nec vero miseratione solum mens iudicum permovenda est —qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimuscomplerimus vulg.: compleremus AL forum—, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiatfastidiat Stangl (Philol. xlv. 193): taedeat A: satietate afficiatur L: abhorreat Stegmann , speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae.

nullo enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,—dicerem perfectum, si ita iudi- carem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerempertimescerem A ; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniretaudiet incendetur ... perveniet Bake oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit Hortensius.

verum haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemursuspicamur A , quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiraturnon requiratur L quidem.

sed iam forma ipsaipsa om. A restat et xarakth\r ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex hishis A: ipsis L: iis ipsis Lambinus quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ut verbum ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quiaquia A et Quintil. ix. 1, 37: quod L sola ornent, sed quod excellant.

eadem ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviterleviter Ernesti (cf. Gesner ad Quintil. ix. 1, 38): breviter AL Quintil.: bis breviter Pluygers commutata ponuntur, aut ab eodem verbo ducitur saepius oratio aut in idem coniciturconicitur AL: committitur Quint. cod. M: concluditur Pluygers aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eademin eadem AL: eadem Quintil. sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum suntcum sunt A: multis modis L Quintil.: cum cumulantur Jahn: cum cumulatis Mommsen contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus rediturreditur AL: itur et reditur Kayser: itur Sandys: retroque dicitur Vo'lbehr ; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatioexclamatio A Quint.: explanatio L vel admirationis vel questionisconquestionis cum codd. dett. maluit Lambinus ; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.

sed sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utiturutitur A: utatur L et codd. Quint. BM , sunt qui putentputent A: putant L idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisinisi A Quint.: nisi quam aut L: nisi aut codd. dett. omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis? tantum modo notetur locus.

sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem eteadem et Quint.: eandem et A: eadem ut L una in reuna in re vulg.: in una re Quint.: unam rem A: unam in rem L haereat in eademque commoretur sententiain eademque commoretur sententia Quint.: et in eandem commoretur sententiam L: in eadem commoreturque sententia A (Iul. Vict. p. 433); saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat; ut se ipse revocet; ut quod dixitdixit AL: dixerit Quintil. iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipsequasi et sibi ipse om. A respondeat; ut contra acac L: ut A: et Quint. dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat;

ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videaturuideatur Quintil. (codd. AM): videat L: putet A opponi; ut comparet similitudines; ut utaturut utatur Quint. (cod. A): utatur AL exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantumut a p.... aliquantum secl. Bake ; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicetdicet L: dicit A familiaris.

atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequetursequetur A Quint.: sequatur L : brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio; saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio. hoc in genere—nam quasi silvam vides—omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.

sed haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebantmovebant A: non movebant L iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem.

sed si profitererprofiterer Ernesti: profitear L: profiteatur A —quod utinam possem!—me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrentferrent AL: ferent Jahn: ferant Kayser traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderetreprehenderet AL: reprehendet cod. Vict.: reprehendat Bake ? nam quis umquam dubitavit quinquin L: quod A in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisquepacatis maluit Piderit rebus, secundas iuris scientia? cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionumpraescriptionum cod. Laur. Poggii: persecutionum AL cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet.

cur igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eoaut...eo secl. Hoerner iuventutem, vituperetur? nam si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universamuniversam L: iuvat eversam A rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?

'at alterum factitatum est, alterum novum.' fateor; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendisomne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum? atque haud scio an plerique nostrorum oratorum contra atque noscontra atque nos om. L ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere meliusmelius docere L1 quam praecipere, nos contra fortasse possumus.

'at dignitatem docere non habet.' certe, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicandocommunicando A: commemorando L , si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio cur cumcur cum vulg.: cur non AL eiecit Lambinus: cur secl. Bake: nescio cur ... etiam secl. Madvig docendo etiam aliquid aliquando si possispossis A: posses L: si possis vulg. melioresmelius L facere, cur nolis? an quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est, ut estut est om. A : quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est?

'at ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiameloquentiam A: eloquentia L autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen eaea om. L: eam, tamen Stangl se valere dissimulantdissimulat AL: dissimulatur Ernesti .' propterea quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere?

ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Quiqui vulg.: quid AL enim possem, cum etet om. A afuissem domodomo om. L adulescens et horum studiorum causa mariamaria A: mare L transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimularedissimularem L: dissimulare? non me Stangl me didicisse? Quidquid AL: qui codd. dett. erat cur om. A erat cur probaremimprobarem Jahn nisi quod parum fortasse profeceram?

quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt.

de verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, atat Schenkl: ut A: sed L proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimuspervagatissimus L ille versus, qui vetat artem pudere proloqui quam factites, dissimulare non sinit quiqui Madvig: quin AL: quantum Reid delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit.

quod si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem? quae quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximismaximis om. L rebus forensibus nostris et externiset externis om. L inclusae et domesticaeet domesticae om. L litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.