itaque alii voluptatis causa omnia sapientes facere dixerunt, neque abnec ab ς hac orationis turpitudine eruditi homines refugerunt; alii cum voluptate dignitatem coniungendam putaverunt, ut res maxime inter se repugnantis dicendidicendi verborum ς facultate coniungerent; illud unum derectum iter ad laudem cum labore qui probaverunt, prope soli iam in scholis sunt relicti. multa enim nobis blandimenta natura ipsa genuit quibus sopita virtus coniveret interduminterdum ς, Madvig: et interdum cett,; multas vias adulescentiae lubricas ostendit quibus illa insistere aut ingredi sine casu aliquo acac TB: aut P πδ prolapsione vix posset; multarum rerum iucundissimarum varietatem dedit qua non modo haec aetas sed etiam iam conroborata caperetur.

quam ob rem si quem forte inveneritis qui aspernetur oculis pulchritudinem rerum, non odore ullo, non tactu, non sapore capiatur, excludat auribus omnem suavitatem, huic homini ego fortasse et pauci deos propitios, plerique autem iratos putabuntputaverunt T . ergo haec deserta via et inculta atque interclusa iam frondibus et virgultiset virg. ac virg. ς relinquatur. detur aliqui ludusaliqui ludus T: aliquid P πδ aetati; sit adulescentia liberior; non omnia voluptatibusvoluptatibus cupiditatibus ς denegentur; non semper superetsuperent ς vera illa etet ac ς derecta ς P: directa πδ derecta ratiovia et ratio ς ; vincat aliquando cupiditas voluptasque rationem, dum modo illa in hoc genere praescriptio moderatioque teneatur. parcat iuventus pudicitiae suae, ne spoliet alienam, ne effundat patrimonium, ne faenore trucidetur, ne incurrat in alterius domum atque familiamfamiliam ς: famam cett. , ne probrum castis, labem integris, infamiam bonis inferat, ne quem vi terreat, ne intersit insidiis, scelere careat. postremo cum paruerit voluptatibus, dederit aliquid temporis ad ludum aetatis atque ad inanis hasce adulescentiae cupiditates, revocet se aliquando ad curam rei domesticae, rei forensis reique publicae, ut ea quae ratione antea non perspexerat satietate abiecisse etet ς: om. P πδ experiendo contempsisse videatur.

ac multi quidemquidem ς: om. P πδ et nostra et patrum maiorumque memoria, iudices, summi homines et clarissimi cives fuerunt quorum, cum adulescentiae cupiditates defervissentdeferv. deferuu- P1: deseru- ς , eximiae virtutes firmata iam aetate exstiterunt. ex quibus neminem mihi libetlibet ς, Madvig: liquet P: necesse est πδ nominare; vosmet vobiscum recordamini. nolo enim cuiusquam fortis atque inlustris viri ne minimum quidem erratum cum maxima laude coniungere. quod si facere vellem, multi a me summi atque ornatissimi viri praedicarentur quorum partim nimia libertas in adulescentia, partim profusaprofluxa ς luxuries, magnitudo aeris alieni, sumptus, libidines nominarentur, quae multis postea virtutibus obtectaobiecta ς adulescentiae qui vellet excusatione defenderet.

at vero in M.Marco Caelio — dicam enim iamiam hoc ς confidentius de studiis eius honestis, quoniamquoniam ς, Muretus: quondam P πδ audeo quaedam fretus vestra sapientia libere confiteri — nulla luxuries reperietur, nulli sumptus, nullum aes alienum, nulla conviviorum ac lustrorumlustrorum stuprorum ς libido. quod quidem vitium ventris et gurgitisgutturis ed. R non modo non minuit aetas hominibus sed etiam auget. amores autem et deliciaedeliciae ς: hae deliciae P πδ quae vocantur, quae firmiorefirmo ingenio ς animo praeditis diutius molestae non solent esse — mature enim et celeriter deflorescunt — numquam hunc occupatum impeditumveimpeditumve scripsi: ne impeditum que ς: impeditumque P πδ tenuerunt.

Audistis cum pro se diceret, audistis antea cum accusaret — defendendi haec causa, non gloriandi loquorloquor ς, Naugerius: eloquor P πδ — genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verborum, quae vestra prudentiaquae vestrae si prudentiae ς: fort. quae vestra est prudentia est, perspexistis. atque in eo non solum ingenium elucere eius videbatis, quod saepe, etiam si industria non alitur, valet tamen ipsum suis viribus, sed inerat, nisi me propter benivolentiam forte fallebat, ratio et bonis artibus instituta et cura et vigiliis elaborata. atqui atqui ς, Lambinus: atque P πδ scitote, iudices, eas cupiditates quae obiciuntur Caelio atque haec studia de quibus disputodisputo disputavi ς: disputato P1 non facile in eodem homine esse posse. fieri enim non potest ut animus libidini deditus, amore, desiderio, cupiditate, saepe nimia copia, inopia etiam non numquam impeditus hoc quicquid est quod nos facimus in dicendo, quoquo modo facimus, nonmodo facimus non ς, suppl. Madvig: om. P πδ modo agendo verum etiam cogitando possit sustinere.

an vos aliam causam esse ullam putatis cur in tantis praemiis eloquentiae, tanta voluptate dicendi, tanta laude, tanta gratia, tanto honore, tam sint pauci semperque fuerint qui in hoc labore versentur? obterendae sunt omnes voluptates, relinquenda studia delectationis, ludus, iocus, convivium, sermo paene estest paene ς familiarium deserendus. qua re in hoc genere labor offendit homineslabor offendit homines ς, Madvig: labore fiendi homines P: labor confitendi homines eg: homines a labore studioque discendi bh ψ2 a studioque deterret, non quo aut ingenia deficiant aut doctrina puerilis.

an hichic om. ς (contra Arusian. K. vii. 465), si sese isti vitae dedidissetdedidisset Arusian. (s. v. dedo): dedisset mei , consularem hominem admodum adulescens in iudicium vocavisset? hic, si laborem fugeret, si obstrictus voluptatibus teneretur, hac inhac in ς: in hac P πδ acie cotidie versaretur, appeteret inimicitias, in iudicium vocaret, subiret periculum capitis, ipsecapitis, ipse Ph: capitis, ipso ed. R: capitis ipse, Halm inspectante populo Romano tot iamtot iam ς, Lambinus: tot t || P: tot πδ mensis aut de salute aut de gloria dimicaret? nihilne igitur illa vicinitas redolet, nihilnenihilne nihilne ς: nihil nihil P πδ hominum fama, nihil Baiae denique ipsae loquuntur? illae vero non loquuntur solum verum etiam personant, huc unius mulieris libidinem esse prolapsam ut ea non modo solitudinem ac tenebras atque haec flagitiorum integumenta non quaerat sed in turpissimis rebusrebus viris ς frequentissima celebritate et clarissima luce laetetur.

verum si quis est qui etiam meretriciis amoribus interdictum iuventuti putet, est ille quidem valde severus — negare non possum — sed abhorret non modo ab huiushuius ς g2h: eius cett. saeculi licentia verum etiam a maiorum consuetudine atque concessisconcessu Ernesti . quando enim hoc non factitatumfactitatum ς, Lambinus: factum P πδ est, quando reprehensum, quando non permissum, quando denique fuit ut quod licet non liceret? hic ego ipsam rem definiamipsam rem definiam Halm: iam rem definiam (iam rem P2 in ras.) P πδ: iam definiam rem ς , mulierem nullam nominabo; tantum in medio relinquam.

si quae non nupta mulier domum suam patefecerit omnium cupiditati palamque sese in meretricia vita conlocaritcollocaverit ς , virorum alienissimorum conviviis uti instituerit, si hoc in urbein urbe ς g2h: urbe cett. , si in hortis, si in Baiarum illa celebritate faciatfaciat duo dett.: facit P1: faciet P2π: faceret b , si denique ita sese geratgerat ς: geret (gereret b) P πδ non incessu solum sed ornatu atque comitatu, non flagrantia oculorum, non libertate sermonumsermonum ς: sermonis P πδ , sed etiam complexu, osculatione, actisactis Ernesti: aquis P πδ , navigatione, conviviis, ut non solum meretrix sed etiamsed etiam proterva meretrix ς b2ψ2: om. P πδ proterva meretrix procaxque videatur: cum hac si qui adulescens forte fuerit, utrum hic tibi, L.Luci Herenni, adulter an amator, expugnare pudicitiam an explere libidinem voluisse videatur?

obliviscor iam iniurias tuastuas ς, Arusian. (s. v. obliviscor), Servius ad Aen. ii. 148: om. P πδ , Clodia, depono memoriam doloris mei; quae abs te crudeliter in meos me absente facta sunt neglego; ne sint haec in te dicta quae dixi. sed ex te ipsa requiro, quoniam et crimen accusatores abs te et testem eius criminis te ipsam dicunt se habere. si quae mulier sit eius modi qualem ego paulo ante descripsi, tui dissimilis, vita institutoque meretricio, cum hac aliquid adulescentem hominem habuisse rationis num tibi perturpe aut perflagitiosum esse videatur? ea si tu non es, sicut ego malo, quid est quod obiciant Caelio? sin eam te volunt esse, quid est cur nos crimen hoc, si tu contemnis, pertimescamus? qua re nobis da viam rationemque defensionis. aut enimaut enim ς: nam aut P πδ pudor tuus defendet nihil a M.Marco Caelio petulantius esse factumesse factum P πδ: factum esse ς , aut impudentia et huic et ceteris magnam ad seet ceteris magnam ad se ς: om. P πδ defendendum facultatem dabit.

sed quoniam emersisse iam e vadise vadis ς, ed. R: evades P1: evadens P2π: e vado b2ψ2 et scopulos praetervecta videtur esseesse ς B: om. P πδ oratio mea, perfacilis mihi reliquus cursus ostenditur. duo sunt enim crimina una in muliere summorum facinorum, auri quod sumptum a Clodia dicitur, et veneni quod eiusdem Clodiae necandae causa parasse Caelium criminantur. aurum sumpsit, ut dicitis, quod L.L. P2πδ: om. ς P1 Luccei servis daret, per quos Alexandrinus Dio qui tum apud Lucceium habitabat necaretur. Magnum crimen vel in legatis insidiandisinsidiandis ς B: insidiantes (-is gh) P πδ vel in servis ad hospitem domini necandum sollicitandis, plenum sceleris consilium, plenum audaciae!

quo quidem in crimine primum illud requirorequiro ς: requiram P πδ , dixeritne Clodiae quam obob σδ: ad P2π sumeret ς: tum sumeret δ: tum iret P2π rem aurum sumeret, an non dixerit. si nonquam ob si non om. P1 in 1 1/2 vers. lac. dixit, cur dedit? si dixit, eodem se conscientiae scelere devinxit. tune aurum ex armario tuo promere ausa es, tune venerem illam tuam spoliare ornamentis, spoliatricem ceterorumceterorum σψ1, Gulielmius, Madvig: ceterum cett. , cum scires quantum ad facinus aurum hoc quaereretur, ad necem legati, ad L.Lucii LucceiL. Luccei bg2: L. Lucullum P πψ , sanctissimi hominis atque integerrimi, labem sceleris sempiternamsempiternam Pantagathus: sempiterni P πδ ? huic facinori tanto tua mens liberalis conscia, tua domus popularis ministra, tua denique hospitalis illa Venus adiutrix esse non debuit.

vidit hoc Balbus; celatam esse Clodiam dixit, atque ita Caelium ad illam attulisse, se ad ornatum ludorum aurum quaerere. si tam familiaris eraterat fuit ς Clodiae quam tu esse vis cum de libidine eius tam multa dicis, dixit profecto quo vellet aurum; si tam familiaris non erat, non dedit. ita si verum tibi Caelius dixit, o immoderata mulier, sciens tu aurum ad facinus dedisti; si non est aususausus ς h ψ: rursus cett. dicere, non dedisti.

quid ego nunc argumentis huic crimini, quae sunt innumerabilia, resistam? possum dicere mores M.Marci Caeli longissime a tanti sceleris atrocitate esse disiunctos; minime esse credendum homini tam ingenioso tamque prudenti non venisse in mentem rem tanti sceleris ignotis alienisque servis non esse credendamcredendam bg2: credendum (-u- in ras. P) P πψ . possum etiam aliaalia ς: illa P πψ et ceterorum patronorum et mea consuetudine ab accusatore perquirere, ubi sit congressus cum servis Luccei Caelius, qui ei fueritfuerit ei ς aditus; si per se, qua temeritate! si per alium, per quem? possum omnis latebras suspicionum peragrare dicendo; non causa, non locus, non facultas, non conscius, non perficiendi, non occultandi malefici spes, non ratio ulla, non vestigium maximi facinoris reperietur.

sed haec quae sunt oratoris propria, quae mihi non propter ingenium meum sed propter hanc exercitationem usumque dicendi fructum aliquem ferre potuissent, cum a me ipso elaborataelaborata ς, Ant. Augustinus: laborata P πψ proferri viderentur, brevitatis causa relinquo omnia. habeo enim, iudices, quem vos socium vestrae religionis iurisque iurandi facile esse patiamini, L.Lucium LucceiumL. om. ς , sanctissimum hominem et gravissimum testem, qui tantum facinus in famam atque inin famam atque in (in om. δ) σδ: infamat atque P π fortunas suas neque nonnon om. ς audisset inlatum a M.Marco CaelioM. ς P2g: om. P1eh neque neglexisset neque tulisset. an ille vir illa humanitate praeditus, illis studiis, illis artibusillis artibus T ς, Lambinus: artibus P πδ atque doctrina illius ipsius periculum quem propter haec ipsa studia diligebat, neglegere potuisset et, quod facinus inin T ς h: per g2: om. cett. alienum hominem intentumintentum T: inlatum P πδ severe acciperet, id omisisset curare in hospitemhospitem T: hospite P πδ ? quod per ignotos actum si comperissetsi comperisset T ς: cumpetisset Pg1e: comperisset g2δ: cum comperisset h doleret, id a suis servisservis T ς: om. P πδ temptatum esse neglegeret? quod in agris locisvelocisque T publicis factum reprehenderet, id in urbe ac domi suaedomi suae T ς: suae domi P πδ coeptum esse leniter ferret? quod in alicuius agrestis periculo non praetermitteretpraetermitteret T ς b1e: prae||mitteret Pg1 (per- g2): postmitteret b2h ψ , id homo eruditus inin T ς h δ: om. Peg insidiis doctissimi hominis dissimulandum putaret?

sed cur diutius vos, iudices, teneo? ipsius iurati religionem auctoritatemque percipite atquepercipite atque om. T omnia diligenter testimoni verba cognoscite. recita. L.Lucii Luccei testimoniumL. Luccei test. T: test. Luccei P πδ . quid exspectatis amplius? an aliquamaliam Ernesti vocem putatis ipsam proPro (-ro m. 2 in ras.) se P: posse pro se h se causam et veritatem posseposse possem. mittere? haec est innocentiae defensio, haec ipsius causae oratio, haec unauna viva Pluygers vox veritatis. in crimine ipso nulla suspicio est, in re nihil est argumenti, in negotio quod actum esse dicitur nullum vestigium sermonis, loci, temporis; nemo testis, nemo conscius nominatur, totum crimen profertur ex inimica, ex infami, ex crudeli, ex facinerosa, ex libidinosa domo. domus autem illa quae temptata esseesse T: om. P πδ scelere isto nefario dicitur plena est integritatis, dignitatisdignitatis T ς: om. P πδ , offici, religionis; ex qua domo recitatur vobis iure iurando devincta auctoritas, ut res minime dubitanda in contentione ponatur, utrum temeraria, procax, irata mulier finxisse crimen, an gravis sapiens moderatusque vir religiose testimonium dixisse videatur.

reliquum est igitur crimen de veneno; cuius ego necnec T ς: de (idem P2) P: neque πδ principium invenire neque evolvereevolvere T σψ2: volvere cett. exitum possum. quae fuit enim causa quam ob rem isti mulieri venenum dare velletdare vellet T: vellet dare P πδ Caelius? ne aurum redderet? num petivit? ne crimen haereret? num quis obiecit? num quis denique fecisset mentionem, si hic nulliusnullius T: nemini P πδ nomen detulisset? quin etiam L.Lucium HerenniumL. ς, Lambinus: om. cett. dicere audistis verbo se molestum non futurum fuisse Caeliofuturum Caelio T qui in hoc verbo desinit: fut. Caelio fuisse Halm , nisi iterum eadem de re suo familiari absoluto nomen hic detulisset. credibile est igitur tantum facinus nullam obnullam ob ς: ob nullam P πδ causam esse commissum? et vos non videtis fingi sceleris maximi crimen ut alterius sceleris suscipiendi fuisse causacausa ς, edd. VR, ante sceleris hab. ψ: om. cett. videatur?

cui denique commisit, quo adiutore usus est, quo socio, quo conscio, cui tantum facinus, cui se, cui salutem suam credidit? servisne mulieris? sic enim est obiectumest obiectum ς: obiectum est ψ, ed. R: obiectum cett. . et erat tam demens isis ς: hic P πδ cui vos ingenium certe tribuitistribuistis ς , etiam si cetera inimica oratione detrahitis, ut omnis suas fortunas alienis servis committeret? at quibus servis? — refert enim magno opere id ipsum — eisneeisne Lambinus: eiusne ς: hisne P πδ quos intellegebat non communi condicione servitutis uti seduti sed ς b2ψ2: ut (sed b1) esset cett. licentius liberius familiariusquefamiliarius-que ς: familiarius P πδ cum domina viverevivere dere ς ? quis enim hoc non videt, iudices, aut quis ignorat, in eius modi domo in qua mater familias meretricio more vivat, in qua nihil geratur quod foras proferendum sit, in qua inusitataeinusitatae ς: illustria P π: lustra δ libidines, luxuries, omnia denique inaudita vitia ac flagitia versentur, hic servos non esse servos, quibus omnia committantur, per quos gerantur, qui versentur isdem inin om. ς voluptatibus, quibus occulta credantur, ad quos aliquantum etiam ex cotidianis sumptibus ac luxurie redundet? id igitur Caelius non videbat?

si enim tamtam σψ: iam Pbh: om. eg familiaris erat mulieris quam vos voltis, istos quoque servos familiaris dominae essedominae esse ς g: esse domina || esse P: esse dominae cett. sciebat. sin ei tanta consuetudo quanta a vobis inducitur non erat, quae cum servis eiuseius ς: om. P πδ potuit familiaritas esse tanta? ipsius autem veneni quae ratio fingitur? ubi quaesitum est, quem ad modum paratum, quo pacto, cui, quo in loco traditum? habuisse aiunt domi vimque eius esse expertum in servo quodam ad eam remad eam rem ς, Madvig: ad eadem rem P1: ad rem cett. ipsam parato; cuius perceleri interitu esse ab hoc comprobatum venenum.

pro di immortales! cur interdum in hominum sceleribus maximis aut conivetis aut praesentis fraudis poenas in diem reservatis? vidi enim, vidi et illum hausi dolorem vel acerbissimum in vita, cum Q.Quintus Metellus abstraheretur e sinue sinu ed. R: sinu ς: e sinu e P πδ gremioque patriae, cumque ille vir qui se natum huic imperio putavit tertio die post quam in curia, quam in rostris, quam in re publica floruisset, integerrima aetate, optimo habitu, maximis viribus eriperetur indignissime bonis omnibus atque universae civitati. quo quidem tempore ille moriens, cum iam ceteris ex partibus oppressa mens esset, extremum sensum ad memoriam rei publicae reservabat, cum me intuens flentem significabat interruptis ac morientibus vocibus quanta inpenderet procella mihimihi ς B, Orelli: ibi Peg: urbi h δ , quanta tempestas civitati et cum parietem saepe feriens eum qui cum Q.Quinto Catulo fuerat ei communis crebro Catulum, saepe me, saepissime rem publicam nominabat, ut non tam se morimori P: emori πδ quam spoliari suo praesidio cum patriam tum etiam me doleret.

quem quidem virum si nulla vis repentini sceleris sustulisset, quonam modo illeille om. ς furenti fratri suofratri suo patrueli add. P πδ: del. Orelli consularis restitisset qui consulconsul Manutius: consulem P πδ incipientem furere atque tonantemtonantem scripsi (cf. Mur. 81): conantem P πδ sua se manu interfecturum audiente senatu dixerit? ex hac igitur domo progressa istaista illa ς mulier de veneni celeritate dicere audebit? nonne ipsam domum metuet ne quam vocem eiciateiciat Muretus: eieciat ς: eliciat (-eat P1) P πδ (cf. Tusc. ii. 56), non parietes conscios, non noctem illamillam ς b ψ2: aliam cett. funestam ac luctuosam perhorrescet? sed revertorrevertor ς: revertar P πδ ad crimen; etenimetenim ς, Gruter: sed (set P) enim P πδ haec facta illius clarissimi ac fortissimi viri mentio et vocem meam fletu debilitavit et mentem dolore impedivit.