non fuit ea causa, iudices, profecto, non fuit cur sibi censeret Pompeius quaestionem ferendam, sed homo sapiens atque alta et divina quadam mente praeditus multa vidit: fuisse illum sibi inimicum, familiarem Milonem; in communi omnium laetitia si etiam ipse gauderet, timuit ne videretur infirmior fides reconciliatae gratiae. multa etiam alia vidit, sed illud maxime, quamvis atrociter ipse tulisset, vos tamen fortiter iudicaturos. itaque delegit ex florentissimis ordinibus ipsa lumina, neque vero, quod non nulli dictitant, secrevit in iudicibus legendis amicos meos. neque enim hoc cogitavit vir iustissimus, neque in bonis virislegendis ... viris om. T legendis id adsequi potuisset, etiam si cupisset. non enim mea gratia familiaritatibus continetur, quae late patere non possunt, propterea quod consuetudines victus non possunt esse cum multispropterea ... multis del. Bake; sed, si quid possumus, ex eo possumus quod res publica nos coniunxit cum bonis. ex quibus ille cum optimos viros legeret idque maxime ad fidem suam pertinere arbitraretur, non potuit legere non studiosos mei.
quod vero te, L. Domiti, huic quaestioni praeesse maxime voluit, nihil quaesivit aliudaliud om. T nisi iustitiam, gravitatem, humanitatem, fidem. tulit ut consularem necesse esset: credo, quod principum munus esse ducebat resistere et levitati multitudinis et perditorum temeritati. ex consularibus te creavit potissimum: dederas enim quam contemneres popularis insaniasinsanias ET, Schol.: insidias δ iamiam inde Schol. ab adulescentia documenta maxima.
quam ob rem, iudices, ut aliquando ad causam crimenque veniamus, si neque omnis confessio facti est inusitata, neque de causa nostra quicquam aliter ac nos vellemus a senatu iudicatum est, et lator ipse legis, cum esset controversia nulla facti, iuris tamen disceptationem esse voluit, et ei lectiei lecti Garatoni: electi codd.: et electi iud. del. Ioergensen iudices, isque praepositus estest Orelli: om. codd. quaestioni qui haec iuste sapienterque disceptet, reliquum est, iudices, ut nihil iam quaerere aliudaliud iudices E debeatis nisi uter utri insidias fecerit. quod quo facilius argumentis perspicere possitisperspicere possitis argum. E, rem gestam vobis dum breviter expono, quaeso, diligenter attendite.
P. Clodius, cum statuisset omni scelere in praetura vexare rem publicam videretque ita tractatracta k, Naugerius (1): tractata codd. esse comitia anno superiorevellet om. δ ut non multos mensis praeturam gerere posset, qui non honoris gradum spectaret, ut ceteri, sed et L. Paulum conlegam effugere vellet, singulari virtute civem, et annum integrum ad dilacerandam rem publicam quaereret, subito reliquit annum suum seseque in proximumproximum annum post prox. add. E, ante prox. Tδ, del. A. Eberhard transtulit, non, ut fit, religione aliqua, sed ut haberet, quod ipse dicebat, ad praeturam gerendam, hoc est ad evertendam rem publicam, plenum annum atque integrum.
occurrebat ei mancam ac debilem praeturam futuram suam consule Milone; eum porro summo consensu populi Romani consulem fieri videbat. contulit se ad eius competitores, sed ita totam ut petitionem ipse solus etiam invitis illis gubernaret, tota ut comitia suis, ut dictitabat, umeris sustineret. convocabat tribus, se interponebat, CollinamCollinam coloniam b2 novam dilectu perditissimorum civium conscribebat. quanto ille plura miscebat, tanto hic magis in dies convalescebat. Vbi vidit homo ad omne facinus paratissimus fortissimum virum, inimicissimum suum, certissimum consulem, idque intellexit non solum sermonibus, sed etiam suffragiis populi Romani saepe esse declaratum, palam agere coepit et aperte dicere occidendum Milonem.
servos agrestis et barbaros, quibus silvas publicas depopulatus erat Etruriamque vexarat, ex Appennino deduxerat, quos videbatis. res erat minime obscura. etenim dictitabat palamdictitabat palam E: palam dict. Tδ consulatum Miloni eripieripi Miloni E: Mil. eripi Tδ non posse, vitam posse. significavit hoc saepe in senatu, dixit in contione; quin etiam M.M. unus Ox., Krause: om cett. Favonio, fortissimo viro, quaerenti ex eo qua spe fureret Milone vivo, respondit triduo illum autaut E: ad Tδ summum quadriduo esse periturum; quam vocem eius ad hunc M. Catonem statim Favonius detulit.
interim cum sciret Clodius—neque enim erat id difficileid difficile T: diffic. id E: id facile a: difficile b scire a Lanuvinisa Lanuvinis ETw: om. δ (in lac a) —iter sollemne, legitimum, necessarium ante diem xiii Kalendas Februarias Miloni esse Lanuvium ad flaminem prodendum, quod erat dictator Lanuvi Miloquod erat dictator Lanuvi Milo del. Bake, Roma subito ipse profectus pridie est ut ante suum fundum, quod re intellectum est, Miloni insidias conlocaret; atque ita profectus est ut contionem turbulentam in qua eius furor desideratus est, quae illo ipso die habita estquae illo ipso die habita est del. Bake, relinqueret, quam, nisi obire facinoris locum tempusque voluisset, numquam reliquisset.
Milo autem cum in senatu fuisset eo die quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutavit, paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est, dein profectus id temporis cum iam Clodius, si quidem eo die Romam venturus erat, redire potuisset. obviam fit ei Clodius, expeditus, in equo, nulla raeda, nullis impedimentis, nullis Graecis comitibus, ut solebat, sine uxore, quod numquam ferenumquam fere om. T: cum hic insidiator, qui iter illud ad caedem faciendam apparasset, cum uxore veheretur in raeda, paenulatus, magno et impedito et muliebri ac delicato ancillarum puerorumque comitatu.
fit obviam Clodio ante fundum eius hora fere undecima aut non multo secus. statim complures cum teliscum telis om. Schol. in hunc faciunt de loco superiore impetum; adversiadversi adgressi Schol. raedarium occidunt. cum autem hic de raeda reiecta paenula desiluisset seque acri animo defenderet, illi qui erant cum Clodio gladiis eductis, partim recurrere ad raedam ut a tergo Milonem adorirenturadorirentur Milonem Schol., partim, quod hunc iam interfectum putarent, caedere incipiunt eius servos qui post erant; ex quibus qui animo fideli in dominum et praesentiet praesenti E: erant et praesenti Ta: erant et praesentes b fuerunt, partim occisi sunt, partim, cum ad raedam pugnari viderent, dominoet domino P succurrere prohiberentur, Milonem occisum et ex ipso Clodio audirent et re vera putarent, fecerunt id servi Milonis—dicam enim aperteaperte P: om. cett. non derivandi criminis causa, sed ut factum est—nec imperante nec sciente nec praesente dominodomino post imperante hab. Schol., quod suos quisque servos in tali re facere voluisset.
haec sicutisicuti ET: sicut Pδ: si ut Quintil. iv. 4. 2; Iulius Victor, p. 416, Schol. exposui ita gesta sunt, iudices: insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa virtute audacia est. nihil diconihil dico post sit hab. T quid res publica consecuta sit, nihil quid vos, nihil quid omnes boni: nihil sane idid quod P prosit Miloni, qui hoc fato natus est ut ne se quidem servare potuerit quin una rem publicam vosque servaret. si id iure fieri non potuitiure fieri non potuit P: fieri iure non posset ET: iure non posset δ, nihil habeo quodquid P defendam. sin hoc ethoc et hoc P ratio doctis et necessitas barbaris et mos gentibus et ferisferis etiam beluis P natura ipsa praescripsit ut omnem semper vim quacumque ope possent a corpore, a capite, a vita sua propulsarent, non potestis hoc facinus improbum iudicare quin simul iudicetis omnibus qui in latrones inciderint aut illorum telis aut vestris sententiis esse pereundum.
quod si ita putasset, certe optabilius Miloni fuit dare iugulum P. Clodio, non semel ab illo neque tum primum petitum, quam iugulari a vobis, quia se non iugulandum illi tradidisset. sin hoc nemo vestrum ita sentit, illud iam in iudicium venit, nonnon hoc loco hab. ETδ, ante illud P occisusne sit, quod fatemur, sed iure an iniuria, quod multis in causis saepeiam saepe T quaesitum est. insidias factas esse constat, et id est quod senatus contra rem publicam factum iudicavit; ab utro factae sint incertum est. de hoc igitur latum estde hoc ... est om. T ut quaereretur. ita et senatus rem, non hominem notavit et Pompeius de iure, non de facto quaestionem tulit. num quid igitur aliud in iudicium venit nisi uter utri insidias fecerit? profecto nihil: si hic illi, ut ne sit impune; si ille huic, tum nostum nos ETδ: ut P scelere solvamur.
quonam igitur pacto probari potest insidias Miloni fecisse Clodium? satis est in illa quidem tam audaci, tam nefaria belua docere, magnam ei causam, magnam spem in Milonis morte propositam, magnas utilitates fuisse. itaque illud Cassianum cui bono fueritcui bono fuerit iudicium (indicium Purser) codd. Asconii
in his personis valeat, etsi boni nullo emolumento impelluntur in fraudem, improbi saepe parvo. atqui Milone interfecto Clodius haec adsequebatur, non modo ut praetor esset non eo consule quo sceleris facere nihilfacere nihil E: nihil facere Tδ posset sed etiam ut eisiis unus Ox., Manutius: his ETδ consulibus praetor esset quibus si non adiuvantibus, at coniventibus certe speraret se posseposse se T eludere in illis suis cogitatis furoribus: cuius illi conatus, ut ipse ratiocinabatur, nec cuperent reprimere, si possentnec si cup. reprim. possent ETδ: corr. Madvig., cum tantum beneficium ei se debere arbitrarentur, et, si vellent, fortasse vix possent frangere hominis sceleratissimi conroboratam iam vetustate audaciam.
an vero, iudices, vos soli ignoratis, vos hospites in hac urbe versamini, vestrae peregrinantur aures neque in hoc pervagato civitatis sermone versantur, quas ille leges, si leges nominandae sunt ac non faces urbis, pestes rei publicae, fuerit impositurus nobis omnibus atque inusturus? exhibeexhibe, exhibe E: alterum exhibe post Clodi hab. Tδ, exhibe, quaeso, Sexte Clodi, librarium illud legum vestrarum quod te aiunt eripuisse e domo et ex mediis armis turbaque nocturna tamquam Palladium sustulissesustulisse Tδ: extulisse E, ut praeclarum videlicet munus atque instrumentum tribunatus ad aliquem, si nactus esses, qui tuo arbitrio tribunatum gereret, deferre posses possesduo fragmenta a Quintil. ix. 2. 54 et a Schol. Bob. p. 346. 14 servata: An huius ille legis, quam Clodius a se inventam gloriatur, mentionem facere ausus esset vivo Milone, non dicam consule ? De nostrum omnium—non audeo totum dicere Quintil.et de nostrorum omnium, non audeo totum dicere. Videte quid ea vitii lex habitura fuerit, cuius periculosa etiam reprehensio est [Schol.] primus conglutinavit Garatoni, huc inseruit Peyron : eadem non ex hac oratione, sed ex ea quae habita est pro Milone atque per <ταχυγράφους excepta>
sumpta esse testatur Scholiasta, admonuit Rau, demonstravit Gaumitz. et aspexit me illis quidemquidem illis Tδ oculis quibus tum solebat cum omnibus omnia minabatur. movet me quippe lumen curiae! quid? tu me tibi iratum, Sexte, putas, cuius tutu om. T poenitus Quint. ix. 3. 6 inimicissimum multo crudelius etiam punitus es, quam erat humanitatis meae postulare? tu P. Clodi cruentum cadaver eiecisti domo, tu in publicum abiecisti, tu spoliatum imaginibus, exsequiis, pompa, laudatione, infelicissimis lignis semiustilatum nocturnis canibus dilaniandum reliquisti. qua re, etsi nefarie fecisti, tamen, quoniam in meo inimico crudelitatem exprompsisti tuam, laudare non possum, irasci certe non debeo.
Audistis, iudices, quantum Clodi interfueritAudistis, iudices, quantum Clodi inter fuerit Peyron: fuerit P (fuerit ... sibi solutam om. cett.) occidi Milonem: convertite animos nunc vicissim ad Milonem. quid Milonis intererat interfici Clodium? quid erat cur Milo non dicam admitteret, sed optaret? obstabat in spe consulatus Miloni Clodius.
at eo repugnante fiebat, immo vero eo fiebat magis, nec me suffragatore meliore utebatur quam Clodio. valebat apud vos, iudices, Milonis erga me remque publicam meritorum memoria, valebant preces et lacrimae nostrae, quibus ego tum vos mirifice moveri sentiebam, sed plus multo valebat periculorum impendentium timor. quis enim erat civium qui sibi solutam P. Clodi praeturam sine maximo rerum novarum metu proponeret? solutam autemautem PE: om. Tδ fore videbatis, nisi esset is consul qui eam auderet possetque constringere. Eum Milonem unum esse cum sentiret universus populus Romanus, quis dubitaret suffragio suo se metu, periculo rem publicam liberare? at nunc, ClodioP. Clodio Tδ remoto, usitatis iam rebus enitendum est Miloni ut tueatur dignitatem suam; singularis illa etet P : om. ETδ huic uni concessa gloria quae cotidie augebatur frangendis furoribus Clodianis iam Clodi morte cecidit. vos adepti estis ne quem civem metueretis; hic exercitationem virtutis, suffragationem consulatus, fontem perennem gloriae suae perdidit. itaque Milonis consulatus qui vivo Clodio labefactari non poterat mortuo denique temptari coeptus est. non modo igitur nihil prodest sed obest etiam Clodi mors Miloni.
at valuit odium, fecit iratus, fecit inimicus, fuit ultor iniuriae, punitor dolorispoenitur P sui.
quid? si haec non dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone, sed in illo maxima, nulla in hoc, quid voltis amplius? quid enim odisset Clodium Milo, segetem ac materiammateriam P, Quintil. viii. 6. 7 cod. A: materiem cett. suae gloriae, praeter hoc civile odium quo omnis improbos odimus? illiilli scripsi: ille codd. erat ut odisset primum defensoremdefens. post meae hab. E salutis meae, deinde vexatorem furoris, domitorem armorum suorum, postremo etiam accusatorem suum; reus enim Milonis lege PlotiaPlotia P. Clodi P fuit Clodius quoad vixitreus enim ... quoad vixit del. Bake. quo tandem animo hoc tyrannum illumillum P: om. cett. tulisse creditis? quantum odium illius et inet ut in Ioergensen homine iniusto quam etiam iustum fuisse?
reliquumrelicum P est ut iam illum natura ipsius consuetudoque defendat, hunc autem haec eadem coarguant. nihil per vim umquam Clodius, omnia per vim Milo.
quid? ego, iudices, cum maerentibus vobis urbe cessi, iudiciumne timuiiudiciumne timui om. a in lac.: intentavit b, non servos, non arma, non vim? quae fuisset igitur iusta causa restituendi mei, nisi fuisset iniusta eiciendi? diem mihi, credo, dixerat, multam inrogarat, actionem perduellionis intenderat, et mihi videlicet in causa aut mala autaut vestra mala aut mea nec praecl. et iudicium δ mea, non etnon et Fabricius ex W: non ei ET praeclarissima et vestra, iudicium timendum fuit. servorum et egentium civiumcivium abesse malim et facinorosorum armis meos civis, meis consiliis periculisque servatos, pro me obici nolui.
vidi enim, vidi hunc ipsum Q. Hortensium, lumen et ornamentum rei publicae, paene interficirursus incipit H in voc. -terfici servorum manu, cum mihi adesset; qua in turba C. Vibienus senator, vir optimus, cum hoc cum esset una, ita est mulcatusmulcatus H: multatus ETδ ut vitam amiserit. itaque quando illius postea sica illa quam a Catilina acceperat conquievit? haec intentaintenta ΣH, Ascon.: intentata ETδ nobis est, huic ego vos obici pro me non sum passus, haec insidiata Pompeio est, haec viam Appiamviam Appiam Ascon.: ista viam Appiam ΣH: istam Appiam cett., monumentummonimentum Σ sui nominisnominis sui Ascon., nece Papiri cruentavit, haechaec, haec E eadem longo intervallo conversa rursus est in me; nuper quidem, ut scitis, me ad regiam paene confecit.
quid similesimile esse simile (?) Σ: similẽ E: simile est Baiter Milonis? cuius vis omnis haec semper fuit, ne P. Clodius, cum in iudicium detrahi non posset, vi oppressam civitatem teneret. quem si interficere voluisset, quantaequotiens et quantae Schol. quotiens occasiones, quam praeclarae fuerunt! potuitne, cum domum ac deos penatis suos illo oppugnante defenderet, iure se ulcisci, potuitne civi egregio et viro fortissimo, P. Sestio, conlega suo, volnerato, potuitne Q. Fabricio, viro optimo, cum de reditu meo legem ferret, pulso, crudelissima in foro caede facta, potuitne L. Caecili, iustissimi fortissimique praetoris, oppugnata domo, potuitne illo die quoquo ΣH: cum cett. est lata lex de me, cum totius Italiae concursus, quem mea salus concitarat, facti illius gloriam libens agnovissetagnovisset Hδ: adcognovisset E: om. T, ut, etiam si id Milo fecisset, cuncta civitas eam laudem pro sua vindicaret?
at quod erat tempus? clarissimus et fortissimus virvir H: om. ETδ consul, inimicus Clodio, P. LentulusP. Lentulus del. Bake (hab. Schol.), ultor sceleris illiusillius Clodii E, propugnator senatus, defensor vestrae voluntatis, patronus publici consensus, restitutor salutis meae; septem praetores, octo tribuni plebei illius adversarii, defensores mei; Cn. Pompeius, auctor et dux mei reditus, illius hostis, cuius sententiam senatus omnisomnis om. E de salute mea gravissimam et ornatissimam secutus est, qui populum Romanum est cohortatuscoh. est Σ; qui cum decretum de mede me decr. Tδ Capuae fecissetfecisset ΣHTb2: fecit Eab1, ipse cunctae Italiae cupienti et eius fidem imploranti signum dedit ut ad me restituendum Romam concurreretconcurreret ΣH, ut voluit Richter: -erent ETδ omnium Heumann: omnia tum codd. (B); omnium denique in illum odia civium ardebant desiderio mei, quem qui tum interemisset, non de impunitate eius, sed de praemiis cogitaretur.
tumtum HETα: tamen b se Milo continuit et P. Clodium in iudicium bis, ad vim numquam vocavit. quid? privato Milone et reo ad populum accusante P.P. om. ΣH Clodio, cum in Cn. Pompeium pro Milone dicentem impetus factus est, quae tum non modo occasio sed etiam causa illius opprimendi fuit? nuper vero cum M.M. om. H Antonius summam spem salutis bonis omnibus attulisset gravissimamque adulescens nobilissimus rei publicae partem fortissime suscepisset, atque illam beluam, iudici laqueos declinantem, iam inretitam teneret, qui locus, quod tempus illud, di immortales, fuit! cum se ille fugiens in scalarum tenebrastenebras ΣHE: tenebris Tδ abdidisset, magnum Miloni fuit conficere illam pestem nulla sua invidia, M.M. ΣH: om. ETδ vero Antoni maxima gloria?