QuintusQuintus om. KR1 spatio rubricatori relicto (add. Rrec) hic dies, Brute, finem faciet Tusculanarum disputationum, quo die est a nobis ea de re, quam tu ex omnibus maximemaxime add. G2 probas, disputatum. placere enim tibi admodum sensi et ex eo libro, quem ad me accuratissime scripsisti, et ex multis sermonibus tuis virtutem ad beate vivendum se ipsaipsam Hs essese ipsa esse in r. V1 contemptam G1H contentam. quodquod ex quo V2 etsi difficiledifficili G2 (dific. G1)RV est probatu propter tam varia et tam multa tormenta fortunae,quod ... 8 fortunae Non. 163, 7 tale tamen est, ut elaborandum sit, quoquo ex quod G2 facilius probetur. nihil estest add. Kc enim omnium quae in philosophia tractantur, quod gravius magnificentiusque dicatur.

nam cum eaea aliqua Bentl. sed cf. Phil. 13, 23: eam tibi causam belli gerendi proponis, ut senatum funditus deleas causa impulerit eos qui primi se ad philosophiae studium contulerunt, ut omnibus rebus posthabitis totos se in optumo vitae statu exquirendo conlocarent, profectoprofecit K1 spe beate vivendi tantamtotam H (alt. loco ex tantam1) s in eo studio curam operamque posuerunt. quodsi ab is inventa et perfecta virtus est, et si praesidii ad beate vivendum in virtute satis est, quis est qui non praeclare et ab illis positam et a nobis susceptam operam philosophandiphilophandi G 1V arbitretur? sin autem virtus subiecta sub varios incertosque casus famula fortunae est nec tantarumtantam R1V1 virium est, ut se ipsa tueatur, vereor ne non tam virtutis fiducia nitendum nobis ad spem beate vivendi quam vota facienda videantur.

equidem eos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit,equidem meos ...9 exercuit Non. 295, 6 mecum ipse considerans huic incipio sententiae diffidere interdum et humani generis imbecillitatem fragilitatemquefragillit. K extimescere. vereor enim ne natura, cum corpora nobis infirma dedissetinfirma dedisset om. H isque et morbos insanabilis et dolores intolerabilisintollerabilis X (praeter H) adiunxisset, animos quoque dederit et corporum doloribus congruentis et separatim suis angoribus et molestiis implicatos.

sed in hoc me ipse castigo, quod ex aliorum et ex nostra fortasse mollitia, non ex ipsa virtute de virtutis robore existumo.sed ... 18 existimo Non. 251, 31 existumem V2 illa enim, si modo est ulla virtus,virtus ex virtutis G2 quam dubitationem avunculus tuus, Brute, sustulit, omnia,omnia ex omum Kc quae cadere in hominemhomine GRV1 possunt, subter se habet eaque despiciens casus contemnit humanos culpaque omni carens praeter se ipsampraeter se ipsam bis G1 nihil censet ad se pertinere. nos autem omnia adversa cumcum Dav. tum venientia metu augentes, tum maerore praesentia rerum naturam quam errorem nostrum damnaredamnare add. G2 malumus.rerum ... 25 malumus Non. 277, 15

Sed et huius culpae et ceterorum vitiorum peccatorumque nostrorum omnis a philosophia petenda correctio est.est H (9 nihil est... 405, 8 videantur et 405, 18 illa ... 405, 29 est bis) cuius in sinum cum a primis temporibus(initio libere) ... 405, 29 aetatis nostranostram K1 voluntas studiumque nos compulisset, his gravissimis casibus in eundem portum, ex quo eramus egressi, magna iactati tempestate confugimus. o vitae philosophia dux, o virtutisvirtus KRH indagatrix expultrixqueexcultrixque GKR1V1H Apul. plur. (exculptrixque PL) Lact. P 1 V (ultrixque H) expultrixque RvetVrecMs Prisc. Apul. F 2 Lact. BP 2 vitiorum!o vitae ... 4 vitiorum Prisc. GL. 2, 371, 10 o vitae, om. codd. phil....potuisset et tu inventrix...fuisti Lact. inst.3, 13, 15 cf. Apul. mund. 1 quidquid qui V1 (

cuius igitur potius opibus utamur quam tuis, quae et vitaeet ante vitae add. G2 tranquillitatem largita nobis es etes et s et in r. V1? terroremterrorem terrorest K mortis sustulisti? Ac philosophia quidem tantum abest ut proinde ac de hominum est vita merita laudetur, ut a plerisque neglectaneclecta KR neglecta ex necleta V1 a multis etiam vituperetur. vituperare quisquam vitae parentem et hoc parricidioparicidio K1V se inquinare audetaudeat Lact. codd. praeter B et tam impie ingratus esse,quisquamne vituperare vitae... 20 ingratus esse Lact. inst. 3, 14, 8 ut eam accuset, quam vereri deberet, etiamsi minus percipere potuisset? sed, ut opinor, hic error et haec indoctorum animis offusa caligo est, quod tam longe retro respicere non possunt nec eos, a quibus vita hominum instructa primisprimi G primiss

Quam rem antiquissimam cum videamus, nomen tamen esse confitemur recens. nam sapientiam quidem ipsam quis negare potest nonnegare non p. K1 modo re esse antiquam, verum etiam nomine? quae divinarum humanarumque rerum, tum initiorum causarumquererum causarumque in mg. G2 cuiusque Vc s cuius X (cuiu G1) cuiusque rei cognitionecognitionem H hoc pulcherrimum nomen apud antiquos adsequebatur.o vitae ... 407, 7 assequebatur H itaque et illos septem, qui a Graecis sofoi/,COfOl X sapientes a nostris et habebanturhabebantur V2 s habeantur X (et et h. G) et nominabantur,qui... 8 nominabantur del. Sauppe et multis ante saeculis Lycurgum,lygurgum X (ex lygitur gum K1) cuius temporibus Homerus etiam fuisse ante hanc urbem conditam traditur, et iamet iam etiam W heroicis aetatibus Ulixemulixem i e corr. G ulyxem V et Nestorem accepimus etalt. et add. Vc fuisse et habitos esse sapientis.sapientis ex -es Rc

nec vero Atlansatlans K athlans R1 (h del. c) V1 (n del. 2) G2(ex athalans) sustinere caelum nec Prometheus adfixus Caucaso nec stellatus Cepheus cum uxore genero filia traderetur, nisi caelestium divina cognitio nomen eorum ad errorem fabulae traduxisset.traduxisset G1 (

Pythagoram autem respondisse similem sibi videri vitamvita X (corr. Vrec) hominum et mercatum eum, qui haberetur maxumo ludorum apparatu totius Graeciae celebritate; nam ut illicillic s illi X (del. V2) cf. Neue 2, 655 (Cael. ap. Cic. epist. 8, 15, 2) alii corporibus exercitatis gloriam et nobilitatem coronae peterent, alii emendi aut vendendi quaestu et lucro ducerentur, essetesse V1 autem quoddam genus eorum, idque vel maxime ingenuum, qui nec plausum nec lucrum quaererent, sed visendi causa venirent studioseque perspicerent, quid ageretur et quo modo, item nos quasi in mercatus quandam celebritatemcelebritate X corr. V2 ex urbe aliquaitem (iter codd.) ... 12 aliqua Non. 431, 19 sic in hanchac K1 vitam ex alia vita et natura profectos alios gloriae servire, alios pecuniae, raros esse quosdam, qui ceteris omnibus pro nihilo habitis rerum naturam studiose intuerentur; hos se appellare sapientiae studiosos—id est enim philosophos—; et ut illic liberalissimum esset spectare nihil sibi adquirentem, sic in vita longe omnibus studiis contemplationem rerum cognitionemquecognitionemque Vc s cogitationemque X praestare.

Nec vero Pythagoras nominis solum inventor, sed rerum etiam ipsarum amplificatoramplicator G fuit. qui cum postcum

cuius multiplex ratio disputandi rerumque varietas et ingenii magnitudo Platonis memoria et litteris consecrata plura genera effeciteffecit s efficit X dissentientium philosophorum, e quibus nos id potissimum consecuticonsecuti con del. V2 sumus, quo Socratem usum arbitrabamur,arbitramur V2 s ut nostram ipsi sententiam tegeremus, errore alios levaremus et in omni disputatione, quid esset simillimum veri, quaereremus.quaeremus G1K quem moremmoyerem G2 cum Carneades acutissime copiosissimeque tenuisset, fecimus et alias saepe et nuper in Tusculano, ut ad eameam (del. c) R consuetudinem disputaremus. et quadridui quidem sermonem superioribus adad a R missimus G1K te perscriptum libris misimus, quinto autem die cum eodem in loco consedissemus, sic est propositum, de quo disputaremus:

Non mihi videtur ad beate vivendum satis posse virtutem.

Atad V1 hercule Bruto meo videtur, cuius ego iudicium, pace tua dixerim, longe antepono tuo.

Non dubito, nec id nunc agitur, tu illum quantum ames, sed hoc,hoc s de hoc X quod mihi dixi videri, quale sit, de quo a te disputari volo.

Nempe negas ad beate vivendum satis posse virtutem?

Prorsus nego.

Quid? ad recte honeste laudabiliter, postremo ad bene vivendum satisne est praesidipraesidii KV2 in virtute?

Certe satis.

Potes igitur aut, qui male vivat, non eum miserum dicere aut, quem bene fateare, eum negare beate vivere?

Quidni possim?possum K nam etiam in tormentis recte honeste laudabiliterlaudabiliter V (ss. 2) et ob eam rem bene vivi potest, dum modo intellegas, quid nuncnum K dicam bene. dico enim constanter graviter sapienter fortiter.

haec etiam in eculeum coiciuntur,coitiuntur GKR

cum autem animum ab ista pictura imaginibusque virtutum ad rem veritatemque traduxeris, hoc nudum relinquitur, possitne quis beatus esse, quam diu torqueatur. quam ob rem hoc nunc quaeramus; virtutes autem noli vereriverereri X nene nec K expostulent et queranturquaerantur GVKc se aa add. G2 beata vita esse relictas. si enim nulla virtus prudentia vacat, prudentia ipsa hoc videt, non omnis bonos esse etiam beatos, multaque de M. Atiliodematilio (ti in r. scr. et

Facile patior te istoito G1 modo agere,agere Vc s egere GRV1 aegere K etsi iniquum est praescriberepscribere V mihi te, quem ad modum a me disputari velis. sed quaero, utrum aliquid actum superioribus diebus an nihil arbitremur.

Actum vero, et aliquantum quidem.

Atqui, si ita est, profligata iam haec et paene ad exitum adductadeducta Non. quaestioquestio GKV est.profligata... 10 est Non. 160, 28

Quo tandem modo?

Quia motus turbulenti iactationesque animorum incitatae et impetuimpetu V1 inconsiderato elataeaelatae G (exp. 2) aelate KRV rationem omnemomnem add. G2 repellentes vitae beatae nullam partem relinquunt. quis enim potest mortem aut dolorem metuens, quorum alterum saepe adest, alterum semper impendet, esse non miser? quid, si idem, quodquod si K plerumque fit, paupertatem ignominiam infamiaminfamia X (om. G1 add. 2) corr. Vc timet, sisi ex sed R1 debilitatem caecitatem, si denique, quod non singulisnon modo sing. V 2 Non. hominibus, sed potentibuspotentissimis Non. contingit G1 Non. B A D A populis saepe contigit,quod... 20 contigit Non. 268, 10 servitutem?

potest ea timens esse quisquam beatus? quid, qui non modo ea futura timet, verum etiam fert sustinetque praesentia—addeadde V atde GKR eodem exilia luctus orbitates: qui rebus his fractus aegritudine eliditur, potest tandem esse non miserrimus?qui ... 25 esse non miser? Non. 292, 36 quid vero? illum, quem libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide adpetentem cum inexplebili cupiditate, quoque affluentius voluptates undique hauriat,quo fluentius voluntates ... hauriret Non. eo gravius ardentiusque sitientem,cum ... 412, 1 sitientem Non. 319, 17 nonne recte miserrimum dixeris? quid? elatuselevatus KR ille levitate inanique laetitia exultans et temeretemere RxV2 timere X gestiens nonne tanto miserior, quanto sibi videtur beatior? ergo ut hiut mihi K1 miseri, sic contra illi beati, quos nulli metus terrent, nullae aegritudines exedunt, nullae libidines incitant, nullae futtiles laetitiae exultantesexultantes G1 languidis liquefaciunt voluptatibus. ut marismatris K1 igitur tranquillitas intellegitur nulla ne minima quidem aura fluctus commovente, sic animi quietus et placatus status cernitur, cum perturbatio nulla est, qua moveri queat. quodsi est qui vim fortunae, qui omnia humana, quae cuiquequae cuique X (cf. Mue.) quaecumque s accidere possunt, tolerabiliatoller. G ducat, ex quo nec timor eum nec angor attingat, idemque si nihil concupiscat, nulla ecferaturecfer. haec feratur K animi inani voluptate, quid est cur is non beatus sit?

et si haec virtute efficiuntur, quid est cur virtus ipsa per se non efficiat beatos?beatus R1

Atqui alterum dici nonnon add. G1 potest, quin i, qui nihil metuant, nihil angantur,agantur KV1 agant Non. nihil concupiscant, nulla impotenti laetitia ecferantur,qui nihil metuant ... 18 nulla inpotentia ecferantur Non. 129, 7 ecferantur V2 s Non. ecferant X (hęc ferant Kc) beati sint, itaque id tibi concedo; alterum autem iam integrum non est. superioribus enim disputationibus effectum est vacarevacare V2 s vacari X omni animi perturbationeperturbatione V sapientem.

Nimirum igitur confecta res est;

videtur enim ad exitum venisse quaestio.

Propemodum id quidem.

Verum tamen mathematicorum iste mos est, non est philosophorum. nam geometrae cum aliquid docere volunt, si quid ad eam rem pertinet eorum quae ante docuerunt, id sumunt pro concesso et probato, illud modo explicant, de quo ante nihil scriptum est; philosophi quamcumque rem habent in manibus, in eam quae conveniunt, congerunt omnia, etsi alio loco disputata sunt. quod ni ita esset, cur Stoicus, si essetessent V1 quaesitum, satisne ad beate vivendum virtus posset, multa diceret? cui satis esset respondere se ante docuissese ... docuisse s sed ... docuisset X si... docuisset Vc s non recte nihil bonum esse nisi quod honestum esset, hoc probato consequens esse beatam vitam virtute esse contentam,contemptam, -a KR et quo modo hoc sit consequens illi, sic illud huic, ut, si beata vitavita V2 s om. X virtute contentacontemptam, -a KR sit, nisi honestum quodquod o e corr. Kc sit, nihil aliud sit bonum.

sed tamen non agunt sic; nam et de honesto et de summo bono separatim libri sunt, et cum ex eo efficiatur satis magnam in virtute ad beate vivendum esse vim, nihilo minusnihilhominus GR nihil ominus K hoc agunt separatim. propriis enim et suis argumentis et admonitionibusamon. G ammon. V tractanda quaeque res est, tanta praesertim. cave enim putes ullam inin a Vc (sed cf. 404, 10) philosophia vocem emissam clariorem ullumveullumve ex ullave G2 esse philosophiae promissum uberius aut maius. Nam quid profitetur? o dii boni! perfecturam se, qui legibus suis paruisset, ut esset contra fortunam semper armatus, ut omnia praesidia haberet in se bene beateque vivendi, ut esset semper denique beatus.

sed videro, quid efficiat; tantisper hoc ipsum magnimagi G1KR aestumo, quod pollicetur. nam Xerxes quidem refertus omnibus praemiis donisqueVal. Max. 9, 1 ext. 3 fortunae, non equitatu, non pedestribus copiis, non naviumnon avium GRV1 multitudine, non infinito pondere auri contentus praemium proposuit, quiquiex cui R1? invenisset novam voluptatemvoluntatem GKV1 (corr. 1 aut c)—quaquia K ipsa non fuitfuit fuisset Bentl. contentus; neque enim umquam finem inveniet libido—, nos vellem praemio elicere possemus, qui nobis aliquid attulisset,adtulisset GV1 (att. V2) atullisset K quo hoc firmiusfirmus G1K crederemus.