quod si nondum satis cernitis, cum res ipsa tot tam claris argumentis signisque luceat, pura mente atque integra Milonem, nullo scelere imbutum, nullo metu perterritum, nulla conscientia exanimatum Romam revertisse, recordamini, per deos immortalis, quae fuerit celeritas reditus eius, qui ingressus in forum ardente curia, quae magnitudo animi, qui voltus, quae oratio. neque vero se populo solum sed etiam senatui commisit, neque senatui modomodo om. H sed etiam publicis praesidiis et armis, neque hisiis H tantum verum etiametiam om. E eius potestati cuicui cuius ET senatus totam rem publicam, omnem Italiae pubem, cuncta populi Romani arma commiserat: cui numquam se hic profecto tradidisset, nisi causae suae confideret, praesertim omnia audienti, magna metuenti, multa suspicanti, non nulla credenti. Magna vis est conscientiae, iudices, et magna in utramque partem, ut neque timeant qui nihil commiserint et poenam semper ante oculos versari putent qui peccarint.
neque vero sine ratione certa causa Milonis semper a senatu probata est; videbantvidebant HE: videbant enim Tδ sapientissimi homines facti rationem, praesentiam animi, defensionis constantiam. an veroat vero H obliti estis, iudices, recenti illo nuntio necis Clodianae non modo inimicorum Milonis sermones et opiniones sed non nullorum etiam imperitorum? negabant eum Romam esse rediturum.
sive enim illud animo irato ac percitopercito b2, Naugerius (1): perdito HETab1 fecisset ut incensus odio trucidaret inimicum, arbitrabantur eum tanti mortem P. Clodi putasse ut aequo animo patria careret, cum sanguine inimici explesset odium suum; sive etiam illius morte patriam liberare voluisset, non dubitaturum fortem virum quin, cum suo periculo salutem populo Romano attulisset, cederetsecederet E aequo animo legibus, secum auferret gloriam sempiternam, vobisnobis ab1 haec fruenda relinqueret quae ipse servasset. multi etiam Catilinam atque illa portenta loquebantur: erumpet, occupabit aliquem locum, bellum patriae faciet.
miseros interdum civis optime de re publica meritos, in quibus homines non modo res praeclarissimas obliviscuntur sed etiam nefariasnefaria H suspicantur!
ergo illa falsa fuerunt quae certe vera exstitissent, si Milo admisisset aliquid quod non posset honeste vereque defendere. quid? quae postea sunt in eum congesta, quae quamvis etiam mediocrium delictorum conscientiamquamvis ... conscientiam (-a H) Hδ: quemvis ... conscientia ETW: quemvis etiam in med. del. conscientia Ernesti perculissent, ut sustinuit, di immortales! sustinuit? immo vero ut contempsit ac pro nihilo putavit, quae neque maximo animo nocens neque innocens nisi fortissimus vir neglegere potuisset! scutorum, gladiorum, pilorum, frenorumpilorum, frenorum ΣBH: frenorum pilorumque ETδ etiam multitudo deprehendi posse indicabatur; nullum in urbe vicum, nullum angiportum esse dicebant in quo non Miloni conductaMil. cond. non T esset domus; arma in villam Ocriculanam devecta Tiberi, domus in clivo Capitolino scutis refertarefertas Heumann, plena omnia malleolorummalleorum Eδ ad urbis incendia comparatorum: haec non delata solum, sed paene credita, nec ante repudiata sunt quam quaesita.
laudabam equidem incredibilem diligentiam Cn. Pompei, sed dicam, ut sentio, iudices. nimis multa audirecog. audire E coguntur neque aliter facere possunt eiii k: i Σ: hi cett. quibus commissa tota res publica estcomm. tota res p. est (rei p.) ΣH: tota comm. est res. p. cett.. quin etiam fuit audiendusfuit aud. Baiter: fuerit aud. ΣHET: aud. sit δ: aud. fuit k, Angelius popa Licinius nescio qui de circo maximo, servos Milonis apud se ebrios factos sibi confessos sese ΣH, ut voluit Heumann: esse cett. de interficiendo Cn.Cn. ΣH: om. ETδ Pompeio coniurasse, deindein ΣHE: deinde Tδ postea se gladio percussum esse ab uno de illis ne indicaret. Pompeio nuntiatur in hortosnuntiatur in hortos H: in hortos nuntiavit cett.; arcessor in primis; de amicorum sententia rem defert ad senatum. non poteram in illius mei patriaeque custodis tanta suspicione non metu exanimari, sed mirabar tamen credi popae, confessionem servorum audiri, volnus in latere quod acu punctum videretur pro ictu gladiatoris probariprobari ΣHE: putari Tδ.
verum, ut intellego, cavebat magis Pompeius quam timebat, non ea solum quae timenda erant, sed omnia, ne vos aliquid timeretis. oppugnata domus C. Caesaris, clarissimi acac ΣH: et cett. fortissimi viri, multasmultas ΣH: per multas cett. noctis horas nuntiabatur: nemo audierat tam celebri loco, nemo senserat; tamen audiebaturaud. a senatu H. non poteram Cn. Pompeium, praestantissimapraestantissimum Σ virtute virum, timidum suspicari; diligentiam propro ΣH: om. ETδ tota re publica susceptasusceptam Gulielmius nimiam nullam putabam. frequentissimo senatu nuper in Capitolio senator inventus est qui Milonem cum telo esse diceret. nudavit se in sanctissimo templo, quoniam vita talis et civis et viri fidem non faciebat, ut eo tacente res ipsa loqueretur. omnia falsefalse ΣH: falsa cett. atque invidioseinvidiose unus Ox.: insidiose ΣH: insidiosa ETδ ficta comperta sunt: tametsitametsi scripsi: cum tamen si codd. (cum ex q~, = quaere ortum videtur; cf. §§ 18. 67. Mur. 51): quod si tamen Lambinus: cum tamen Madvig metuitur etiam nunc MiloMiloni Wolff.
non iam hoc Clodianum crimen timemus, sed tuas, Cn. Pompei—te enimenim ΣH, Ascon.: enim iam ETδ appello etet Ascon.: om. codd. ea voce ut me exaudireexaudire Ascon.: audire codd. possis —tuastuas Hδ, Ascon.: tuas, tuas ET, inquam, suspiciones perhorrescimus. si Milonem timessi Milonem times om. H, si hunc de tua vita nefarie aut nunc cogitare aut molitum aliquando aliquid putas, si Italiae dilectus, ut non nulli conquisitores tui dictitarunt, si haec arma, si Capitolinae cohortes, si excubiae, si vigiliae, si delecta iuventus quae tuum corpus domumque custodit contra Milonis impetum armata estest sunt ΣH (R. = require add. H, cf. § 18), atque illa omnia in hunc unum constitutaconstituta ΣH: instituta cett., parata, intenta sunt, magna in hoc certecerte in hoc E vis et incredibilis animus et non unius viri vires atque opes iudicantur, si quidem in hunc unum et praestantissimus dux electus et tota res publica armata est.
sed quis non intellegit omnis tibi rei publicae partis aegras et labantis, ut eas his armis sanares et confirmares, esse commissas? quod si locus Miloni datus esset, probasset profecto tibi ipsi, neminem umquam hominem hominihomini hominum H cariorem fuisse quam te sibi; nullum se umquam periculum pro tua dignitate fugisse, cum illa ipsailla ipsa HEb2: ipsa illa TW: illa ab1 taeterrima peste se saepissime pro tua gloria contendisse; tribunatum suum ad salutem meam, quae tibi carissima fuisset, consiliis tuis gubernatum; se a te postea defensum in periculo capitis, adiutum in petitione praeturae; duos se habere semper amicissimos sperasse, te tuo beneficio, me suo. quae si non probaret, si tibi ita penitus inhaesisset ista suspicio ut nullout nullo ΣHb2: nullo ut cett. posset modo H: modo posset ETδ evelli posset modo, si denique Italia a dilectu, urbs ab armis sine Milonis clade numquam esset conquietura, ne ipseipse Madvig: iste codd.: ille ed. V: is Garat. haud dubitans cessisset patria, is qui ita natus est etest et est et esset ΣH ita consuevit; te, Magne, tamen ante testareturante testaretur ΣH: an testaretur E: antestaretur TW: attestaretur δ, quod nunc etiam facit.
videsvides HE: vide Tδ quam sit varia vitae commutabilisque ratio, quam vaga volubilisque fortuna, quantae infidelitates in amicitiisin amicitiis ΣHE: in amicis Tδ, quam ad tempus aptae simulationes, quantae in periculis fugae proximorum, quantae timiditates. erit, eriterit, erit erit et T illud profecto tempus et inlucescet ille aliquandoille aliquando ΣHE: aliquando ille Tδ dies, cum tu salvissalvis Ant. Augustinus: salutaribus HEδ: salubritatibus T, ut spero, rebus tuis, sed fortasse inin suppl. Luterbacher motumotu Tδ: metu HE aliquo communiumin communium ET: impendente comm. Lange temporum, qui quamimmutatis post temp. add. b2 crebro accidat experti scire debemus, et amicissimi benevolentiam et gravissimi hominis fidem et unius post homines natos fortissimi viri magnitudinem animi desideres.
quamquam quis hoc credat, Cn. Pompeium, iuris publici, moris maiorum, rei denique publicae peritissimum, cum senatus ei commiserit ut videret ne quid res publica detrimenti caperet, quo uno versiculo satis armati semper consules fuerunt etiam nullis armis datis, hunc exercitu, hunc dilectu dato, iudicium exspectaturum fuisse in eius consiliis vindicandis qui vivi H: vel ETδ iudicia ipsa tolleret? satis iudicatum est a Pompeio, satissatis om. ΣH, falso ista conferri in Milonem, qui legem tulit qua, ut ego sentio, Milonem absolvi a vobis oporteretoportet ΣH, ut omnes confitentur, liceretlicet Σ in om. ΣH.
quod vero in illo loco atque illis publicorum praesidiorum copiis circumfusus sedet, satis declarat se non terrorem inferre vobis—quid enim minus illo dignum quam cogere ut vos eumut vos eum ETδ: ut vuum Σ: ut vos H (eum ut vos eum Asconii cod. S, eum codd. PM) condemnetis in quem animadvertere ipse et more maiorum et suo iure possitpossit Σ, A. Eberhard: posset cett.?—, sed praesidio esse, ut intellegatis contra hesternam illam contionem licere vobis quod sentiatis libere iudicare.
nec vero me, iudices, Clodianum crimen movet, nec tam sum demens tamque vestri sensus ignarus atque expers ut nesciam quid de morte Clodi sentiatis. de qua si iam nollem ita diluere crimen ut dilui, tamen impune Miloni palam clamare ac mentiri gloriose liceret: occidioccidi bis ETδ, Quintil. ix. 3. 28, Aquila Rom. Rhet. L. p. 27: semel H, Quintil. v. 11. 12 codd. BΣ, Isidorus, ii. 21. 31, occidi, non Sp. Maelium qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbaturvidebatur P, Quintil. v. 11. 12: putabatur HETδ, in suspicionem incidit regni appetendi, non Ti. Gracchum qui conlegae magistratum per seditionem abrogavitabrogavit PBHδ: -abit E: -abat T, quorum interfectores impleruntimpleverunt P orbem terrarum nominis sui gloria, sed eum— auderet enim dicere, cum patriam periculo suosuo om. Quintil. liberasset— cuius nefandum adulterium in pulvinaribus sanctissimis nobilissimae feminae comprehenderunt;
eum cuius supplicio senatus sollemnis religiones expiandas saepe censuit; eum quem cum sorore germana nefarium stuprum fecisse L.L. om. BH Lucullus iuratus se quaestionibus habitis dixit comperisse; eum qui civem quem senatus, quem populus RomanusRomanus PΣH: om. ETδ, quem omnes gentesgentes om. P urbis ac vitae civium conservatorem iudicarantiudicarant PΣH: -abant ETδ servorum armis exterminavit; eum qui regna dedit, ademit, orbem terrarum quibuscum voluit partitus est; eum qui plurimis caedibus in foro factis singulariin singulari ΣH virtute et gloria civem domum vi et armis compulit; eum cui nihil umquam nefas fuitfuit sit H nec in facinore necnec ... nec neque ... neque ΣH in libidine; eum qui aedem nympharum incendit ut memoriam publicam recensionis tabulis publicis impressam exstingueret;
eum denique cui iam nulla lexlex nulla T erat, nullum civile ius, nulli possessionum termini, qui non calumnia litium, non iniustis vindiciis ac sacramentis alienos fundos, sed castris, exercitu, signis inferendis petebat; qui non solum Etruscos—eos enim penitus contempserat—sed hunc P.P. H: C. (vel T.) P teste Zuretti: c. p ETWa: Cn. Pompeium b VariumVarium PETW: Varum H: narrum a: virum b, fortissimum atque optimum civem, iudicem nostrum, pellere possessionibus armis castrisque conatus est, qui cum architectis et decempedis villas multorum hortosque peragrabat, qui Ianiculo et Alpibus spem possessionum terminaratterminarat P: -abat HETδ suarum, qui cum ab equite Romano splendido et forti, M.forti, M. fortissimo H Paconio, non impetrasset, ut sibi insulam in lacu PrilioPrilio P: Prelio Ha: Perelio ET venderet, repente lintribus in eam insulam materiemmateriem PΣH: -iam BETδ, calcem, caementa, harenamharenam ΣBHb2: arma cett. (P) convexit dominoque trans ripam inspectante non dubitavit aedificium exstruereexstruere aed. P in alieno; qui huic T. Furfanio, cui viro, di immortales!—
quid enim ego de muliercula ScantiaScantia Stantia P: Sanctia Hδ, quid de adulescente P. AponioP. Aponio scripsi: Papinio P: Aponio HEδ: Apinio T dicam? quorum utrique mortem est minatusminatus ΣH: minitatus PETδ cf. Zielinski, Philol. 1906, p. 615), nisi sibi hortorum possessione cessissentcessissent PH: -isset ETδ—; sed ausumausus P1E esse T.esse T. Richter: esset ΣHE: esse PTδ Furfanio dicere, si sibi pecuniam quantam posceretposceret H: poposcerat PETδ non dedisset, mortuum se in domum eius inlaturum, qua invidia huic esset tali viro conflagrandum; qui Appium fratrem, hominem mihi coniunctum fidissima gratia, absentem de possessione fundi deiecit; qui parietem sic per vestibulum sororis instituit ducere, sic agere fundamenta ut sororem non modo vestibulo privaret sed omni aditu et limine.lumine H (contra B)
quamquam haec quidem iam tolerabilia videbantur, etsi aequabiliter in rem publicam, in privatos, in longinquos, in propinquos, in alienos, in suos inruebat, sed nescio quo modo usu iamiam hoc loco hab. H, ante usu Tδ, om. ΣE obduruerat et percalluerat civitatis incredibilis patientia: quae vero aderant iam et impendebant, quonam modo ea aut depellere potuissetis aut ferre? imperium ille si nactus esset, omitto socios, exterasexternas Σ nationes, reges, tetrarchas; vota enim faceretis ut in eos se potius immitteretinmitteret ΣHE: mitteret TWδ quam in vestras possessiones, vestra tecta, vestras pecuniasvestras pecunias, vestra tecta TW pecunias bis hab. ΣHb2: semel ETδ: pecunias dico? a liberis, me dius fidius, et a coniugibus vestris numquam ille effrenatas suas libidines cohibuisset. fingi haec putatisputatis haec ΣBH quae patent, quaepatentur haec quae H nota sunt omnibus, quae tenentur, servorum exercitus illum in urbe conscripturum fuisse, per quos totam rem publicam resque privatas omnium possideret?
quam ob rem si cruentum gladium tenens clamaret T. Annius: adeste, quaeso, atque audite, cives! P. Clodium interfeci, eius furores, quos nullis iam legibus, nullis iudiciis frenare poteramus, hoc ferro et hac dextera a cervicibus vestris reppuli, per me ut unum ius aequitas, leges libertas, pudor pudicitia maneretmaneret BHETa: -erent b in civitatein civitate ante leges hab. ΣBH. post leges E, ante maneret Tδ; hoc loco posuit Zielinski (numeri gratia),
esset vero timendum quonam modo id ferret civitas! nunc enim quis est qui non probet, qui non laudet, qui non unum post hominum memoriam T. Annium plurimum rei publicae profuisse, maxima laetitia populum Romanum, cunctam Italiam, nationes omnis adfecisse etaffecisse et ΣHδ: affecisset E: affecisse T dicat et sentiat? non queo vetera illa populi Romani gaudia quanta fuerint iudicare: multas tamen iam summorum imperatorum clarissimas victorias aetas nostra vidit, quarum nulla neque tam diuturnam laetitiam attulitlaet. attulit ΣH: attulit laet. cett. nec tantam.
mandate hoc memoriae, iudices. spero multa vos liberosque vestros in re publica bonabona Hb: multa bona TWa: vestra bona E esse visuros: in eiseis Garatoni: his codd. singulis ita semper existimabitis, vivo P. Clodio nihil eorumeorum ET: horum ΣHb2 (nihil eorum ... P Clodio vivo om. ab1) vos visuros fuisse. in spem maximam et, quem ad modum confido, verissimam sumus adducti, hunc ipsum annum, hochoc ΣH: hoc ipso cett. summo viro consule, compressa hominum licentia, cupiditatibus confractisconfractis H: fractis cett. (Σ), legibus et iudiciis constitutis, salutarem civitati fore. num quis igitur estigitur est ΣH: est igitur ET tam demens qui hoc P. Clodio vivo contingere potuisse arbitreturarbitretur Naugerius (1): -traretur codd.? quid? ea quae tenetis privata atque vestra dominante homine furioso quod ius perpetuae possessionispossessionis b, edd. VR: possessiones HETa habere potuissent?
non timeo, iudices, ne odio mearuminimic. mearum T inimicitiarum inflammatus libentius haec in illum evomere videar quam verius. etenim sisi etsi H praecipuumpraecipue meus Richter esse debebat, tamen ita communis erat omnium ille hostis ut in communi odio paene aequaliter versaretur odium meum. non potest dici satis, ne cogitari quidem, quantum in illo sceleris, quantum exiti fuerit.
quin sic attendite, iudicesiudĩces nempe. de interitu P. Clodi add. H: nempe haec est quaestio de interitu P. Clodi add. ETδ, ego delevi. fingite animis—liberae sunt enimsunt enim ΣBE: enim sunt HTδ nostrae cogitationes et quae volunt sic intuentur ut ea cernimus quae videmuscernamus quae videmus ΣB: cernamus quae non videmus H (cf. Quintil. ix. 2. 41)—fingite igitur cogitatione imaginem huius condicionis meae, si possimuspossimus H: -sum id (vel iã) Σ: -sim Tδ: -sum E efficere Milonem utMil. ut H: ut Mil. ETδ absolvatis, sed ita si P. Clodius revixerit—quid voltuvoltu Hδ: -um T: -us E extimuistis? quonam modo ille vos vivus adficeretadficeret ΣHb2: adfecerat Tδ: efficeret E quos mortuusmortuos H inani cogitatione percussitperculsit E? quid? si ipse Cn. Pompeius, qui ea virtute ac fortuna est ut ea potuerit semper quae nemo praeter illum, si is, inquam, potuisset aut quaestionem de morte P. Clodi ferre aut ipsum ab inferis excitare, utrum putatis potius facturumfacturum esse H fuisse? etiam si propter amicitiam vellet illum ab inferis evocareevoc. ΣHW: avoc. ETδ, propter rem publicam non fecisset. eius igitur mortis sedetis ultores cuius vitam si putetis per vos restitui posse nolitisnolitis Hδ, Quintil. v. 14. 2, Isidorus ii. 9: nolletis ET, et de eius nece lata quaestio est qui si lege eadem reviviscere posset, ista lex lata numquamista lex lata numq. Σ: ista lex numq. lata H: lata lex numq. cett. esset. huius ergo interfector si esset, in confitendo ab eisneiisne b2, ed. R: hisne (om. ne H) HETab1 poenam timeret quos liberavisset?
Graeci homines deorum honores tribuunt eis viris qui tyrannos necaverunt—quae ego vidi Athenis, quae in aliisin aliis H: aliis in ETδ urbibus Graeciae! quas res divinas talibus institutas viris, quos cantus, quae carmina! prope ad immortalitatisimmortalitatem Tδ et religionem et memoriam consecrantur—vos tanti conservatorem populi, tanti sceleris ultorem non modo honoribus nullis adficietis sed etiam ad supplicium rapi patiemini? confiteretur, confiteretur, inquam, si fecisset, et magnoet magno magno Σ animo et libenterlibente H, se fecissese fec. H: fec. se cett. esset ΣH: esset ei ETα libertatis omnium causa quod esset non confitendum modo sed etiam veresed etiam vere ΣH: verum etiam cett.: verum etiam vere Lambin. praedicandum.