virtutis magistri, philosophi, inventi sunt, qui summum malum dolorem dicerent. atad in at corr. V1 tu, adulescens, cum id tibi paulo ante dixisses videri, rogatus a me, etiamne maius quam dedecus, verbo de sententia destitisti. rogarogo X roga V1 aut 2 cf. ac. fr. 20 hoc idemidem ex quidem R1? Epicurum: maius dicet esse malum mediocrem dolorem quam maxumumquamaxumum X dedecus; in ipso enim dedecore mali nihil esse, nisi sequantur dolores. quis igitur Epicurum sequitur dolor, cum hoc ipsum dicit, summum malum esse dolorem? quoquo G1 dedecus maius a philosopho nullum expecto. quare satis mihi dedisti, cum respondisti maius tibi videri malum dedecus quam dolorem. hoc ipsum enim si tenebis, intelleges quam sit obsistendum dolori; nec tam quaerendum est, dolordolori ... est do scr. Vc partim in r. partim in mg. (n&tā) malumne sit, quam firmandus animus ad dolorem ferendum.

Concludunt ratiunculas Stoici, cur non sit malum;

quasi de verbo, non de re laboretur. quid me decipis,decepis GRV1 (corr. 1 ) Zeno? nam cumnam cum bis V id, quod mihi horribile videtur, tu omnino malum negas esse, capior et scire cupio, quo modo id, quod ego miserrimum existimem, ne malum quidem sit. nihil est inquitinquld G1 (corr. 1 ) K malum nisi quod turpe atque vitiosumviciosum ex vit- V1 est. sqq. St. fr. 1, 185 ad ineptias redis;redis V illud enim, quod me angebat, non eximis. scio dolorem non esse nequitiam; desine id me docere: hochi

c K doce, doleam necne doleam, nihil interesse.necne ... 2 interesse in r.G1 numquam quicquam inquit ad beate quidem vivendum, quod est in una virtute positum; sed est tamen reiciendum. cur? asperum est, contra naturam, difficile perpessu,perpe

sso K (-u in r. G1) triste, durum.

haec est copia verborum, quod omnes uno verbo malum appellamus, id tot modis posse dicere. definis tu mihi, non tollis dolorem, cum dicis asperum, contra naturam, vix quod ferri tolerariquetollerarique G(

) RV possit; nec mentiris; sed re succumbere non oportebat verbis gloriantem. dumdu

in r. Vrec del. Lb. nihil bonum nisi quod honestum, nihil malumsi quod ... malum add. Vc nisi quod turpe— optare hoc quidem est, non docere;docere oce in r. V1 illud et melius et verius, omnia quae natura asperneturaspernetur V2 aspernatur X in malis esse, quae adsciscat, in bonis. hoc posito et verborum concertationeconcertatione V (m eras.) sublata tantum tamen excellet illud quod recterite H amplexantur isti, quod honestum, quod rectum, quod decorum appellamus, quod idem interdum virtutis nomine amplectimur, ut omnia praeterea, quae bona corporis et fortunaefortunae Vc furtunae X putantur, perexigua et minuta videantur,nihil melius aut verius dici queunt quam omnia quae... 20 videantur H igitur ne malum quidemquidem V (l litt. er.) ullum,illum G1 nec si in unum locumadd. Se. (nec malum ullum, ne si in unum quidem locum Ba.) conlata omnia sint, cum turpitudinis malo comparanda.

quare si, utsin ts sunt si ut ex sicut G1K2 ut si V (trp. m. rec.) initio concessisti, turpitudo peius est quam dolor, nihil est plane dolor.nihil...24 dolor add. G1 nam dum tibi turpe nec dignum viro videbitur gemere, eiulare,

ad eiul. add. Rc (sed iterum eras.) K2 lamentari,lamentare GR1V1 (corr. RcVrec) frangi, debilitari dolore,dolere GKR (ex delere) dumdum (ter) B tum X honestas, dum dignitas, dum decus aderit, tuque in ea intuensintueris X intuens V1 e corr. R2 (intuens te Rrec) te continebis, cedet profecto virtuti dolor et animi inductione languescet.

Aut enim nulla virtus est aut contemnendus omnis dolor.dolor est H prudentiamne vis esse, sine qua nene om. H neç K intellegi quidem ulla virtus potest? quid ergo? ea patieturne te quicquam facere nihil proficientem et frustra add.Lb.cf.p.351,3;356,17 laborantem? an temperantia sinetsinet

V (t in r. et

Vc) te inmoderateinmo

date V1 imm. KRH facere quicquam? an coli iustitia poterit ab homine propter vim doloris enuntiante commissa, prodente conscios, multa officia relinquente?relinquentem

K1R1V1H relinquente˜ (sign. interr.) G quid? fortitudini comitibusque eius, magnitudinimagnitudini G animi, gravitati,gravitate X corr. K2RcV1 patientiae, rerum humanarum despicientiae, quo modo respondebis?

adflictusneaudieris

Gr audiens X (de mendo cf. 1. 2) audies s cf. Lebreton, Et. sur la langue et la grammaire de Cicéron p. 201 et iacens et lamentabili voce deplorans audieris: o virum fortem!? te vero ita adfectum nenec K virum quidem quisquam dixerit. amittenda igitur fortitudo estest om. H aut sepeliendus dolor.aut ... 17 dolor H Ecquidequid V1 scis igitur, si quidquid Vrec s quis GR1V1 quē RcK de Corinthiis tuis amiseris, posse habere te reliquam supellectilemsupplectilem R1 salvam, virtutem autem si unam amiseris—etsi amitti non potest virtus, sed si unam confessus erisfueris GK (l

eris2) R (ful?) te non habere, nullam esse te habiturum?

num igitur fortem virum, num magno animo, num patientem, num gravem, num humana contemnentem potes dicere aut Philoctetamphil

otetă G1V1 (tet) atenim K1 illum—? a te enim malo discedere,discere X discedere (cf. ac. 2, 115) Bentl. sed ille certe non fortis, qui iacet in tectotecto Bouhier lecto u/mido,Accius Phil. 550 umido X (G1 in r.)

add. K2?V2Rc (sed postea deletum) Quod e/iulatu, que/stu, gemitu, fre/mitibusResona/ndo mutummutum fin. 2, 94 multum fle/bilis voce/s refert. non ego dolorem dolorem esse nego—cur enim fortitudo desideraretur?—sed eum opprimioprimi R1V1 dico patientia, si modo est aliqua patientia; si nulla est, quid exornamusexornamus G1 (fait t) philosophiammodo ... quid exornamur philo- sophia? Non. 105,27 aut quid eius nomine gloriosi sumus? pungitpungit dolor scr. Vc pungat Vrec dolor, vel fodiat sane: si nudus es, da iugulum; sin tectus Volcaniisvolcaniis -iis in r. Vc armis, id est fortitudine, resiste; haec enim te, nisi ita facies, custos dignitatis relinquet et deseret.

Cretum quidem leges,Cretum legs Char. GL. 124, 12 quas sive Iuppiter sive Minosadd. s mino

s R (ss. al. m.) sanxit de Iovis quidem sententia, ut poëtae ferunt, itemque LycurgiLygurgi X laboribus erudiunt iuventutem, venando currendo, esuriendo sitiendo, algendo aestuando. Spartaespartiatae V2 vero pueri ad aram sic verberibus accipiuntur, ut multus e visceribus sanguis exeat, Trag. inc. 209 exeat V non numquam etiam, ut, cum ibi essem, audiebam, ad necem; quorum nonnon in r. Vc uno X modo nemo exclamavit umquam, sed ne ingemuit quidem. quid ergo? hoc pueri possunt, viri non poterunt? et mos valet, ratio non valebit?

Interest aliquid inter laborem et dolorem. sunt finitima omnino, sed tamen differtdiffert ert in r. G1 aliquid. labor est functio quaedam vel animi vel corporis gravioris operis et muneris, dolor autem motus asper in corpore alienus a sensibus. haec duo Graeci illi, quorum copiosior est lingua quam nostra, uno nomine appellant. itaque industrios homines illi studiososstudiosos R (er. i) vel potius amantis doloris appellant, nos commodius laboriosos:laboriosos K (exp. 2); item v. 17 aliud est enim laborare, aliud dolere.dolo

re K (4 dolore V1) o verborum inops interdum, quibus abundarehabund. G1 te semper putas, Graecia! aliud, inquam, est dolere,dolo

re K (4 dolore V1) aliud laborare. cum varices secabantur C.C.

l g K2 Mario, dolebat; cum aestu magno ducebat agmen, laborabat. est inter haec quaedam tamen similitudo: consuetudo enim laborum perpessionem dolorumdolorem X corr. K2R2 efficitefficiat X (a R1?) faciliorem.

itaque illi, quiqui RrecVrec quae X (que K1 ę2) Graeciae formam rerum publicarum dederunt, corpora iuvenum firmari labore voluerunt; quod Spartiatae etiam in feminas transtulerunt, quae ceteris in urbibus mollissimo cultu parietum umbris occuluntur.Trag. inc. 205sqq. illi autem voluerunt nihil horum simile esse a/pud Lacaenas vi/rgines,Trag. inc. 205sqq. Quibus ma/gis palaestrapalestra G1 e corr. V Euro/taseurota R eurotas s sol pulvi/s laborMili/tia inin del.Lb. (s?) studio est qua/m fertilitas ba/rbara. ergo his laboriosis exercitationibus et dolor intercurrit non numquam, inpellunturimp.K īp. ex inp. R1 feriuntur abiciuntur cadunt, et ipse labor quasi callum quoddam obducitipse ... obducit Char. GL.I 72,1 (quodam callo) ipse labor callum obduxit Auct. de dub. nom. GL. V575,3 dolori.

Militiam vero—nostram dico, non Spartiatarum,sqq. cf. Val. Max. 2, 6, 2 quorum procedit ad modum acies add. Po. acac ad GKR et in r. V1 tibiam,tibiam V(exp. rec) pr. agmen ad tibiam Tr. pr. acies ad tibiam We. nec adhibetur ulla sine anapaestisanapestis GKV pedibus hortatio—, nostri exercitus primum unde nomen habeant, vides; deinde qui labor, quantuset quantus male Dav. agminis: ferre plus dimidiati mensis cibaria, ferre, si quid ad usum velint, ferre vallum (nam scutumscutum (ex sicut eum?) G gladium galeam in onereonere in r. G1 nostri milites non plus numerant quam umerosumeros X (

add. K2RCV2) lacertoslacerates G1 manus: arma enim membra militis esse dicunt; quae quidem ita geruntur apte, ut, si usus fuerit,fuerit Bentl. foret X

fiat ss. V2 ferat Lb. abiectis oneribus expeditis armis ut membris pugnare possint). quid? exercitatio legionum, quid? ille cursus concursus clamor quanti laboris est! ex hoc ille animus in proeliis paratus ad volnera. adduc pari animo inexercitatum militem:

mulier videbitur. cur tantum interest inter novumnutum K1 (novum2) et veterem exercitum, quantum experti sumus? aetas tironumtyronum X plerumque melior, sed ferre laborem, contemnere volnus consuetudo docet. quin etiam videmus ex acie efferri saepe saucios, etet add. K2 quidem rudem illum et inexercitatum quamvis levi ictu ploratus turpissimos edere: at vero ille exercitatusexercitus K1 et vetus ob eamque rem fortior medicum modo requirens, a quo obligetur: O Pa/tricolesEnn. Hect. lytra 161 inquit,inquid K1 -t in r. G1 adPost 19 (et 20) versum exci- disse statuit Ribb. vo/s adveniens au/xilium et vestra/s manusPeto/, prius quam oppeto/ malam pestem ma/ndatam hostili/ manu,* * *Neque sa/nguis ullo po/tis est pacto pro/fluens consi/stere,Si qui/quidem V (ss. Vrec) sapientia/ magis vestra mo/rs devitari/ potest.Namque Ae/sculapiesculapi K aesculapii GRV li/berorum sau/cii opplent po/rticus;Non po/testpotis Bothe accedi.—Ce/rte Eurypyluseyrypylus GRV (-pilus) hi/c quidem est. hominem exe/rcitum!certe ... exercitum! vel hominem exercitum! Ciceroni dant alii.

non minus autem exercitatumtalia fere supple Po. cum ap. Ennium exercitum sit idem ac 'vexatum'. : ubi tantum luctus continuatur,tantum luctum continuatus GKR tant

luctus continuatus V sed s

et alt. s in r. Vc aut 1 tantum luctus con- tinuatur s vide quam non flebiliter respondeat, rationem etiam adferatadferat X -at Vvet curquur G aequoaquo G1 animo sibi ferendum sit: Quiqui V a/lteri exitiu/mexitum G1V1 (corr. G1V2) parat,Eum sci/re oportet si/bi paratum,paratum Bentl. paratam pe/stem ut participe/t parem. abducetabducit V2 Patricoles, credo, ut conlocet in cubili,cubiculi X (sed cubiculi K2) ut volnus obliget.non obliget K (

2) siquidem homo esset; sed nihil vidi minus.vidiminus Vc vidimus X quaerit enim, quid actum sit: Elo/quereeloquere

Rrec ut v eloquere, re/s Argivum proe/lio ut se su/stinet.—Non po/testpotis Dav. ecfariecfari hecfari haecfari GR (h del. 1?) ta/ntum dictis, qua/ntum factis su/ppetitLabo/ris. quiesce igitur et volnus alliga.alliga (ss. 2) V etiamsi Eurypylus posset, non posset Aesopus: Ubi fortuna Hecto/rishaectoris X (

aectoris R) nostram acrem a/ciem inclinata/m . .dedit in fine add. Bergk et cetera explicat in dolore; sic est enim intemperans militaris in forti viro gloria. ergo haec veteranus miles facere poterit, doctus vir sapiensque non poterit?

ille vero melius, ac non paulo quidem. Sed adhuc de consuetudine exercitationis loquor, nondum de rationeexercitationis... 25 ratione in mg. add. G1 et sapientia. aniculae saepe inediam biduum aut triduumtridium G ferunt; subduc cibum unum diem athletae: Iovem,athletae iov. hletae i in r. G1 Iovemalt. iovem exp. R1?Vvet om. K1 add. 2 Olympium,olimpium V (iu in r. c) eum ipsum, cui se exercebit,exercebit V1 inplorabit,impl. RK2 ferreferre ex facere(?) K2 se post ferre add. V1 aut c ft. recte (cf. p. 346, 7) non posse clamabit. consuetudinis magna vis est: pernoctant venatores in nive in montibus; uri se patiunturpatiuntur. Inde W corr. Dav. cf. p. 439,25 (locum fort. ante l. II scriptum. Comm. p. 26) pernoctant venatores in nive, in montibus uri se patiuntur. inde (del. hoc Lb. vide Sey.) pugiles eqs. alii (Se. Jb. d. ph. V. 24 p. 246) Indi; pugiles caestibus contusi ne ingemescuntingemescuntalt. e in i corr. G1 quidem.

sed quid hos, quibusquibus add. G1 Olympiorum victoria consulatusconsolatus X (

ss. Rrec) ille antiquus videtur? gladiatores, aut perditi homines aut barbari, quas plagas perferunt! quo modo illi, qui bene instituti sunt, accipere plagamplaga G malunt quam turpiter vitare! quam saepe apparet nihil eos malle quam vel domino satis facere vel populo! mittunt etiam volneribus confecti ad dominos, qui quaerant quid velint: si satis is factum sit, se velle decumbere.decŏmbere R1 quis mediocris gladiatorgradiator X (corr. RK1?K2Vrec) ingemuit, quis vultum mutavit umquam? quis non modo stetit, verum etiam decubuit turpiter? quis, cum decubuisset,decubisset R1 ferrum recipere iussus collum contraxit? tantum exercitatio meditatio consuetudo valet. ergo hoc poteritpoterit

V Samnis, spurcus homo, vita illa dignus locoqueLucil. 150 ; vir natus ad gloriam ullam partem animi tam mollem habebit, quam non meditatione et ratione conroboret? crudele gladiatorum spectaculum et inhumanum non nullis videri solet, et haudhaud V (ha in r. et d ex c1 autc) adhuc (adhoc K)X scio an ita sit, ut nunc fit; cum vero sontes ferro depugnabant, auribus fortasse multae, oculis quidem nulla poteratporter

it G1 esse fortior contra dolorem et mortem disciplina.

De exercitatione et consuetudine et commentatione dixi. age sis,sis V (exp. vet) age

sis K (s eras.) nunc de ratione videamus, nisi quid vis ad haec.

Egone ut teut te uite V1 interpellem? ne hochocdefendi potest ita ut ablativus sit (hiscere Po. in comm.) quidem vellem: ita me ad credendum tua ducit oratio.

Sitne igitur malum doleredolere ex -ore K2V2 necne, Stoici viderint, qui contortulisco

ntortulis (mut. al. m., vix 1 ) R (in mg. c

tortulis Rc) quibusdam et minutis conclusiunculisconclusiuinculis V1 nec ad sensus permanantibuspermanentibus X (

e V2) effici volunt non esse malum dolorem. ego illud, quicquid sit, tantumsitantum V1 sit

tant. G esse, quantum videatur, non puto, falsaque eius visione et specie moveri homines dico vehementius, doloremque ~~eiusdel. Ern. (eis Man.)~~ omnem esse tolerabilem.tollerabilem X (toll. GR1 t

l K1)

Unde igitur ordiar? an eadem breviter attingam,adt. G1 quae modo dixi, quoquo ex quod G2 facilius oratio progredi possit longius?

inter omnis igitur hoc constat, nec doctos homines solum sed etiam indoctos, virorum esse fortium et magnanimorummagna animorum X (corr. K2R2Vrec) et patientium et humana vincentium tolerantertolleranter X (toll R1) dolorem pati; nec vero quisquam fuit, qui eum, qui ita pateretur, non laudandum putaret. quod ergo et postulatur a fortibus et

et f. V (corr.2) laudatur, cum fit, id aut extimescere veniens aut non ferre praesens nonnenon

R (ss. 2) turpe est? atquiatqui K (

ss. 2) atqui

R1 atquin GV vide ne, cum omnes rectae animi adfectionesaff. VcH virtutes appellentur, non sit hoc proprium nomen omnium, sed ab ea quae unauana G1 ceteris excellebatexcellit H omnes nominatae sint.sunt G appellata est enim exex a V2 viro virtus; viri autem propria maxime est fortitudo, cuius munera duo sunt maxima: mortis dolorisque contemptio. utendum est igitur his, siprius si om. H virtutis compotesconp. V vel potius si viri volumus esse, quoniam a viris virtus nomen estnomen est nomine H mutuata.

Quaeresquaerentes G1 fortasse, quo modo,quo modo in commodo corr. H1 et recte: talem enim medicinam philosophia profitetur.sed cum omnes ... 303,6 profitetur H

venit Epicurus, homo minimeminime mini in r. Vc malus vel potius vir optimus; tantum monet,monet et G quantum intellegit.venit... 8 intellegit Char. GL. 120

, 19 Epic. fr. 446 neglegenegglege G (corr. 2 ) inquitinquid G1 (10 V1) dolorem. quis hoc dicit? idem, qui dolorem summum malum? vix

vix V satis constanter.constanter

V audiamus. si summus dolor est inquit,inquid G1 (10 V1) brevem necesse est esse.nec. est brevem e. KR iteradumiteradum ac. 2,88. iterandum X (-d

um Rc) eadem ista mihi!Iteradum ... 12 mihi Pacuv. Iliona 202 non enim satis intellego, quidquod V1 summum dicas esse, quid breve.brevi GR1V summum,si ante summum add. V2 quo nihil sit superius, breve, quoquod G1 nihil brevius. contemno magnitudinem doloris, a qua me brevitas temporis vindicabit ante paene quam venerit. sed si est tantus dolor, quantus Philoctetae? bene plane magnus mihi quidem videtur, sed tamen non summus;summis G1 nihil enim dolet nisi pes: possunt oculi, potest caput latera pulmones, possunt omnia; longe igitur abest a summo dolore. ergo inquitinquid G1 (10 V1) dolor diuturnus habet laetitiae plus quam molestiae.

nunc egoego ex ergo V non possum tantum hominem nihil sapere dicere, sed nos ab eo derideri puto. ego summum dolorem—summum autem dico, etiamsi decem atomis est maior alius—non continuo esse dico brevem multosque possum bonos viros nominare, qui complurescumplures GV annos doloribus podagrae crucientur maximis. sed homo catus numquam terminat nec magnitudinis nec diuturnitatis modum, sed ... 2 modum Non. 92,20 propter catus (castus LCADA ) catus s Non. cautus cf. Progr. 21 1 ut sciam,sciat G1 quid summum dicat in dolore, quid brevebrevem X m del. R1 e 2K2 in tempore. omittamus hunc igitur nihil prorsus dicentem cogamusque confiteri non esse ab eo doloris remedia quaerenda, quique om. G1 dolorem malorum omnium maxumum dixerit,maxsumum duxerit G1 quamvis idem forticulum se in torminibus et in stranguria sua praebeat.quamvis ... 8 praebeat Non. 32, 12 Epic. fr. 122 Aliunde igitur est quaerenda medicina, et maxime quidem, si, quid maxime consentaneum sit, quaerimus, ab is quibus, quod honestum sit,sit est Hei. summum bonum, quod turpe, summum videtur malum. his tu praesentibus gemere et iactare te non audebis profecto;

loquetur enim eorum voce Virtus ipsa tecum: tune, cum pueros Lacedaemone,lacedemone KV (-nę) adulescentisadulescentes V2 Olympiae,olymphiae GKR barbaros in harenaharena h exp. K2 videris excipientisexcipient

es R1 gravissimas plagas et ferentis silentio, si te forte dolordolor add. Vc aliquis pervellerit, exclamabis ut mulier, non constanternon c. nec c. Char. et sedateet sedate sed ate G1 feres?ubi Virtus loqui desinat, C. non significat cf. ac.2, 93 al. exclamabis... 18 feres Char. GL. 1220, 17 fieri non potest; natura non patitur. audio. pueri ferunt gloriasupra gloria scr. yol et in mg. ygraeculi fer

. barbari fer

. Vc ducti, ferunt pudore alii, multi metu, et tamen veremur, ut hoc, quod a tam multisatatam multis X (corr.K2RV2) et quod tot locis perferatur, natura patiatur? illa vero non modo patitur, verum etiam postulat: nihil enim habet praestantius, nihil quod magis expetatexpe

tat V quam honestatem,honestatem quam decus. his ergo Char. quam laudem, quam dignitatem, quam decus. hisce ego pluribusnihil enim habet natura pr.... 305, 1 pluribus Char. GL. I 223, 31 nominibus unam rem declarari volo, sed utor,utor s (P sec. Doug.) utar X (r in r. G

ita Vrec) Char. ut quam maxime significem, pluribus. volo autem dicere illud hominihomine X corr V1 longe optumum esse, quod ipsum sit optandum per se, a virtute profectum

pfectum G1 vel in ipsa virtute situm, sua sponte laudabile,volo... 6 laudabile Char. GL. I 204,,10 quod idem citius dixerim solum quam non summum bonum. atque ut haec de honesto, sic de turpi contraria: nihil tam taetrum,tetrum GK nihil tam aspernandum,nil tam asp. GH (etiam nil hom.) R1 e corr. nihil homine indignius.nihil enim ... 305, 9 indignius H

Quod sisit Vvet tibi persuasum est—principio enim dixisti plus in dedecore malidedecore. ali G1 tibi viderividere R1 quam in dolore—, reliquum est, ut tuteutute G1R1V1 t post ut ss. G2RcV2 ut. tu. te (tute ci 2) K tibi imperes. quamquam hoc nescio quo modo dicatur.dicitur Ba. duossimus G1R1V1 quasi duo simus, ut alter imperet, alter pareat! non insciteinsite G1 tamen dicitur. est enim animus in partispartes R2 tributus duas, quarum altera rationis est particeps, altera expers. cum igitur praecipitur, ut nobismet ipsis imperemus, hoc praecipitur, ut ratio coërceat temeritatem. est inest inin r. Vc animis omnium fere natura molle quiddam, demissum,dimissum Vc? humile, enervatum quodam modo et languidum. si nihil esset aliud,si nihil esset aliud V (sed hil esset scr. Vc in r.) senile sed aliud GKR1 (senile; sed si aliud non esset2) nihil esset homine deformius. sed praesto est domina omnium et regina ratio, quae conixaconixa s conexa X (conn. G) per se et progressa longius fit perfecta virtus. haec ut imperet illi parti animi, quae oboedireobedire GK1 debet, id videndum est viro. quonamquonam n in r. Vc modo? inquies.