at quos viros! non solum summa virtute et fide, cuius generis eraterat Teπ : om. cett. in senatu facultas maxima, sed etiam quos sciebam memoria, scientiascientia e, Schol.: consuetudine et add. cett. , celeritate scribendi facillime quae dicerentur persequi posse, C. Cosconium, qui tum erat praetor, M. Messalam, qui tum praeturam petebat, P. Nigidium, App. Claudium. credo esse neminem qui his hominibushominibus TEeπ : omnibus cett. ad ... referendum TEe: aut ... referendis cett. ad vere referendum aut fidem putet aut ingenium defuisse. quid deinde? quid feci? Cum scirem ita esseesse Te: om. cett. indicium relatumrelatum Teaπ : om. cett. in tabulas publicas ut illae tabulae privata tamen custodia more maiorum continerentur, non occultavi, non continui domi, sed statimstatim hoc loco hab. Te, post describi πς, post omnibus cett. describi ab omnibus librariis, dividi passim et pervolgari atque edi populo Romano imperavi. divisi totatoti (-ae e) Italiae codd.: corr. Madvig Italia, emisiemisi E: dimisi Tπ : divisi cett. in omnis provincias; eius indici exex (et e) Te: e cett. quo oblata salusobl. salus Te: salus obl. cett. esset omnibus expertem esse neminem volui.

itaque dico locum in orbe terrarum esse nullum, quo in loco populi Romani nomen sit, quin eodem perscriptum hoc indicium pervenerit. in quo ego tamtam gς : tum cett. subito et exiguo et turbido tempore multa divinitus, ita ut dixi, non mea sponte providi, primum ne quisqui Reid posset tantum aut de rei publicae aut de alicuius periculo meminissememinissehic desinit e quantum vellet; deinde ne cui liceret umquam reprehendere illud indicium aut temere creditum criminari; postremo ne quid iam a me, ne quid ex meis commentariis quaereretur, ne aut oblivio mea aut memoria nimia videreturnimia vid. T: vid. nimia cett. , ne denique aut neglegentia turpis aut diligentia crudelis putaretur.

sed tamen abs te, Torquate, quaero: cum indicatus tuus esset inimicusesset inim. T: inim. esset cett. et esset eius rei frequens senatus et recens memoria testis, et tibiet tibi Halm: tibi codd.: tibique Meerdervoort , meo familiari et contubernali, prius etiam edituri indicium fuerint scribae mei, si voluisses, quam in codicem rettulissent, cur cumcur cum Nohl: cum codd. videres aliter fieriferri T: referri Orelli , tacuisticur tacisti ς mg., πb1c2k, ed. V , passus es, non mecum aut ut ut supplevi cum familiarissimofamiliarissimo scripsi: familiari meo codd.: familiari tuo Richter questus es aut, quoniam tam facile inveheris in amicos, iracundius etet π: aut cett. vehementius expostulasti? tu, cum tua vox numquam sit audita, cum indicio lecto, descripto, divolgato quieveris, tacueris, repente tantam rem ementiareementiare T: enuntiare (audeas add. ς mg., bc2k) cett. et in eum locum te deducas ut, ante quam me commutati indici coargueris, te summae neglegentiae tuo iudicioindicio ς convictum esse fateare?

mihi cuiusquam salus tanti fuisset ut meam neglegerem? per me ego veritatem patefactam contaminarem aliquo mendacio? quemquam denique ego iuvarem, a quo et tamet tam Garatoni: etiam Ta: et cett. crudelis insidias rei publicaerei p. Tπ : in rem p. cett. me ... consule Ta: me ... consulem cett. factas et me potissimum consule constitutasconstitutas E: om. cett. putarem? quod si iam essem oblitus severitatis et constantiae meae, tamne amens eram ut, cum litterae posteritatis causa repertae sint, quae subsidio oblivioni esse possentpossint πς , ego recentem putarem memoriam cuncti senatus commentario meo posse superari?

fero ego te, Torquate, iam dudum feroiam dudum, fero Naugerius (i), et non numquam animum incitatum ad ulciscendam orationem tuam revoco ipse et reflecto, permitto aliquid iracundiae tuae, do adulescentiae, cedo amicitiae, tribuo parenti. sed nisi tibi aliquem modum tutetute TEπ : vitae cett. constitueris, coges oblitum meme oblitum πk: oblitum om. T nostrae amicitiae habere rationem meae dignitatis. nemo umquam me tenuissima suspicione perstrinxitperstrinxerit T quem non perverterimpraeverterim E: perculerim π acac (aut T: fort. atque) perfregerim TEπ : om. cett. perfregerim. sed mihi hoc credas velim: non eis libentissime soleo respondere quos mihi videor facillime posse superare.

tu quoniam minime ignoras consuetudinem dicendi meam, noli hac nova lenitatelenitate nova T abuti mea, noli aculeos orationis meae, qui reconditi sunt, excussos arbitrari, noli id omnino a me putareomnino a me put. T: put. omnino a me cett. esse amissumamissum TEaπ : omissum cett. si quid est tibi remissum atque concessum. Cum illae valent apud me excusationes iniuriae tuae, iratus animus tuus, aetas, amicitia nostra, tum nondum statuo te virium satis habere ut ego tecum luctari et congredi debeam. quod si esses usuusu om. T atque aetate robustior, essem idem qui soleo cum sum lacessitus; nunc tecum sic agam tulisse ut potius iniuriam quam rettulisse gratiam videar.

neque vero quid mihi irascare intellegere possum. si, quod eum defendo quem tu accusas, cur tibi egoego T: quoque ipse cett. non suscenseo, quodquod Tπ : qui cett. accusasaccusas Tπabc: accuses cett. eum quem ego defendo? 'inimicum egoinimicum ego T: inimicum cett. ,' inquis, 'accuso meum.' et amicum ego defendo meum. 'non debes tutu Tπ : tamen cett. quemquam inin om. Tπacψ coniurationis quaestione defendere.' immo nemo magis eum de quo nihil umquam estumquam est T: est umquam E: est cett. suspicatus quam is qui de aliis multa cognovitcognovit ac1, Lambinus: cogitavit cett. . 'cur dixisti testimonium in alios?' quia coactus sumsum π . 'cur damnati sunt?' quia creditum est. 'regnum est dicere in quem velis etet Tg: ac cett. defendere quem velis.' immo servitus est non dicere in quem velis et nonet non π: nec k: et cett. defendere quem velis. ac si considerare coeperis utrum magis mihi hoc necesse fuerit facere an istudistud TEπ : om. cett. tibi, intelleges honestius te inimicitiarum modum statuere potuisse quam me humanitatis.

atat Lambinus: aut T: an cett. vero, cum honos agebatur familiae vestrae amplissimusamplissimus hoc loco hab. T, ante fam. cett. , hoc est consulatus parentis tui, sapientissimus vir familiarissimis suis nonnon om. cod. H. Stephani suscensuit, pater tuuspater tuus del. Rinkes , cum Sullam et defenderent et laudarent? intellegebat hanchanc enim π nobis a maioribus esse traditam disciplinam ut nullius amicitia ad pericula propulsandapericula propuls. T: propuls. pericula cett. impediremur. at eratat erat Halm: aderat Ta: et (om. et π) erat cett. huic iudicio longe dissimilis illa contentio. tum adflicto P. Sulla consulatus vobis pariebatur, sicuti partus est; honoris erat certamen; ereptum repetere vos clamitabatis, ut victi in campo in foro vinceretis; tum qui contra vos pro huius salute pugnabant, amicissimi vestri, quibus non irascebaminiquibus non irascebamini del. Campe , consulatum vobis eripiebant, honori vestro repugnabant, et tamen id inviolata vestra amicitia, integro officio, veterevetere (-rẽ a) Ta: veteri cett. exemplo atque instituto optimi cuiusque faciebant.

ego vero quibus ornamentis adversor tuis aut cui dignitati vestrae repugno? quid est quod iam ab hoc expetas? honos honos T: honor cett. ad patrem, insignia honoris ad te delata sunt. tu ornatusornatus huius c2k exuviisexuviis TE: eximiis π: et uiuus a: eripuis p: erumnis cett. huiushuius E: om. cett. venis ad eum lacerandum quem interemisti, ego iacentem et spoliatum defendo et protego. atque hic tu et reprehendis me quia defendam et irasceris; ego autem non modo tibi non irascor sed nene T: neque cett. reprehendo quidem factum tuum. te enim existimo tibi statuisse quid faciendum putares et satis idoneum offici tuitui TE: om. cett. iudicem esse esse suppl. Halm potuissepotuisse T: posuisse cett. .

at accusat C. C. suppl. ed. V Corneli filius et id aequeet id aeque Tπ : et idemque a: idemque cett. valere debet ac si pater indicaret. O patrem Cornelium sapientem qui, quod praemi solet esse in indicioindicio Tc: iudicio cett. , reliquerit, quod turpitudinis in confessione, id per accusationem fili susceperit! sed quid est tandem quod indicatindicet Taπ per istum puerum Cornelius? si veterasi vertera T: suescã a: sin ea π: si est causa cett. , mihi ignota, cum Hortensio communicata, responditrespondit T: respondet (-eat π) cett. Hortensius; sin, ut ais, illum conatumconatum T: comitatum cett. Autroni et Catilinae, cum in campo consularibus comitiis, quae a me habita sunt, caedem facere voluerunt, Autronium tum in campo vidimus —sedsed Madvig: et codd. quid dixi vidisse nos? ego vidi; vos enim tum, iudices, nihil laborabatis neque suspicabamini, ego tectus praesidio firmo amicorum Catilinae tum ettum et aπ : tum T: tunc et cett. Autroni copias et conatum repressi.

num quis est igitur qui tum dicat in campum aspirasse Sullam? atqui, si tum se cumsecum Taπ Catilinam T Catilina societate sceleris coniunxerat, cur ab eo discedebat, cur cum Autronio non erat, cur inin ire T (fort. in re pari sine causa) pari causa non paria signa criminis reperiuntur? sed quoniam Cornelius ipse etiam nunc de indicando dubitat, etet π, Reid: om. cett. , ut dicitis, informat ad hocadhuc Ernesti adumbratum indicium filiumfilium T: filii cett. , quid tandem de illa nocte dicit, cum inter falcarios ad M. LaecamLaecam T: Leccam cett. nocte ea quae consecuta est posterum diem Nonarum NovembriumNonas Novembris bc me consule Catilinae denuntiatione convenit? quae nox omnium temporum coniurationis acerrima fuit atque acerbissima. tum Catilinae dies exeundi, tum ceteris manendi condicio, tum discriptiodiscr. Bücheler: descr. codd. totam per urbem caedis atque incendiorum constituta est; tumtum Tπab: tunc cett. tuus pater, Corneli, id quod tandem aliquando confitetur, illam sibi officiosam provinciam depoposcit ut, cum prima luce consulem salutatum veniret, intromissus et meoet meo meo Tπ more et iure amicitiae me in meo lectulolectulo Tπ : lecto cett. trucidaret.

hoc tempore, cum arderet acerrime coniuratio, cum Catilina egrederetur ad exercitum, Lentulus in urbe relinqueretur, Cassius incendiis, Cethegus caedi praeponeretur, Autronio ut occuparet Etruriam praescriberetur, cum omnia ornarenturornarentur Landgraf: ordinarentur codd. (cf. § 75), instruerenturinstruerentur Tπ : instituerentur cett. , pararentur, ubi fuit Sulla, Corneli? num Romae? immo longe afuitaffuit Ta: abfuit cett.: corr. Halm . num inin om. T eisiis Tk: his cett. regionibusregionibus Tc1: legionibus cett. quo se Catilina inferebatreferebat c2 ? multo etiam longius. num in agro Camerti, Piceno, Gallico, quas inin Ta: om. cett. oras maxime quasi morbus quidam illius furoris pervaserat? nihil vero minus. fuit enim, ut iam ante dixi, Neapoli, fuit in ea parte Italiae quae maxime istaista T: ea cett. suspicione caruit.

quid ergo indicat aut quid adfert aut ipse Cornelius aut vos qui haec ab illohaec ab illo T: ab eo haec (om. haec a) cett. mandata defertis? gladiatores emptos esse Fausti simulatione ad caedem ac tumultum? 'ita prorsus; interpositi sunt gladiatores.' quos testamento patris deberi videmusdeberi videmus Tπapk: deberi debemus ςg: videmus deberi bc . 'adrepta est familia.' quae si esset praetermissa, posset alia familia Fausti munus praebereinterpunxit Richter. Vtinam quidem haec ipsa non modo iniquorum invidiaeinvidiae esset codd.: corr. Lambinus sed aequorum exspectationi satis facere posset! 'properatum properatum (-rat b2) Tπb2: praeparant cett. vehementer estest T: om. cett. , cum longe tempus muneris abesset.' quasi vero tempus dandi muneris non valde appropinquaret. 'nec opinante Fausto, cum is neque sciret neque vellet, familia est comparata.'