at vero huius gloriae, C.C. om. αa Caesar, quam es paulo ante adeptus socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est, quod certe maximum est, totum est, inquam, tuum. nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit; quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius sese ante non hab. β societatem gloriae non offert: tibi cedit, tuamtuam αhm: tuam se βa (se sup. lin. in D) esse totam et propriam fatetur. numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur nec ad consilium casus admittitur.

domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: ea tamensed tamen ea β vicisti quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant. nulla est enim tanta visvis, tanta copia γ fort. recte quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. animum vincere, iracundiam cohibere, victovicto αD: victum hm: victoriam BELa (Arus. Mess. K. viii. p. 512. 17 temperat huic Cic. de M. Marc.) temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui faciatfacit β (contra Lactant. Div. Inst. i. 9. 3), non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico.

itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris sed paene omnium gentium litteris atque linguis, neque ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet; sed tamen eius modi res nescio quo modo, etiam cum leguntur, obstrepi clamore militumobstrepit clamor mil. (videntur add. V) et tub. soni AV videntur et tubarum sono. at vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum, in iracundia praesertim quae est inimica consilio, et in victoria quae natura insolens etet insolens α superba est, audimus aut legimusaut audimus γ, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus sed etiam in fictis ut eos saepe quos numquam vidimus diligamus!

te vero quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus, quibus studiis prosequemur, qua benevolentia complectemur? parietes, me dius fidius, ut mihi videturvidentur HV m et Sacerdosi. 166, huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus. equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria offuditeffudit Dhm (in meum pectus se memoria effudit Madvig), quibus tu etiam mortuis M. Marcello conservato dignitatem suam reddidisti nobilissimamque familiam iamiam om. β ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti.

hunc tutu αm: tu igitur βah diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure anteponisanteponis αβa: -pones hm. haec enim res unius est propria C.C. om. α Caesaris; ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu. huius autem rei tu idem dux esdux es α: et dux es γ: es et dux β et comes: quae quidem tanta est utut am: ut nulla βah tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas—nihil est enim opere et manu factum quod nonnon α, Schol. Lucani vi. 20, Lactant. Div. Inst. vi. 11. 25: non aliquando βγ conficiat et consumat vetustas—

at haec tuatua om. Lactant. iustitia et lenitaslenitas αa et Lactant.: lenitas animi βhm florescetflorescit β (contra Lactant.) cotidie magis. itaita α: ita ut βγ quantum operibus tuistuis oper. β diuturnitas detrahet, tantum adferetadferet AHDLm: adferat BEah: adfert V laudibus. et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam anteaantea α: ante βγ aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipseipse α: ipsum βγ vicisti. vereor ut hoc quod dicam perinde intellegi possit audituauditum Patricius atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae erant ademptaquae erant adempta Harl. 2545, Madvig: quae erant (erat AV) adepta α: quae illa erat adepta βγ victis remisisti. nam cum ipsius victoriae iure omnesiure omnes scripsi: condicione iure omnes αah: condicione omnes iure m: condicione omnes β victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus. recte igitur unus invictus eses γ: om. αβ: diceris mallet Müller a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est.

atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat attendite. omnes enim qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, abab om. β scelere certe liberati sumus. nam cum M. Marcellum deprecantibus vobis rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae reddidit, quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu videtis, non ille hostis induxit in curiam, sed iudicavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum.

quo quidem in bello semper de pace audiendumaudiendum αEm: agendum audiendum BDL: agendum audiendumque ah putavi semperque dolui non modo pacem sed etiam orationem civium pacem flagitantium repudiari. neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma civilia semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. hominem sum secutus privato officio, non publico, tantumque apud me grati animi fidelis memoria valuit ut nulla non modo cupiditate sed ne spe quidem prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem voluntarium.

quod quidem meum consilium minime obscurum fuit. nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi et in ipso bello eadem etiam cumcum partis meae per. γ capitis mei periculo sensi. ex quo nemo eritiam erit β tam iniustus rerum existimatorexistim. rerum β qui dubitet quae Caesaris de bello voluntas fuerit, cum pacis auctores conservandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. atque id minus mirum fortasse tummirum fort. tum αBDL: fort. mirum tum E: mirum videretur fort. tum γ (videtur h) cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli: qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto declarat maluisse sese maluisse β non dimicare quam vincere.

atque huius quidem rei M.M. om. β Marcello sum testis. nostri enim sensus ut in pace semper, sic tum etiam in bello congruebant. quotiens ego eum et quanto cum dolore vidi, cum insolentiam certorumcertorum Em: ceterorum αBDLah hominum tum etiam ipsius victoriae ferocitatem extimescentem! quo gratior tua liberalitas, C. Caesar, nobis qui illaillam β vidimus debet esse. non enim iamiam αah: tam m: om. β causae sunt inter se, sed victoriae comparandae.

vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam: gladium vagina vacuum in urbe non vidimus. quos amisimus civis, eos vis Martisvis Martis αh: Martis vis βam perculit, non ira victoriae, ut dubitare debeat nemo quin multos, si possetposset α: fieri posset βγ, C. Caesar ab inferis excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. alterius vero partis nihil amplius dicodicam β quam id quod omnes verebamur, nimis iracundam futuram fuisse victoriam.

quidam enim non modo armatis sed interdum etiam otiosis minabantur, nec quid quisque sensisset, sed ubi fuisset cogitandum esse dicebant; ut mihi quidem videantur di immortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delictum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tam luctuosum excitaveruntexcitaverint cod. Faerni, vel placati iam vel satiati aliquando omnem spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam contulisse.

qua re gaude tuogaude tuo gaudeto A isto tam excellenti bono et fruere cum fortuna et gloria tum etiam natura et moribus tuis; ex quo quidem maximus est fructus iucunditasque sapienti. cetera cum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen plerumque felicitati tuae gratulabere: de nobis quos in re publica tecum simulsimul αβ: salvos γ esse voluisti quotiens cogitabis, totiens de maximis tuis beneficiis, totiens de incredibili liberalitate, totiens de singulari sapientiasapientia tua γ cogitabis: quae non modo summa bona sed nimirum audebo vel sola dicere. tantus estest αDEL: om. Bγ enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine animi et consili dignitas ut haec a virtute donata, cetera a fortuna commodata esse videantur.

noli igitur in conservandis viris bonisbonis viris β defetigaridefet. BDH: defat. AVEh, non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione offici stulta fortasse, certe non improba, et speciespecie facie hm (-ce m) quadam rei publicae. non enim tua ulla culpaculpa ulla γ est, si te aliqui timuerunt, contraque summa laus, quod minime timendum fuisse senserunt.