Ipsam aegritudinem, quam nos ut taetram et inmanem beluam fugiendamfugienda X (-ā Vc) diximus,diximus p. 330, 10 non sine magna utilitate a natura dicunt constitutam, ut homineshomines s omnes X castigationes V1 castigationibus reprehensionibus ignominiis adfici seadfici se adficisse X (corr. V3) in delicto dolerent. impunitas enim peccatorum data videtur eis qui ignominiam et infamiam ferunt sine dolore; morderi est melius conscientia. ex quo est illud e vita ductumevicta d. V Afr. fr.409 ab Afranio: nam cum dissolutus filius: heu me miserum!eume K tum severus pater: dum modo doleat aliquid, doleat quidlubet.

Reliquas quoque partis aegritudinis utilis esse dicunt, misericordiam ad opem ferendam et calamitatescalamitates post indignorum rep. X del. V3 hominum indignorum sublevandas; ipsum illud aemulari obtrectare non esse inutile, cum aut se non idem videat consecutum, quod alium, aut alium idem, quod se; metum vero si quiquis GVrec sustulisset, omnem vitae diligentiam sublatam fore, quae summa esset in eisesse K qui leges, qui magistratus,qui leges qui magistratus in r. Vc qui paupertatem, qui ignominiam, qui mortem, qui dolorem timerent.tenerent K Haec tamen ita disputant, ut resecanda esse fateantur, evelli penitus dicant nec posse nec opus esse et in omnibus fere rebus mediocritatem esse optumam existiment.existimant s quae cum exponunt, nihilne tibi videntur an aliquid dicere?

Mihi vero dicere aliquid, itaque expecto, quid ad ista.ista

videsne, quanta fuerit apud Academicos verecundia? plane enim dicunt, quod ad rem pertineat: PeripateticisPeripateticishaec igitur continent quae Academici (qui verecunde nihil ipsi adfirmant) dicunt Ciceroque ipse ut Aca- demicus amplectitur (cf. p. 364, 4) respondetur a Stoicis; digladientur illi per me licet, cui nihil est necesse nisi, ubi sit illud, quod veri simillimum videatur, anquirere. quid est igitur quod occurrat in hac quaestione, e quoe quo B2 s aequa X (e qua Vrec) possit attingi aliquid veri simile, quo longius mens humana progredi non potest? definitio perturbationis, quaquae KV1 Zeno fr. 205 recte Zenonem usum puto. ita enim definit, ut perturbatio sit aversa a a GrBs om. X ratione contra naturam animi commotio, vel brevius, ut perturbatio sit adpetitus vehementior, vehementiorvehementior semel in X autem intellegatur is qui procul absit a naturae constantia.

quid ad has definitiones possimpossint 'Bern. 1' Bentl. sed (ut p. 387, 20 sqq.) C. ipse definitiones excutit; cf. v. 2–4 et p. 389, 25; 410, 3 dicere? atqueatque Tregder atqui haec pleraque sunt prudenter acuteque disserentium, illa quidem ex rhetorum pompa: ardores animorum cotesque virtutum. an vero vir fortis, nisi stomachari coepit, non potest fortis esse? gladiatorium id quidem.id quidem ex idem K1 quamquam in eis ipsis videmus saepe constantiam: conlocuntur,versus ign. conloquuntur G(?) congrediuntur, quaeruntquaerunt Schlen- ger, Phil. 12, 288 quaeruntur GVR1 (a del. 1) queruntur K aliquid, postulant, ut magis placati quam irati esse videantur, sed in illo genere sit sane Pacideianuspacidianus X (plac. V) aliquis hoc animo, ut narratLucil. 153 Lucilius: Occidam illum equidem et vincam, si id quaeritis inquit,Verum illud credo fore: in os prius accipiam ipseQuam gladium in stomacho furifuri Ti. suria GRV sura K (def. Ro b b. p. 100) furia Marx spurci Sey. ac pulmonibus sisto.pulmonibus isto VG1 Odi hominem, iratus pugno, nec longius quicquamNobis,nobis s vobis X (

cuius, ut arma sumpsit, ingressio laetitiam attulitattollit K sociis, terrorem autemautem add. G 2 hostibus, ut ipsum Hectorem,haect. KV (6 G) quem ad modum est apud Homerum, toto pectore trementem provocasse ad pugnam paeniteret. atqueatque V hi conlocuti inter se, prius quam manum consererent, leniter et quiete nihil ne in ipsa quidem pugna iracunde rabioseve fecerunt. ego ne Torquatum quidem illum, qui hoc cognomencognomen e corr. VrecBs cognovit nomen X invenit, iratum existimo Gallo torquem detraxisse, nec Marcellum apud Clastidium ideo fortem fuisse, quia fuerit iratus.

de Africano quidem, quia notior est nobis propter recentem memoriam, vel iurare possum non illum iracundia tum inflammatum fuisse, cum in acie M. Allienniumaciem alliennium KRG (ex ali-1) acie malliennium V Paelignumpelignum KV e corr. scuto protexerit gladiumque hosti in pectus infixerit. de L. Bruto fortasse dubitarim, an propter infinitum odium tyranni ecfrenatiuseffren. K1 (hecfren.c) e

Neque enim est ulla fortitudo, quae rationis est expers. contemnendae res humanae sunt,sunt B sint X neglegenda mors est, patibiles et dolores et labores putandi— haec'contemnendae... 7 putandi' — haec dist. Po. (cf. p. 307, 23) cum constituta sunt iudicio atque sententia, tum est robusta illa et stabilis fortitudo, nisi forte, quae vehementer acriter animose fiunt, iracunde fieri suspicamur. mihi nemihi ne B mi

nescio, ecquid ipsi nos fortiter in re p. fecerimus: si quid fecimus, certe irati non fecimus. an est quicquam similius insaniaeinsaniae s insania X quam ira? quam bene Ennius initium dixitEnn. fr. inc. 18 insaniae. color, vox, oculi, spiritus, inpotentia dictorum ac factorum quam partem habent sanitatis? quid Achille Homerico foedius, quid Agamemnone in iurgio? nam Aiacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit. non igitur desiderat fortitudo advocatam iracundiam; satis est instructa parata armata per sese. nam isto quidem modoisto modo quidem s corr. We. licet dicere utilem vinulentiam ad fortitudinem, utilemvinul.... 27 utilem om. V etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt saepe vehementius. semper Aiax fortis, fortissimus tamen in furore; namTrag. inc. 64 nam poetae tribuunt alii Fa/cinus fecit ma/ximum, cum Da/nais inclina/ntibusSumma/m rem perfeci/tperfecit s perficit X manu.manu Bentl. manus s manu sua restituit proelium Insaniens G. Hermann op. 7, 382 sed cf. Plasberg, Festschr. f. Vahlen 224, qui recte proel. r. ins. Ciceroni, non poetae tribuisse vid. proelium restituit insaniens:

dicamus igitur utilem insaniam?insaniem KR Tracta definitiones fortitudinis: intelleges eam stomacho non egere. fortitudo est igitur adfectioSphaerus St. fr. 1, 628 cf. Chrys. 3, 285 animi legi summaelegissumme K (summe V) optemp. G in perpetiendis rebus obtemperans vel conservatio stabilis iudicii in eisin eis ex meis Vc rebus quae formidolosae videntur subeundis et repellendis vel scientia rerum formidolosarum contrariarumquecontrariarumquealt. a ex u eff. rumque in r. scr. Vc autaut et Hei. perferendarum aut s (sed omnino neglegenda est ou)de/tera vel a)dia/fora cf. fin. 4, 71) omnino neglegendarum conservansconservens V1 earum rerum stabile iudicium vel brevius, ut Chrysippuschris. V (nam superiores definitiones erant Sphaeri,spheri X hominis in primis bene definientis, ut putant Stoici; sunt enim omnino omnes fere similes, sed declarant communis notiones alia magis alia)—quo modo igitur Chrysippus?chris. V fortitudo est inquit scientia rerum perferendarum vel adfectio animi in patiendo ac perferendo summae legi parens sine timore. quamvis licet insectemur istos, ut Carneades solebat, metuo ne solisoli add. Kc philosophi sint. quaequae ex qui K1 enim istarum definitionum non aperit notionem nostram, quam habemus omnes de fortitudine tectam atque involutam? qua aperta quis est qui aut bellatori aut imperatori aut oratori quaerat aliquid neque eos existumet sine rabie quicquam fortiter facere posse?

Quid? Stoici, qui omnes insipientes insanos esse dicunt, nonne ista conligunt?colligunt G1 (corr. 1) KcVrec (ex colig.) remove perturbationes maxumequemaxumequae G1RV1 videbantur K iracundiam: iam videbuntur monstramostra R1 nostra G dicere. nunc autem itaita add. Kc disserunt, sic se dicere omnes stultos insanire, ut male olere omne caenum.St. fr. 3, 665 cf. Aug. soliloq. 1, 11, 19 at non semper. commove: senties. sic iracundus non semper iratus est; lacesse: iam videbis furentem. Quid? ista bellatrix iracundia, cum domum rediit, qualis est cum uxore, cum liberis, cum familia? an tum quoque est utilis? est igitur aliquid quodquod add. V1 perturbata mens melius possit facere quam constans? an quisquam potest sine perturbatione mentis irasci? bene igitur nostri, cum omnia essent in moribusmoribus Vc s morbus GR1V1 morbis KR e corr. vitia, quod nullum erat iracundia foedius, iracundos solossolus V1 morosos nominaverunt.

Oratorem vero irasci minime decet, simulare non dedecet.simulare n. dedecet om. V decet X an tibi irasci tum videmur, cum quid in causis acrius et vehementius dicimus? quid? cum iam rebus transactis et praeteritis orationes scribimus, num irati scribimus? ecquisecquis s etquis X hoc animadvertit?Accius Atr. 233 animadvortet de orat. 3, 217 M (animum advertit L), quod hic quoque fort. restituendum vincite!—num aut egisse umquam iratum Aesopum aut scripsisse existimasexistimamus KR iratum Accium? aguntur ista praeclare, et ab oratore quidem melius, si modo est orator,est orator melius G1 quam ab ullo histrione,istrione X (

At etiametiam enim Sey. sed cf. p. 383, 14 aemulari utile est, obtrectare,obtrectari X misereri. cur misereare potius quam feras opem, si id facere possis? an sine misericordia liberales esse non possumus? non enim suscipere ipsi aegritudines propter alios debemus, sed alios, si possumus, levare aegritudine. obtrectare vero alteri aut illa vitiosa aemulatione, quae rivalitati similis est, aemulari quid habet utilitatis, cum sit aemulantis angi alieno bono quod ipse non habeat, obtrectantisopt. G autem angi alieno bono, quod id etiam alius habeat? quiqui s quis GKCRV quid K1 (quis

quis enim potest, in quo libido cupiditasve sit, non libidinosus et cupidus esse? in quo ira, non iracundus? in quo angor, non anxius? in quo timor, non timidus? libidinosum igitur et iracundum et anxium et timidum censemus esse sapientem? de cuius excellentiaexcelentia R1V1 multa quidem dici quamvis fusefuse om. V possunt B1 e corr. s possit X lateque possunt, sed brevissime illo modo, sapientiamsapientia GV1 sapientem K1 essedici ... 390, 1 esse in ras. eius- dem spatii K1 (ante ras. ult. verbum fuit cognitionemque cf. p. 390, 2) rerum divinarum et humanarum scientiam cognitionemque, quae cuiusque rei causa sit; ex quo efficitur, ut divina imitetur, humana omnia inferiora virtute ducat. in hanc tu igitur tamquam in mare, quod est ventis subiectum, perturbationem caderecadere om. R1 (add. 2?) tibi dixisti videri? quid est quod tantam gravitatem constantiamque perturbet? an inprovisum aliquid aut repentinum? quid potest accidere tale ei,ei ut v. K et GRV cui nihil, quod homini evenire possit, non praemeditatum sit? nam quod aiunt nimiaadd. Bouhier (cf. 3, 34 Phil. 11, 7) resecari oportere, naturalia relinqui, quid tandem potest esse naturale, quod idem nimium esse possit? sunt enim omnia ista ex errorum orta radicibus, quae evellenda et extrahendaet extrahenda om. V penitus, non circumcidenda nec amputanda sunt.

Sed quoniam suspicor te non tam de sapiente quam de te ipso quaerere—illum enim putas omni perturbatione esse liberum, te vis—, videamus, quanta sintsint V3 s sit X quae a a B2M2 s om. X philosophia remedia morbis animorum adhibeantur. est enim quaedam medicina certe, nec tam fuit hominum generi infensa atque inimica natura, ut corporibus tot res salutaris, animis nullamnulla GKR nullas V sed s fort. postea additum nullam s invenerit; de quibus hoc etiam estest om. R1 merita melius, quod corporum adiumenta adhibentur extrinsecus, animorum salus inclusa in is ipsis est. sed quo maior est in eis praestantia et divinior, eo maiore indigentindigent s indiget X diligentia. itaque bene adhibita ratio cernit, quidquod K1 optumum sit, neglectaneclecta hic X multis implicaturimplicabitur K (def. Ro b b. p. 100 ft. recte) erroribus.

ad teat V1 igitur mihi iam convertenda omnis oratio est; simulas enim quaerere te de sapiente, quaeris autem fortasse de te.

Earumeorum s earum X igitur perturbationum, quas exposui, variae sunt curationes. nam neque omnis aegritudo una ratione sedatursadatur V (alia est enim lugenti, alia miseranti aut invidenti adhibendaadhibenda add. G2 medicina); est etiam in omnibus quattuor perturbationibus illa distinctio, utrum ad universam perturbationem, quae est aspernatio rationis autaut V adpetitus vehementior, an ad singulas, ut ad metum lubidinemlibid. K1V reliquasreliquas V1 (que add. 3) reliquias GKR melius adhibeatur oratio, et utrum illudne non videatur aegre ferundum, ex quo suscepta sit aegritudo, an omnium rerum tollendatollenda s toleranda X omninoomni V1 aegritudo, ut, si quis aegre ferat se pauperem esse, idne disputes, paupertatem malum non esse, an hominem aegre ferre nihil oportere. nimirum hoc melius, ne, sisi add. Kc forte de paupertate non persuaseris, sit aegritudini concedendum; aegritudine autem sublata propriis rationibus, quibus heri usi sumus, quodam modo etiam paupertatis malum tollitur.

sed omnis eius modi perturbatio animianimi enim V1 placatione abluatur illa quidem, cum doceas necnec sV3 et X bonum illud esse, ex quo laetitia autaut V et G1 libido oriatur, nec malum, ex quo aut metus aut aegritudo; verum tamen haec est certa et propria sanatio, si doceas ipsas perturbationes per se esse vitiosas nec habere quicquam aut naturale aut necessarium, utut aut R1V ipsamipsa GRV1 aegritudinem leniri videmus, cum obicimusobicibus GKR maerentibus imbecillitateminbecil

quaedam autem sunt aegritudines, quas levare illaulla Vrec medicina nullo modo possit, ut, si quis aegre ferat nihil in se esse virtutis, nihil animi, nihil officii, nihil honestatis, propter mala isis ex si G2 agatur G1 quidem angatur, sed alia quaedam sit ad eum admovenda curatio, et talis quidem, quae possit esse omnium etiam de ceteris rebus discrepantium philosophorum. inter omnis enim convenire oportet commotiones animorum a recta ratione aversas esse vitiosas,vitiosas om. V3 ut, etiamsi vel mala sint illa, quaequaeex quem V3 metum aegritudinemve, velvel ...17 vel Bentl. nec ... nec bona, quae cupiditatem laetitiamve moveant, tamen sit vitiosa ipsa commotio. constantem enim quendam volumus, sedatum, gravem, humana omnia spernentemspernentem Anon. ap. Lb. illum esse, quemprementem (praem. GKH)X (vix Cice- ronianum, licet Sen. de ira 3, 6, 1 dicat: animus quietus semper, omnia infra se premens cf. Tusc. p. 405, 20 omnia subter se habet) praemeditantem Se. magnanimum et fortem virumvirum add. G 3 dicimus. talis autem nec maerens nec timens nec cupiens nec gestiens esse quisquam potest. eorum enim haec sunt, qui eventusquae ventus G1 (corr. 1) V1 (corr. 3) humanos superiores quam suos animos esse ducunt.ducunt s di- cunt X

Quare omnium philosophorum, utaut V (exp. 3) ante dixi, unaSt. fr. 3, 488 cf. 474 ratio est medendi, ut nihil, quale sit illud quod perturbet animum, sed de ipsa sitsit add.G2 perturbatione dicendum. itaque primum in ipsa cupiditate, cum id solum agitur ut ea tollatur, non est quaerendum, bonum illud necne sit quod lubidinemlib. H (bis) K1 priore loco moveat, sed lubido ipsa tollenda est, ut, sive,sive ex sine V3 quod honestum est, id sit summum bonum sive voluptas sive horum utrumque coniunctum sive tria illa genera bonorum, tamen, etiamsietiamsi si H virtus KRH virtutis ipsius vehementior adpetitus sit, eadem sitsit add. G1 omnibus ad deterrendum adhibenda oratio. continet autem omnem sedationem animi humana in conspectu posita natura; quae quo facilius expressa cernatur, explicanda est oratione communis condicio lexque vitae.constantem ... 393, 15 vitae H

itaque non sine causa, cum Orestem fabulam doceretdoceret s Prisc. diceret X Euripides,non ... 16 Euripides Prisc. GL. 2, 246, 2 primos tris versus revocasse dicitur Socrates: Neque ta/m terribilis u/lla fando ora/tiooratio s (e0/pos) ratio X Prisc. est,Nec fo/rsfors X (sor G1 fors G2) Prisc. (audacter dictum pro eo quod fors fert, ut saepe fortuna; sed vix spernendum cf. Forsdeus Att. 4, 10 forte-divinitus Liv. 1, 4, Ov. trist. 5, 3, 13, Vell. 2, 66 al.) sors vulgo (pa/qos Eur.) nec ira cae/litum invectu/minvectum edd. inventum X invictum Prisc. malum,Quod no/nnon add. G2 natura huma/na patiendo e/cferat.neque ... 20 ferat Prisc. GL.3, 426, 7 est autem utilis ad persuadendum ea quae acciderint ferri et posse et oportereoportere

Sed aegritudini, de qua satis est disputatum, finitimus est metus, de quo pauca dicenda sunt. est enim metus, utut V1 aegritudo praesentis, sic illeilli X corr. V3 s futuri mali. itaque non nulli aegritudinis partem quandam metum esse dicebant, alii autem metum praemolestiampraemolestia X corr. Vrec s appellabant, quod essetesset Bentl. est quasi dux consequentis molestiae. quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur sequentia. nam videndum est in utrisque, ne quid humile summissum molle ecfeminatum fractum abiectumque faciamus.sed... 13 faciamus H sed quamquam de ipsius metus inconstantia inbecillitate levitate dicendum est, tamen multum prodest ea, quae metuuntur, ipsa contemnere. itaque sive casucasu causa V accidit sive consilio, percommode factum est, quod eis de rebus quae maxime metuuntur, de morte et de dolore, primo et proxumo die disputatumdisputandum K est. quae si probata sunt,disputata sunt G (-a sunt e corr.) metu magna ex parte liberati sumus.

Ac de malorum opinione hactenus;