quam tibi iam nemo fessus satiate videndi,suspicere in caeli dignatur lucida templa.desine qua propter novitate exterritus ipsaexpuere ex animo rationem, sed magis acriiudicio perpende, et si tibi vera videntur,dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.quaerit enim rationem animus, cum summa loci sitinfinita foris haec extra moenia mundi,quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mensatque animi iactus liber quo pervolet ipse.Principio nobis in cunctas undique partiset latere ex utroque supra supterque per omnenulla est finis; uti docui, res ipsaque per sevociferatur, et elucet natura profundi.nullo iam pacto veri simile esse putandumst,undique cum vorsum spatium vacet infinitumseminaque innumero numero summaque profundamultimodis volitent aeterno percita motu,hunc unum terrarum orbem caelumque creatum,nil agere illa foris tot corpora materiai;cum praesertim hic sit natura factus et ipsasponte sua forte offensando semina rerummultimodis temere in cassum frustraque coactatandem coluerunt ea quae coniecta repentemagnarum rerum fierent exordia semper,terrai maris et caeli generisque animantum.quare etiam atque etiam talis fateare necesse estesse alios alibi congressus materiai,qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.Praeterea cum materies est multa parata,cum locus est praesto nec res nec causa moraturulla, geri debent ni mirum et confieri res.nunc et seminibus si tanta est copia, quantamenumerare aetas animantum non queat omnis,quis eadem natura manet, quae semina rerumconicere in loca quaeque queat simili rationeatque huc sunt coniecta, necesse est confiteareesse alios aliis terrarum in partibus orbiset varias hominum gentis et saecla ferarum.Huc accedit ut in summa res nulla sit una,unica quae gignatur et unica solaque crescat,quin aliquoius siet saecli permultaque eodemsint genere. in primis animalibus indice menteinvenies sic montivagum genus esse ferarum,sic hominum geminam prolem, sic denique mutassquamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.qua propter caelum simili ratione fatendumstterramque et solem, lunam mare cetera quae sunt,non esse unica, sed numero magis innumerali;quando quidem vitae depactus terminus altetam manet haec et tam nativo corpore constantquam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.Quae bene cognita si teneas, natura videturlibera continuo, dominis privata superbis,ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.nam pro sancta deum tranquilla pectora pacequae placidum degunt aevom vitamque serenam,quis regere immensi summam, quis habere profundiindu manu validas potis est moderanter habenas,quis pariter caelos omnis convertere et omnisignibus aetheriis terras suffire feracis,omnibus inve locis esse omni tempore praesto,nubibus ut tenebras faciat caelique serenaconcutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedissaepe suas disturbet et in deserta recedenssaeviat exercens telum, quod saepe nocentespraeterit exanimatque indignos inque merentes?Multaque post mundi tempus genitale diemqueprimigenum maris et terrae solisque coortumaddita corpora sunt extrinsecus, addita circumsemina, quae magnum iaculando contulit omne,unde mare et terrae possent augescere et undeappareret spatium caeli domus altaque tectatolleret a terris procul et consurgeret aer.nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagiscorpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,umor ad umorem, terreno corpore terracrescit et ignem ignes procudunt aetheraque aether,donique ad extremum crescendi perfica finemomnia perduxit rerum natura creatrix;ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intravitalis venas quam quod fluit atque recedit.omnibus hic aetas debet consistere rebus,hic natura suis refrenat viribus auctum.nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctupaulatimque gradus aetatis scandere adultae,plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,dum facile in venas cibus omnis inditur et dumnon ita sunt late dispessa, ut multa remittantet plus dispendi faciant quam vescitur aetas.nam certe fluere atque recedere corpora rebusmulta manus dandum est; sed plura accedere debent,donec alescendi summum tetigere cacumen.inde minutatim vires et robur adultumfrangit et in partem peiorem liquitur aetas.quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,et quo latior est, in cunctas undique partisplura modo dispargit et a se corpora mittit,nec facile in venas cibus omnis diditur einec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,unde queat tantum suboriri ac subpeditare.iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendosunt et cum externis succumbunt omnia plagis,quando quidem grandi cibus aevo denique defit,nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullamcorpora conficere et plagis infesta domare.Sic igitur magni quoque circum moenia mundiexpugnata dabunt labem putrisque ruinas;omnia debet enim cibus integrare novandoet fulcire cibus, cibus omnia sustentare,ne quiquam, quoniam nec venae perpetiunturquod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellusvix animalia parva creat, quae cuncta creavitsaecla deditque ferarum ingentia corpora partu.haud, ut opinor, enim mortalia saecla superneaurea de caelo demisit funis in arvanec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt,sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.praeterea nitidas fruges vinetaque laetasponte sua primum mortalibus ipsa creavit,ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore,conterimusque boves et viris agricolarum,conficimus ferrum vix arvis suppeditati:usque adeo parcunt fetus augentque laborem.iamque caput quassans grandis suspirat aratorcrebrius, in cassum magnos cecidisse labores,et cum tempora temporibus praesentia confertpraeteritis, laudat fortunas saepe parentis.tristis item vetulae vitis sator atque vietaetemporis incusat momen saeclumque fatigat,et crepat, antiquum genus ut pietate repletumperfacile angustis tolerarit finibus aevom,cum minor esset agri multo modus ante viritim;nec tenet omnia paulatim tabescere et iread capulum spatio aetatis defessa vetusto.

Liber TertiusE tenebris tantis tam clarum extollere lumenqui primus potuisti inlustrans commoda vitae,te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nuncficta pedum pono pressis vestigia signis,non ita certandi cupidus quam propter amoremquod te imitari aveo; quid enim contendat hirundocycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haediconsimile in cursu possint et fortis equi vis?tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobissuppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,floriferis ut apes in saltibus omnia libant,omnia nos itidem depascimur aurea dicta,aurea, perpetua semper dignissima vita.nam simul ac ratio tua coepit vociferarinaturam rerum divina mente coortadiffugiunt animi terrores, moenia mundidiscedunt. totum video per inane geri res.apparet divum numen sedesque quietae,quas neque concutiunt venti nec nubila nimbisaspergunt neque nix acri concreta pruinacana cadens violat semper~~que~~ innubilus aetherintegit et large diffuso lumine ridet:omnia suppeditat porro natura neque ullares animi pacem delibat tempore in ullo.at contra nusquam apparent Acherusia templa,nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.his ibi me rebus quaedam divina voluptaspercipit atque horror, quod sic natura tua vitam manifesta patens ex omni parte retecta est.Et quoniam docui, cunctarum exordia rerumqualia sint et quam variis distantia formissponte sua volitent aeterno percita motu,quove modo possint res ex his quaeque creari,hasce secundum res animi natura videturatque animae claranda meis iam versibus esseet metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,funditus humanam qui vitam turbat ab imoomnia suffundens mortis nigrore neque ullamesse voluptatem liquidam puramque relinquit.nam quod saepe homines morbos magis esse timendosinfamemque ferunt vitam quam Tartara letiet se scire animi naturam sanguinis esse,aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,nec prosum quicquam nostrae rationis egere,hinc licet advertas animum magis omnia laudisiactari causa quam quod res ipsa probetur.extorres idem patria longeque fugaticonspectu ex hominum, foedati crimine turpi,omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,et quo cumque tamen miseri venere parentantet nigras mactant pecudes et manibus divisinferias mittunt multoque in rebus acerbis acrius advertunt animos ad religionem.quo magis in dubiis hominem spectare periclisconvenit adversisque in rebus noscere qui sit;nam verae voces tum demum pectore ab imoeliciuntur et eripitur persona amanare.denique avarities et honorum caeca cupido,quae miseros homines cogunt transcendere finesiuris et inter dum socios scelerum atque ministrosnoctes atque dies niti praestante laboread summas emergere opes, haec vulnera vitaenon minimam partem mortis formidine aluntur.turpis enim ferme contemptus et acris egestassemota ab dulci vita stabilique videturet quasi iam leti portas cunctarier ante;unde homines dum se falso terrore coactieffugisse volunt longe longeque remosse,sanguine civili rem conflant divitiasqueconduplicant avidi, caedem caede accumulantes,crudeles gaudent in tristi funere fratriset consanguineum mensas odere timentque.consimili ratione ab eodem saepe timoremacerat invidia ante oculos illum esse potentem,illum aspectari, claro qui incedit honore,ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.intereunt partim statuarum et nominis ergo.et saepe usque adeo, mortis formidine, vitaepercipit humanos odium lucisque videndae,ut sibi consciscant maerenti pectore letumobliti fontem curarum hunc esse timorem:hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiairumpere et in summa pietate evertere suadet:nam iam saepe homines patriam carosque parentisprodiderunt vitare Acherusia templa petentes.nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecisin tenebris metuunt, sic nos in luce timemusinter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quamquae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessestnon radii solis neque lucida tela dieidiscutiant, sed naturae species ratioque.Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,in quo consilium vitae regimenque locatum est,esse hominis partem nihilo minus ac manus et pesatque oculei partes animantis totius extant.sensum animi certa non esse in parte locatum,verum habitum quendam vitalem corporis esse,harmoniam Grai quam dicunt, quod faciat nosvivere cum sensu, nulla cum in parte siet mens;ut bona saepe valetudo cum dicitur essecorporis, et non est tamen haec pars ulla valentis,sic animi sensum non certa parte reponunt;magno opere in quo mi diversi errare videntur.Saepe itaque, in promptu corpus quod cernitur, aegret,cum tamen ex alia laetamur parte latenti; et retro fit ubi contra sit saepe vicissim,cum miser ex animo laetatur corpore toto;non alio pacto quam si, pes cum dolet aegri,in nullo caput interea sit forte dolore.Praeterea molli cum somno dedita membraeffusumque iacet sine sensu corpus honustum,est aliud tamen in nobis quod tempore in illomultimodis agitatur et omnis accipit in selaetitiae motus et curas cordis inanis.Nunc animam quoque ut in membris cognoscere possisesse neque harmonia corpus sentire solere,principio fit uti detracto corpore multosaepe tamen nobis in membris vita moretur.Atque eadem rursum, cum corpora pauca calorisdiffugere forasque per os est editus aegaër,deserit extemplo venas atque ossa relinquit;noscere ut hinc possis non aequas omnia partiscorpora habere neque ex aequo fulcire salutem,sed magis haec, venti quae sunt calidique vaporissemina, curare in membris ut vita moretur.est igitur calor ac ventus vitalis in ipsocorpore, qui nobis moribundos deserit artus.quapropter quoniam est animi natura repertaatque animae quasi pars hominis, redde harmoniainomen, ad organicos alto delatum Heliconi,sive aliunde ipsi porro traxere et in illamtranstulerunt, proprio quae tum res nomine egebat.quidquid id est, habeant: tu cetera percipe dicta.Nunc animum atque animam dico coniuncta teneriinter se atque unam naturam conficere ex se,sed caput esse quasi et dominari in corpore totoconsilium, quod nos animum mentemque vocamus.idque situm media regione in pectoris haeret.hic exultat enim pavor ac metus, haec loca circumlaetitiae mulcent: hic ergo mens animusquest.cetera pars animae per totum dissita corpusparet et ad numen mentis momenque movetur.idque sibi solum per se sapit et sibi gaudet,cum neque res animam neque corpus commovet una.et quasi, cum caput aut oculus temptante dolorelaeditur in nobis, non omni concruciamurcorpore, sic animus nonnumquam laeditur ipse