix acri concreta pruinacana cadens violat semperque innubilus aetherintegit et large diffuso lumine ridet:omnia suppeditat porro natura neque ullares animi pacem delibat tempore in ullo.at contra nusquam apparent Acherusia templa,nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.his ibi me rebus quaedam divina voluptaspercipit atque horror, quod sic natura tua vitam manifesta patens ex omni parte retecta est.Et quoniam docui, cunctarum exordia rerumqualia sint et quam variis distantia formissponte sua volitent aeterno percita motu,quove modo possint res ex his quaeque creari,hasce secundum res animi natura videturatque animae claranda meis iam versibus esseet metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,funditus humanam qui vitam turbat ab imoomnia suffundens mortis nigrore neque ullamesse voluptatem liquidam puramque relinquit.nam quod saepe homines morbos magis esse timendosinfamemque ferunt vitam quam Tartara letiet se scire animi naturam sanguinis esse,aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,nec prosum quicquam nostrae rationis egere,hinc licet advertas animum magis omnia laudisiactari causa quam quod res ipsa probetur.extorres idem patria longeque fugaticonspectu ex hominum, foedati crimine turpi,omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,et quo cumque tamen miseri venere parentantet nigras mactant pecudes et manibus divisinferias mittunt multoque in rebus acerbis acrius advertunt animos ad religionem.quo magis in dubiis hominem spectare periclisconvenit adversisque in rebus noscere qui sit;nam verae voces tum demum pectore ab imoeliciuntur et eripitur persona amanare.denique avarities et honorum caeca cupido,quae miseros homines cogunt transcendere finesiuris et inter dum socios scelerum atque ministrosnoctes atque dies niti praestante laboread summas emergere opes, haec vulnera vitaenon minimam partem mortis formidine aluntur.turpis enim ferme contemptus et acris egestassemota ab dulci vita stabilique videturet quasi iam leti portas cunctarier ante;unde homines dum se falso terrore coactieffugisse volunt longe longeque remosse,sanguine civili rem conflant divitiasqueconduplicant avidi, caedem caede accumulantes,crudeles gaudent in tristi funere fratriset consanguineum mensas odere timentque.consimili ratione ab eodem saepe timoremacerat invidia ante oculos illum esse potentem,illum aspectari, claro qui incedit honore,ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.intereunt partim statuarum et nominis ergo.et saepe usque adeo, mortis formidine, vitaepercipit humanos odium lucisque videndae,ut sibi consciscant maerenti pectore letumobliti fontem curarum hunc esse timorem:hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiairumpere et in summa pietate evertere suadet:nam iam saepe homines patriam carosque parentisprodiderunt vitare Acherusia templa petentes.nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecisin tenebris metuunt, sic nos in luce timemusinter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quamquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessestnon radii solis neque lucida tela dieidiscutiant, sed naturae species ratioque.Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,in quo consilium vitae regimenque locatum est,esse hominis partem nihilo minus ac manus et pesatque oculei partes animantis totius extant.sensum animi certa non esse in parte locatum,verum habitum quendam vitalem corporis esse,harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nosvivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;ut bona saepe valetudo cum dicitur essecorporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,sic animi sensum non certa parte reponunt;magno opere in quo mi diversi errare videntur.Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,cum tamen ex alia laetamur parte latenti; et retro fit ubi contra sit saepe vicissim,cum miser ex animo laetatur corpore toto;non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,in nullo caput interea sit forte dolore.Praeterea molli cum somno dedita membraeffusumque iacet sine sensu corpus honustum,est aliud tamen in nobis quod tempore in illomultimodis agitatur et omnis accipit in selaetitiae motus et curas cordis inanis.Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possisesse neque harmonia corpus sentire solere,principio fit uti detracto corpore multosaepe tamen nobis in membris vita moretur.Atque eadem rursum, cum corpora pauca calorisdiffugere forasque per os est editus aegaër,deserit extemplo venas atque ossa relinquit;noscere ut hinc possis non aequas omnia partiscorpora habere neque ex aequo fulcire salutem,sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporissemina, curare in membris ut vita moretur.est igitur calor ac ventus vitalis in ipsocorpore, qui nobis moribundos deserit artus.quapropter quoniam est animi natura repertaatque animae quasi pars hominis, redde harmoniainomen, ad organicos alto delatum Heliconi,sive aliunde ipsi porro traxere et in illamtranstulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.quidquid id est, habeant: tu cetera percipe dicta.Nunc animum atque animam dico coniuncta teneriinter se atque unam naturam conficere ex se,sed caput esse quasi et dominari in corpore totoconsilium, quod nos animum mentemque vocamus.idque situm media regione in pectoris haeret.hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circumlaetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest.cetera pars animae per totum dissita corpusparet et ad numen mentis momenque movetur.idque sibi solum per se sapit et sibi gaudet,cum neque res animam neque corpus commovet una.et quasi, cum caput aut oculus temptante dolorelaeditur in nobis, non omni concruciamurcorpore, sic animus nonnumquam laeditur ipselaetitiaque viget, cum cetera pars animaiper membra atque artus nulla novitate cietur;verum ubi vementi magis est commota metu mens,consentire animam totam per membra videmussudoresque ita palloremque existere totocorpore et infringi linguam vocemque aboriri,caligare oculos, sonere auris, succidere artus,denique concidere ex animi terrore videmussaepe homines; facile ut quivis hinc noscere possitesse animam cum animo coniunctam, quae cum animi vipercussa est, exim corpus propellit et icit.Haec eadem ratio naturam animi atque animaicorpoream docet esse; ubi enim propellere membra, corripere ex somno corpus mutareque vultumatque hominem totum regere ac versare videtur,quorum nil fieri sine tactu posse videmusnec tactum porro sine corpore, nonne fatendumstcorporea natura animum constare animamque?praeterea pariter fungi cum corpore et unaconsentire animum nobis in corpore cernis.si minus offendit vitam vis horrida teliossibus ac nervis disclusis intus adacta,at tamen insequitur languor terraeque petitussuavis et in terra mentis qui gignitur aestusinter dumque quasi exsurgendi incerta voluntas.ergo corpoream naturam animi esse necessest,corporeis quoniam telis ictuque laborat.Is tibi nunc animus quali sit corpore et undeconstiterit pergam rationem reddere dictis.principio esse aio persuptilem atque minutisperquam corporibus factum constare. id ita essehinc licet advertas animum, ut pernoscere possis. Nil adeo fieri celeri ratione videtur,quam si mens fieri proponit et inchoat ipsa;ocius ergo animus quam res se perciet ulla,ante oculos quorum in promptu natura videtur.at quod mobile tanto operest, constare rutundisperquam seminibus debet perquamque minutis,momine uti parvo possint inpulsa moveri.namque movetur aqua et tantillo momine flutat,quippe volubilibus parvisque creata figuris.at contra mellis constantior est naturaet pigri latices magis et cunctantior actus:haeret enim inter se magis omnis materiaicopia, ni mirum quia non tam levibus extatcorporibus neque tam suptilibus atque rutundis.namque papaveris aura potest suspensa levisquecogere ut ab summo tibi diffluat altus acervus,at contra lapidum coniectum spicarumquenoenu potest. igitur parvissima corpora pro quamet levissima sunt, ita mobilitate fruuntur;at contra quae cumque magis cum pondere magnoasperaque inveniuntur, eo stabilita magis sunt.nunc igitur quoniamst animi natura repertamobilis egregie, perquam constare necessestcorporibus parvis et levibus atque rutundis.quae tibi cognita res in multis, o bone, rebusutilis invenietur et opportuna cluebit.Haec quoque res etiam naturam dedicat eius,quam tenui constet textura quamque loco secontineat parvo, si possit conglomerari,quod simul atque hominem leti secura quies estindepta atque animi natura animaeque recessit,nil ibi libatum de toto corpore cernasad speciem, nihil ad pondus: mors omnia praestat,vitalem praeter sensum calidumque vaporem.ergo animam totam perparvis esse necessestseminibus nexam per venas viscera nervos, qua tenus, omnis ubi e toto iam corpore cessit,extima membrorum circumcaesura tamen seincolumem praestat nec defit ponderis hilum.quod genus est, Bacchi cum flos evanuit aut cumspiritus unguenti suavis diffugit in aurasaut aliquo cum iam sucus de corpore cessit;nil oculis tamen esse minor res ipsa videturpropterea neque detractum de pondere quicquam,ni mirum quia multa minutaque semina sucosefficiunt et odorem in toto corpore rerum.quare etiam atque etiam mentis naturam animaequescire licet perquam pauxillis esse creatamseminibus, quoniam fugiens nil ponderis aufert.Nec tamen haec simplex nobis natura putanda est.tenvis enim quaedam moribundos deserit auramixta vapore, vapor porro trahit aeraaëra secum;nec calor est quisquam, cui non sit mixtus et aeraër;rara quod eius enim constat natura, necessestaerisaëris inter eum primordia multa moveri.iam triplex animi est igitur natura reperta;nec tamen haec sat sunt ad sensum cuncta creandum,nil horum quoniam recipit mens posse crearesensiferos motus, quae denique mente volutat.quarta quoque his igitur quaedam natura necessestadtribuatur; east omnino nominis expers;qua neque mobilius quicquam neque tenvius extatnec magis e parvis et levibus ex elementis;sensiferos motus quae didit prima per artus.prima cietur enim, parvis perfecta figuris,inde calor motus et venti caeca potestasaccipit, inde aeraër, inde omnia mobilitantur:concutitur sanguis, tum viscera persentiscuntomnia, postremis datur ossibus atque medullissive voluptas est sive est contrarius ardor.nec temere huc dolor usque potest penetrare neque acrepermanare malum, quin omnia perturbenturusque adeo ut vitae desit locus atque animaidiffugiant partes per caulas corporis omnis.sed plerumque fit in summo quasi corpore finismotibus: hanc ob rem vitam retinere valemus.Nunc ea quo pacto inter sese mixta quibusquecompta modis vigeant rationem reddere aventemabstrahit invitum patrii sermonis egestas;sed tamen, ut potero summatim attingere, tangam.inter enim cursant primordia principiorummotibus inter se, nihil ut secernier unumpossit nec spatio fieri divisa potestas,sed quasi multae vis unius corporis extant.quod genus in quovis animantum viscere volgoest odor et quidam color et sapor, et tamen ex hisomnibus est unum perfectum corporis augmen,sic calor atque aeraër et venti caeca potestasmixta creant unam naturam et mobilis illavis, initum motus ab se quae dividit ollis,sensifer unde oritur primum per viscera motus. nam penitus prorsum latet haec natura subestquenec magis hac infra quicquam est in corpore nostroatque anima est animae proporro totius ipsa.quod genus in nostris membris et corpore totomixta latens animi vis est animaeque potestas,corporibus quia de parvis paucisque creatast,sic tibi nominis haec expers vis, facta minutiscorporibus, latet atque animae quasi totius ipsaproporrost anima et dominatur corpore toto.consimili ratione necessest ventus et aeraëret calor inter se vigeant commixta per artusatque aliis aliud subsit magis emineatque,ut quiddam fieri videatur ab omnibus unum,ni calor ac ventus seorsum seorsumque potestasaerisaëris interemant sensum diductaque solvant.est etiam calor ille animo, quem sumit, in iracum fervescit et ex oculis micat acrius ardor;est et frigida multa, comes formidinis, aura,quae ciet horrorem membris et concitat artus;est etiam quoque pacati status aerisaëris ille,pectore tranquillo fit qui voltuque sereno.sed calidi plus est illis quibus acria cordairacundaque mens facile effervescit in ira,quo genere in primis vis est violenta leonum,pectora qui fremitu rumpunt plerumque gementesnec capere irarum fluctus in pectore possunt.at ventosa magis cervorum frigida mens estet gelidas citius per viscera concitat auras,quae tremulum faciunt membris existere motum.at natura boum placido magis aereaëre vivitnec nimis irai fax umquam subdita percitfumida, suffundens caecae caliginis umbra,nec gelidis torpet telis perfixa pavoris;interutrasque sitast cervos saevosque leones.sic hominum genus est: quamvis doctrina politosconstituat pariter quosdam, tamen illa relinquitnaturae cuiusque animi vestigia prima.nec radicitus evelli mala posse putandumst,quin proclivius hic iras decurrat ad acris,ille metu citius paulo temptetur, at illetertius accipiat quaedam clementius aequo.inque aliis rebus multis differre necessestnaturas hominum varias moresque sequacis;quorum ego nunc nequeo caecas exponere causasnec reperire figurarum tot nomina quot suntprincipiis, unde haec oritur variantia rerum.illud in his rebus video firmare potesse,usque adeo naturarum vestigia linquiparvola, quae nequeat ratio depellere nobis,ut nihil inpediat dignam dis degere vitam.Haec igitur natura tenetur corpore ab omniipsaque corporis est custos et causa salutis;nam communibus inter se radicibus haerentnec sine pernicie divelli posse videntur.quod genus e thuris glaebis evellere odorem haud facile est, quin intereat natura quoque eius,sic animi atque animae naturam corpore totoextrahere haut facile est, quin omnia dissoluantur.inplexis ita principiis ab origine primainter se fiunt consorti praedita vita,nec sibi quaeque sine alterius vi posse videturcorporis atque animi seorsum sentire potestas,sed communibus inter eas conflatur utrimquemotibus accensus nobis per viscera sensus.Praeterea corpus per se nec gignitur umquamnec crescit neque post mortem durare videtur.non enim, ut umor aquae dimittit saepe vaporem,qui datus est, neque ea causa convellitur ipse,sed manet incolumis, non, inquam, sic animaidiscidium possunt artus perferre relicti,sed penitus pereunt convulsi conque putrescunt.ex ineunte aevo sic corporis atque animaimutua vitalis discunt contagia motus,maternis etiam membris alvoque reposta,discidium ut nequeat fieri sine peste maloque;ut videas, quoniam coniunctast causa salutis,coniunctam quoque naturam consistere eorum.Quod super est, siquis corpus sentire refutatatque animam credit permixtam corpore totosuscipere hunc motum quem sensum nominitamus,vel manifestas res contra verasque repugnat.quid sit enim corpus sentire quis adferet umquam,si non ipsa palam quod res dedit ac docuit nos?'at dimissa anima corpus caret undique sensu.'perdit enim quod non proprium fuit eius in aevomultaque praeterea perdit quom expellitur aevo.Dicere porro oculos nullam rem cernere posse,sed per eos animum ut foribus spectare reclusis,difficilest, contra cum sensus ducat eorum;sensus enim trahit atque acies detrudit ad ipsas,fulgida praesertim cum cernere saepe nequimus,lumina luminibus quia nobis praepediuntur.quod foribus non fit; neque enim, qua cernimus ipsi,ostia suscipiunt ullum reclusa laborem.praeterea si pro foribus sunt lumina nostra,iam magis exemptis oculis debere videturcernere res animus sublatis postibus ipsis.Illud in his rebus nequaquam sumere possis,Democriti quod sancta viri sententia ponit,corporis atque animi primordia singula primisadposita alternis, variare ac nectere membra.nam cum multo sunt animae elementa minoraquam quibus e corpus nobis et viscera constant,tum numero quoque concedunt et rara per artusdissita sunt, dum taxat ut hoc promittere possis,quantula prima queant nobis iniecta cierecorpora sensiferos motus in corpore, tantaintervalla tenere exordia prima animai.nam neque pulveris inter dum sentimus adhaesumcorpore nec membris incussam sidere cretam, nec nebulam noctu neque arani tenvia filaobvia sentimus, quando obretimur euntes,nec supera caput eiusdem cecidisse vietamvestem nec plumas avium papposque volantis,qui nimia levitate cadunt plerumque gravatim,nec repentis itum cuiusvis cumque animantissentimus nec priva pedum vestigia quaeque,corpore quae in nostro culices et cetera ponunt.usque adeo prius est in nobis multa ciendumquam primordia sentiscant concussa animai,semina corporibus nostris inmixta per artus,et quam in his intervallis tuditantia possintconcursare coire et dissultare vicissim.Et magis est animus vitai claustra coercenscoërcenset dominantior ad vitam quam vis animai.nam sine mente animoque nequit residere per artustemporis exiguam partem pars ulla animai,sed comes insequitur facile et discedit in auraset gelidos artus in leti frigore linquit.at manet in vita cui mens animusque remansit,quamvis est circum caesis lacer undique membris;truncus adempta anima circum membrisque remotavivit et aetherias vitalis suscipit auras;si non omnimodis, at magna parte animaiprivatus, tamen in vita cunctatur et haeret;ut, lacerato oculo circum si pupula mansitincolumis, stat cernundi vivata potestas,dum modo ne totum corrumpas luminis orbemet circum caedas aciem solamque relinquas;id quoque enim sine pernicie non fiet eorum.at si tantula pars oculi media illa peresa est,occidit extemplo lumen tenebraeque secuntur,incolumis quamvis alioqui splendidus orbis.hoc anima atque animus vincti sunt foedere semper.Nunc age, nativos animantibus et mortalisesse animos animasque levis ut noscere possis,conquisita diu dulcique reperta laboredigna tua pergam disponere carmina vita.tu fac utrumque uno subiungas nomine eorumatque animam verbi causa cum dicere pergam,mortalem esse docens, animum quoque dicere credas,qua tenus est unum inter se coniunctaque res est.Principio quoniam tenuem constare minutiscorporibus docui multoque minoribus esseprincipiis factam quam liquidus umor aquaiaut nebula aut fumus —; nam longe mobilitatepraestat et a tenui causa magis icta movetur,quippe ubi imaginibus fumi nebulaeque movetur;quod genus in somnis sopiti ubi cernimus alteexhalare vaporem altaria ferreque fumum;nam procul haec dubio nobis simulacra gerunturaegerunturænunc igitur quoniam quassatis undique vasisdiffluere umorem et laticem discedere cernis,et nebula ac fumus quoniam discedit in auras,crede animam quoque diffundi multoque perire ocius et citius dissolvi in corpora prima,cum semel ex hominis membris ablata recessit;quippe etenim corpus, quod vas quasi constitit eius,cum cohibere nequit conquassatum ex aliqua reac rarefactum detracto sanguine venis,aereaëre qui credas posse hanc cohiberier ullo,corpore qui nostro rarus magis incohibens sit?Praeterea gigni pariter cum corpore et unacrescere sentimus pariterque senescere mentem.nam vel ut infirmo pueri teneroque vaganturcorpore, sic animi sequitur sententia tenvis.inde ubi robustis adolevit viribus aetas,consilium quoque maius et auctior est animi vis.post ubi iam validis quassatum est viribus aevicorpus et obtusis ceciderunt viribus artus,claudicat ingenium, delirat lingua labat mens,omnia deficiunt atque uno tempore desunt.ergo dissolui quoque convenit omnem animainaturam, ceu fumus, in altas aerisaëris auras;quando quidem gigni pariter pariterque videmuscrescere et, ut docui, simul aevo fessa fatisci.Huc accedit uti videamus, corpus ut ipsumsuscipere inmanis morbos durumque dolorem,sic animum curas acris luctumque metumque;quare participem leti quoque convenit esse.quin etiam morbis in corporis avius erratsaepe animus; dementit enim deliraque fatur,inter dumque gravi lethargo fertur in altumaeternumque soporem oculis nutuque cadenti;unde neque exaudit voces nec noscere voltusillorum potis est, ad vitam qui revocantescircum stant lacrimis rorantes ora genasque.