etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbeturturbetur T, me ad eius causam parem animi magnitudinem adferre non posse, tamen haec novi iudici nova forma terret oculos qui, quocumque inciderunt, veteremveterem ΣBHδ: om. ET, Quintil. xi. 3. 50 consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt. non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat; non usitata frequentia stipati sumus;
non illanec illa Garatoni praesidia quae pro templis omnibus cernitis, etsi contra vim conlocatacollocata ΣHE: collata BTδ sunt, non adferunt tamen oratorioratori del. Heumann terroristerroris (-es E) ΣBHEb2: om. Tab1 aliquid, ut in foro et in iudicio, quamquam praesidiis salutaribus et necessariis saepti sumus, tamen ne non timere quidem sine aliquo timore possimus. quae si opposita Miloni putarem, cederem temporitemporibus TW, iudices, nec enimenim BH: om. cett. inter tantam vim armorum existimarem esse orationiorationi ΣBHEb1: oratori Tab2 locum. sed me recreat et reficit Cn. Pompei, sapientissimi et iustissimiet iustissimi ΣBH: et illustrissimi Eδ: illustrissimique T viri, consilium, qui profecto nec iustitiae suae putaret esse, quem reum sententiis iudicum tradidisset, eundem telis militum dedere, nec sapientiae temeritatem concitatae multitudinis auctoritate publica armare.
quam ob rem illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant, neque solum ut quieto, sed etiam ut magno animo simus hortantur, necnec ΣBH: neque cett. (ita l. 8) auxilium modo defensioni meae verum etiamsed etiam T silentium pollicentur. reliqua vero multitudo, quae quidem est civium, tota nostra est, nec eorum quisquam quos undique intuentisintuentis confluentis ΣBb2: fort. contuentis, unde aliqua fori pars aspici potest, et huius exitum iudici exspectantis videtis, non cum virtuti Milonis favet, tum de se, de liberis suis, de patria, de fortunis hodierno die decertari putat. unum genus est adversum infestumque nobis eorum quos P. Clodi furor rapinis et incendiis et omnibus exitiis publicis pavit; qui hesterna etiam contione incitati sunt ut vobis voce praeirent quid iudicaretis. quorum clamor si qui forte fuerit, admonere vos debebit ut eum civem retineatis qui semper genus illudillud genus T hominum clamoresque maximos praeprae ΣBHE: pro Tδ vestra salute neglexit.
quam ob rem adeste animis, iudices, et timorem, si quem habetis, deponite. nam si umquamde bonis ... umquam om. BH de bonis et fortibus viris, si umquam de bene meritis civibus potestas vobisvobis om. B, del. Bake iudicandi fuit, si denique umquam locus amplissimorum ordinum delectis viris datus est ut sua studia erga fortis et bonos civiserga ... civis del. Lange, quae voltu et verbis saepe significassent, re et sententiis declararent, hoc profecto tempore eam potestatem omnem vos habetis ut statuatis utrum nos qui semper vestrae auctoritati dediti fuimus semper miseri lugeamus an diu vexati a perditissimis civibus aliquando per vos ac per vestram fidem, virtutem sapientiamque recreemur.
quid enim nobis duobusduobus om. T, iudices, laboriosius, quid magis sollicitum, magis exercitumexercitatum E dici aut fingi potest, qui spe amplissimorum praemiorum ad rem publicam adducti metu crudelissimorum suppliciorum carere non possumus? equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum semper putavi Miloni esse subeundas, quia semper pro bonis contraet contra Σ improbos senserat, in iudicio vero et in eo consilio in quo ex coniunctisconiunctis Reid: conontiis Σ: co nunriis H: cunctis cett. (cf. Pis. 7) ordinibus amplissimi viri iudicarent numquam existimavi spem ullam esse habituros Milonis inimicos ad eiushuius Σ non modo salutem exstinguendam sed etiam gloriam per talis viros infringendam.
quamquam in hac causa iudices, T. Anni tribunatu rebusquerebusque BHE: rebus Tδ omnibus pro salute rei publicae gestis ad huius criminis defensionem non abutemur. Nisi oculis videritis insidias Miloni a Clodio esseesse HE: om. BTδ factas, nec deprecaturi sumus ut crimen hoc nobis propter multa praeclara in rem publicam merita condonetis, nec postulaturi ut, quiaquia ΣH: si ETab1 mors P. Clodi salus vestra fuerit, idcirco eam virtuti Milonis potius quam populi Romani felicitati adsignetis. sinsin ΣHE: sed si TWδ illius insidiae clariores hac luce fuerint, tum denique obsecrabo obtestaborque vos, iudices, si cetera amisimus, hoc nobisnobis (vo- T) saltem (-im ΣH) ΣHT: saltem nobis Eδ saltem ut relinquatur, vitamvitam hoc loco hab. ΣHE, post telisque Tδ ab inimicorum audacia telisque ut impune liceat defendere.
sed ante quam ad eam orationem venio quae est propria vestrae quaestionis videntur ea mihiea mihi H: mihi ea B: ea ETδ, Schol. esse refutanda quae et inet in ΣHE, Schol.: in Tδ senatu ab inimicis saepe iactata sunt et in contione ab improbissaepe ab improbis E et paulo ante ab accusatoribus, ut omni erroreerrore ΣH: terrore ETWδ sublato rem plane quae veniat in iudicium videre possitis. negant intueri lucem esse fasesse fas ΣHE, Schol., Quintil. v. 11. 12: fas esse Tδ ei qui a se hominem occisum esseoccisum esse ET, Schol., Quintil. v. 11. 12: esse occisum ΣH: occisum δ, Quintil. iv. 2. 25 fateatur. in qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputantdisputant obiciunt H? nempe in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horati, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua manu sororem esse interfectam fateretur.
an est quisquam qui hoc ignoret, cum de homine occiso quaeratur, aut negari solere omnino esse factum aut recte et iure factum esse defendi? Nisi vero existimatis dementem P. Africanum fuisse qui, cum a C. Carbone tribuno plebis seditiose in contionesedit. in contione ΣHE: in contione sedit. Tδ interrogaretur quid de Ti. Gracchi morte sentiret, responderitresponderet H1: respondit δ iure caesum videri. neque enim posset aut Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut C. Mariusaut C. Marius om. Quintil. v. 11. 16: aut C. om. H: h. d. (= hic deest) Σ aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos civiscivis om. Quintil. v. 11. 6 interfici nefas esset. itaque hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum qui patris ulciscendi causa matrem necavisset variatis hominum sententiis non solum divinadivina Ha1b: divinae ETa2, Quintil. cod. A sed etiam sapientissimae deae sententia liberatum.
quod si xiixii mei, ed. R: duodecim vulg. tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderetdefenderit ΣBH (contra Quintil v. 14. 18), interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sitsit st Σ poeniendum W, Quintil. cod A, puniendum putet, cum videat aliquando gladium nobisgladium nobis ETδ, Quintil., Diomedes (K. 1. 469), Iul. Victor (p. 420), Schol.: nobis gladium ΣBH ad hominem occidendumad hom. occid. om. Quintil., Diom., Iul. Victor (tuetur Schol.) ab ipsis porrigi legibus? atqui, si tempus est ullum iure hominis necandi, quae multa sunt, certe illud est non modo iustum verum etiam necessarium, cum vi vis inlata defenditur. pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Mari, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est cui vim adferebat; facere enim probus adulescens periculose quam perpeti turpiter maluit. atque hunc ille summus vir sceleresceleris ΣHB solutum periculo liberavit.
insidiatori vero et latroni quae potest inferri iniusta nex? quid comitatus nostri, quid gladii volunt? quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto liceret. est igitur haec, iudices, non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum exverum etiam ex T natura ipsa adripuimus, hausimushausimus om. T, expressimus, ad quam non docti sed facti, non instituti sed imbuti sumus, ut, si vita nostra in aliquas insidias, si in vim et in tela aut latronum aut inimicorum incidisset, omnis honesta ratio esset expediendae salutis.
silent enim leges inter arma nec se exspectari iubentiubent volunt ΣBHb2 (contra Quintil. v. 14. 8), cum ei qui exspectare velit ante iniusta poena luenda sit quam iusta repetenda. etsi persapienter et quodam modo tacite dat ipsa lex potestatem defendendi, quae nonnon BH: non modo ETδ hominem occidi, sed esse cum telo hominis occidendi causa vetat, ut, cum causa, non telum quaereretur, qui sui defendendi causa telo esset usus, non hominis occidendi causa habuisse telum iudicaretur. quapropter hoc maneat in causa, iudices; non enim dubitodubito iudico T quin probaturus sim vobis defensionem meam, si id memineritis quod oblivisci non potestis insidiatorem interfici iureinterfici iure ΣBH: iure interfici Tδ posse.
sequitur illud quod a Milonis inimicis saepissime dicitur, caedem in qua P. Clodius occisus essetesset H, ut voluit Bake: est ETδ senatum iudicasse contra rem publicam esse factam. illam vero senatus non sententiis suis solum sed etiam studiis comprobavit. quotiens enim est illa causa a nobis acta in senatu, quibus adsensionibus universi ordinis, quam nec tacitis nec occultis! quando enimenim etiam Ernesti aut summum HEb2: ad summum Tab1 frequentissimo senatu quattuor aut summum quinque sunt inventi qui Milonis causam non probarent? declarant huius ambusti tribuni plebis illae intermortuae contiones quibus cotidie meam potentiam invidiose criminabatur, cum diceret senatum non quod sentiret sed quodsed quod sed quae ΣH ego vellem decernere. quae quidem si potentia est appellanda potius quam propterpropter ΣH: aut propter cett. magna in rem publicam merita mediocris in bonis causis auctoritas aut propter hos officiosos labores meos non nulla apud bonos gratia, appelletur ita sane, dum modo ea nos utamur pro salute bonorum contra amentiam perditorum.
hanc vero quaestionem, etsi non est iniqua, numquam tamen senatus constituendam putavitcontra ... putavit contratavit T med. om.; erant enim leges, erant quaestiones vel de caede vel de vi, nec tantum maerorem ac luctum senatui mors P. Clodi adferebat ut nova quaestio constitueretur. cuius enim de illo incesto stuprode incestu stupro Schol. Bob.: de incestu Rau iudicium decernendi senatui potestas esset erepta, de eius interitu quis potest credere senatum iudicium novum constituendum putasse? cur igitur incendium curiae, oppugnationem aedium M. Lepidi, caedem hanc ipsam contra rem publicam senatus factam esse decrevit? quia nulla vis umquam est in libera civitate suscepta inter civis non contra rem publicam—
non enim est ullaulla ΣBHb2: illa ETab1 defensio contra vim umquam optanda, sed non numquam est necessaria,—nisi vero aut ille dies quodies quo ΣH: dies in quo cett. Ti. Gracchus est caesus, aut ille quo Gaius, aut armaarma ΣH: quo arma cett. non etiamsi ... tamen Madvig: non etiamsi ... tamen non codd.: etiamsi ... tamen non ed. V Saturnini non, etiam si ee est Σ: om. H re publica oppressa sunt, rem publicam tamen volnerarunt. itaque ego ipse decrevi, cum caedem in viavia ΣH: om. cett. Appia factam esse constaret, non eum qui se defendisset contra rem publicam fecisse, sed, cum inessetinesset Hδ: esset T: inessent BE in re vis et insidiae, crimen iudicio reservavi, rem notavi. quod si per furiosum illum tr.tribunum pl.plebispl H, Ascon.: om. cett. (B) senatui quod sentiebat perficere licuisset, novam quaestionem nullam haberemus. decernebat enim ut veteribus legibus, tantum modo extra ordinem, quaereretur. divisa sententia est postulante nescio quo—nihil enim necesse est omnium me flagitia proferre —sic reliqua auctoritas senatus empta intercessione sublata est.
at enim Cn. Pompeius rogatione sua et de reet de re de re T, Schol. et de causa iudicavit: tulit enim de caede quae in Appia via facta esset, in qua P. Clodius occisus esset. quid ergo tulit? nempe ut quaereretur. quid porro quaerendum estest om. Schol.? factumne sit? at constat. A quo? at paretat paret Bern. 104, Schol.: apparet ΣHT: at apparet E: at patet δ. vidit igitur etiam in confessione facti iuris tamen defensionem suscipi posse. quod nisi vidisset, posse absolvi eum qui fateretur, cum videret nos fateri, neque quaeri umquam iussisset nec vobis tamtam hoc loco hab. ETα, ante salut. ΣH, post salut. b hanc salutarem in iudicando litteram quam illam tristem dedisset. mihi vero Cn. Pompeius non modo nihil gravius contra Milonem iudicasse sed etiam statuisse videtur quid vos inin om. TW iudicando spectare oporteret. nam qui non poenam confessioni, sed defensionem dedit, is causam interitus quaerendam, non interitum putavit.
iam illud ipse dicetipse dicet ΣHEb2: dicet ipse Tab1 profecto quod sua sponte fecit, Publione Clodio tribuendum putarit an tempori. domidomi HEδ, Schol.: domui TW suae nobilissimus vir, senatus propugnator atque illis quidem temporibus paene patronus, avunculus huius iudicis nostri fortissimi viri, M. Catonis, tribunus plebis M. Drusus occisus est. nihil de eius morte populus consultus estest (post cons) ΣBH: om. cett., nulla quaestio decreta a senatu est. quantum luctum fuisse in hac urbefuisse in hac urbe ΣBH: in hac urbe fuisse cett. a nostris patribus accepimus, cum P. Africano domi suae quiescenticonquiescenti Schol illa nocturna vis esset inlata? quis tum non ingemuitingemuit ΣBHw: gemuit ETδ, quis non arsit dolore, quem immortalem, si fieri posset, omnes esse cuperent, eius ne necessariam quidem exspectatam esse mortem? num igitur ulla quaestio de Africani morte lata est? certe nulla.
quid ita? quia non alio facinore clari homines, alio obscuri necantur. intersit inter vitae dignitatem summorum atque infimorum; mors quidem inlata per scelus isdem etisdem et ΣHE: isdem Tδ poenis teneatur et legibus. Nisi forte magis erit parricida, si qui consularem patrem quam si qui humilemqui hum. ΣBH: quis hum. cett. necarit, aut eo mors atrocior erit PP. om. ΣH. Clodi quod is in monumentis maiorum suorum sit interfectusest interfectus Madvig (cf. Zielinski, p. 211)—hoc enim ab istis saepe dicitur— proinde quasi Appius ille Caecus viam munieritmunierit ΣH: muniverit ETδ, non qua populus uteretur, sed ubi impune sui posteri latrocinarentur!
itaque in eadem ista AppiaAppia H: Appia via ETδ cum ornatissimum equitem Romanum P. ClodiusClaudius ΣH2 M. Papirium occidisset, non fuit illud facinus puniendum—homo enim nobilis in suis monumentis equitem Romanum occiderat—nunc eiusdem AppiaeAppiae viae H nomen quantas tragoedias excitat! quaedeficit H in verb. excitat quae RQ (= require, cf. § 67, Phil. vii. 11) usque ad § 37 -terfici (eadem erat lacuna in Cluniacensi) cruentata antea caede honesti atque innocentis viri silebatur, eadem nunc crebro usurpatur, postea quam latronis et parricidae sanguine imbuta est. sed quid ego illa commemoro? comprehensus est in templo Castoris servus P. Clodi, quem ille ad Cn. Pompeium interficiendum conlocarat. extorta est ei confitenti sica de manibus. caruit foro postea Pompeius, caruit senatu, caruit publico; ianua se ac parietibus, non iure legum iudiciorumque texit.
num quae rogatio lata, num quae nova quaestio decreta est? atqui si res, si vir, si tempus ullum dignum fuit, certe haec in illa causa summa omnia fuerunt. insidiator erat in foro conlocatus atque in vestibulo ipso senatus; ei viro autem mors parabatur cuius in vita nitebatur salus civitatis; eo porro rei publicae tempore quo, si unus ille occidissetoccidisset Tδ: cecidisset E, non haec solum civitas sed gentes omnes concidissent. Nisi vero, quia perfecta res non est, non fuit puniendapoenitenda T, proinde quasi exitus rerum, non hominum consilia legibus vindicentur. minus dolendum fuit re non perfecta, sed puniendumpaeniendum E certe nihilo minus.
quotiens ego ipse, iudices, ex P. Clodi telis et ex cruentis eius manibus effugi! ex quibus si me non vel meavel mea E: mea Tδ vel rei publicae fortuna servasset, quis tandem de interitu meo quaestionem tulisset? sed stulti sumus qui Drusum, qui Africanum, Pompeium, nosmet ipsos cum P. Clodio conferre audeamus. tolerabilia fuerunt illa: P. Clodi mortem aequo animo ferre nemoaequo animo ferre nemo T: nemo aeq. anim. ferre E: aeq. anim. nemo ferre δ potest. luget senatus, maeret equester ordo, tota civitas confecta senio est, squalent municipia, adflictantur coloniae, agri denique ipsi tam beneficum, tam salutarem, tam mansuetum civem desiderant.