hic ait se ille, iudices, regnum meum ferre non posse. quod tandem, Torquate, regnum? consulatus, credo, mei; in quo ego imperavi nihil etet sed b2 contra patribus conscriptis et bonis omnibus parui; quo in magistratu non institutum est videlicet a mevidelicet a me e: a me iudices cett. regnum, sed repressumrepressum e: repulsum b2ψ2 : non permissum ςb1k, p. mg.: promissum cett. . an tumtum tu πe, Schol. in tanto imperio, tantatanta mei, Schol.: tantaque Mai (sil.) dices Schol. potestate non dicis meme Teπ, Schol.: om. cett. fuisse regem, nunc privatum regnare dicisdices Stangl ? quo tandem nomine? 'quod, in quos testimonia dixisti,' inquit, 'damnati sunt; quem defendis, sperat se absolutum iri.' hic tibi ego de testimoniis meis hoc respondeorespondebo T , si falsum dixerim, te in eosdemeosdem e, Schol.: eos cett. dixisse; sin verum, non esse hoc regnare, cum verum iuratusiuratus Teb1, Schol.: iuratos cett. dicas, probare. de huius spe tantum dico, nullas a me opes P. Sullam, nullamnullam om. Tea potentiam, nihil denique praeterpraeter propter T fidem defensionis exspectare.

'Nisi tu,' inquit, 'causam recepisses, numquam mihi restitisset, sed indicta causa profugisset.' si iam hoc tibiiam tibi hoc eπ concedam, Q. Hortensium, tanta gravitategravitate tanta e hominem, si hos talis viros non suo stare iudicio, sed meo; si hoc tibi demdem Naugerius (1): idem codd. quod credi non potest, nisi ego huic adessem, hos adfuturos non fuisse, uter tandem rex est, isne cui innocentes homines non resistunt, an is qui calamitosos non deserit? at hic etiam, id quod tibi necesse minimeminime tibi necesse e fuit, facetus esse voluisti, cum Tarquinium et Numam et me tertium peregrinum regem esse dixisti. Mitto iam de rege quaerere; illud quaero peregrinum cur me esse dixeris. nam si ita sum, non tam est admirandum regem esse meme esse e , quoniamquoniam Te: quia cett. , ut tu aisais T: agis e: vis cett. , duo iamduo iam scripsi: etiam (ex .11. iam credo, cf. Font. 24, Rab. Post. 31) codd.: iam Müller peregrini reges Romae fuerunt, quam consulem Romae fuisse peregrinum. 'hoc dico,' inquit, 'te esseesse e Schol. ex municipio.'

fateor et addo etiam:ex eoeo om. Tb1 municipio unde iterum iam salus huic urbi imperioque missa est. sed scire ex te pervelim quam ob rem qui ex municipiis veniant peregrini tibi esse videantur. nemo nemo e, Schol.: nemo enim cett. istuc M. illiilli om. Schol. Catoni seni, cum plurimos haberet inimicos, nemo Ti. CoruncanioTi. Teag, Schol.: T. cett. , nemo M'. CurioM' Curio Schol., Manutius: Curio πc, ed. V: Curioni cett. , nemo huic ipsi nostro C. Mario, cum ei multi inviderent, obiecit umquam. equidem vehementer laetor eum esse me in quem tu, cum cuperes, nullam contumeliam iacere potueris quae non ad maximam partem civium conveniretpertineret πb2c . sed tamen te a me pro magnis causis nostrae necessitudinis monendum esse etiam atque etiam puto. non possunt omnes esse patricii; si verum quaeris, ne curant quidem; nec se aequales tui propter istam causam abs te anteiri putant.

acat b1c si tibi nos peregrini videmur, quorum iam etiam et iam ec nomen et honos inveteravit et urbi huicurbi huic Te: huic urbi cett. hominum om. e et hominum famae ac sermonibus, quam tibi illos competitores tuos peregrinos videri necesse erit qui iam ex tota Italia delecti tecum de honore ac deac de Te: et de cett. omni dignitate contendentcontendent Te: certabunt c: contendunt cett. ! quorum cave tutu cave e quemquam peregrinum appelles, ne peregrinorum suffragiis obruare. qui sisi si ita e attulerint nervos et industriam, mihi crede, excutient tibi istam verborum iactationem et te ex somno saepe excitabunt nec patientur se abs te, nisi virtute vincentur, honore superari.

acac at eb1c, ed. V si, iudices, ceterisceteris om. e patriciis me et vos peregrinos videri oporteret, a Torquato tamen hoc vitiumhoc convicium Gulielmius sileretur; est enim ipse aa om. Schol. materno genere municipalis, honestissimi ac nobilissimi generis, sed tamen Asculani. aut igitur doceat Picentis solos non esseesse non e peregrinos aut gaudeat suo generi me meum non anteponerenon anteponere Teπ : ante non ponere (cf. Off. iii. 71) cett. (meliore numero). qua re neque tu me peregrinum posthac dixeris, ne gravius refutere, neque regem, ne derideare. Nisi forte regium tibi videtur ita vivere ut non modo homini nemini sed ne cupiditati quidem ulli servias, contemnere omnis libidines, non auri, non argenti, non ceterarum rerum indigere, in senatu sentire libere, populi utilitati magismagis utilitati e consulere quam voluntati, nemini cedere, multis obsistere. si hoc putas esse regiumregium regnum πb1gc2k , regem me esseregem me esse T: me regem esse cett. confiteor; sin te potentia mea, si dominatio, si denique aliquod dictum adrogans aut superbum movet, quin tu id potius profers quam verbi invidiam contumeliamque maledicti?

ego, tantis a me beneficiis in re publica positis, si nullum aliud mihi praemium abab Te, Schol.: a cett. senatu populoque Romano nisi honestum otium postularem, quis non concederet? ceteri ceteri supplevi sibi haberenthaberent haberent alii Sylvius honores, sibi imperia, sibi provincias, sibi triumphos, sibi alia praeclarae laudis insignia; mihi liceret eius urbis quam conservassem conspectu tranquillo animo et quieto frui. quid si hoc non postulo? si ille labor meus pristinus, si sollicitudo, si officia, si operae, si vigiliae deserviunt amicis, praesto sunt omnibus; si neque amici in foro requirunt studium meum neque res publica in curia; si me non modo nonmodo non modo ς vocatio ea rerum gestarum vacatio sed neque honoris neque aetatis excusatio vindicat a labore; si voluntas mea, si industria, si domus, si animus, si aures patent omnibus; si mihi ne ad ea quidem quae pro salute omnium gessi recordanda et cogitanda quicquam relinquitur temporis: tamen hoc regnum appellabitur, cuius vicarius qui velit esse inveniri nemo potest?

longe abest a mea me Ee: om. cett. regni suspicio; si quaeris qui sintsin e Romae regnum occupare conati, ut ne replices annalium memoriam, ex domesticis imaginibus invenies. res enim gestae, credo, meae me nimis extulerunt ac mihi nescio quos spiritus attulerunt. quibus de rebus tam claris, tam immortalibus, iudices, hoc possum dicere, me qui ex summis periculis eripuerimpericulis erip. Te: erip. periculis cett. urbem hanc et vitam omnium civium satis adeptum fore, si ex hoc tanto in omnis mortalis beneficio nullum in meme me ipsum e periculum redundaritredundarit TEe: redundabit cett. .

etenim in qua civitate res tantasrem tantam Schol. gesserim memini, in quain qua b1k, Schol.: et in qua (qua in T) cett. urbe verserverser (-or π) TEeπ, Schol.: om. cett. intellego. plenum forum est eorum hominum quos ego a vestris cervicibus depulirepuli eψ2c , iudices, a meis non removi. Nisi vero paucos fuisse arbitramini qui conari aut sperare possent se tantum imperium posse delere. Horum ego faces eripere de manibus et gladios extorquere potui, sicutisicuti Te: sicut cett. feci, voluntates vero consceleratas ac nefarias nec sanare potui nec tollere. qua re non sum nescius quanto periculo vivam in tanta multitudine improborum, cum mihi uni cum omnibus improbis aeternum videam bellum esse susceptumesse bellum susceptum T: bellum susceptum esse e .

quod si illis meis praesidiis forte invides, et si ea tibi regia videntur quod omnes boni omnium generum atque ordinum suam salutem cum mea coniungunt, consolare te quod omnium mentes improborum mihi uni maxime sunt infensae et adversae; qui me non modonon modo ψ2: non solum πχψ1ς: non modo solum cett. (mõ post nõ omissum turbas dedit) idcirco oderunt quod eorum conatus impios et furorem consceleratum repressi, sed eo etiam magismagis etiam e quod nihil iamiam om. e se simile me vivo conari posse arbitrantur.

atac T vero quid ego mirermirer Te: miror cett. , si quid ab improbis de me improbe dicitur, cum L. Torquatus primum ipse his fundamentishis fund. ipse e adulescentiae iactis, ea spe proposita amplissimae dignitatis, deinde L. Torquati, fortissimi consulis, constantissimi senatoris, semper optimi civis filius, interdum efferatur immoderatione verborum? qui cum suppressa voce de scelere P. LentuliP. Lentuli del. Garatoni , de audacia coniuratorum omnium dixisset, tantum modo ut vos qui ea probatis exaudire possetis, de suppliciosupplicio de Lentulo add. Tea: P. Lentuli add. cett., del. Halm (de laqueo Reid), de carcere magna et queribunda voce dicebat.

in quo primum illud eraterat illud T absurdum quod, cum ea quae leviterleniter Sylvius dixerat vobis probare volebat, eos autemautem om. T qui circum iudicium stabant audire nolebat, non intellegebat ea quae clare diceret ita illos audituros quibus se venditabat ut vos quoque audiretis, qui id non probabatisprobabitis Taπ . deinde alterum iam oratoris est est suppl. Reid vitium non videre quidquod T quaeque causa postulet. nihil est enim tam alienum ab eo qui alterum coniurationis accuset quam videri coniuratorum poenam mortemque lugere. quod cum is tribunus pl. facit qui unus videtur ex illis ad lugendos coniuratos relictus, nemininemini Te, Schol.: re ... a ςgp: vere π: nec ... χ1c: nec (neque k) hoc χ2c2k mirum est; difficile est enim tacere, cum doleas; te, si quid eius modi facisfacis eius modi e , non modo talem adulescentem sed in ea causa in qua te vindicem coniurationis velis esse vehementer admiror.

sed reprehendo tamen illud maxime quod isto ingenio et prudentia praeditus causam rei publicae non tenes, qui arbitrere plebi Romanae res eas non probari quas me consule omnes boni pro communi salutecomm. salute c, Lag. 9: salute comm. cett. gesserunt. ecquem et quem codd.: corr. ed. Crat. tu horum qui adsuntadsunt bχc: assunt cett. , quibus te contra ipsorum voluntatem venditabas, aut tam sceleratum statuis fuisse ut haec omniaomnia omni T: om. e perire volueritvolueritfort. se salvo voluerit (colon numero caret), aut tam miserum ut et se perire cuperet et nihil haberet quod salvum esse vellet? an vero clarissimum virum generis vestri ac nominis nemo reprehendit, qui filium suum vita privavit ut in ceterosceteros e, Schol.: ceteris cett. firmaret imperium; tu rem publicam reprehendis, quae domesticos hostis, ne ab eisiis k: his cett. ipsa necaretur, necavit?

itaque attendeattende Te: attende iam cett. , Torquate, quam ego defugiam auctoritatem consulatus mei! maxima voce ut omnes exaudire possint dico semperque dicam. adeste adeste Teπ : adestote cett. omnes animis, QuiritesQuirites scripsi: qui adestis (corpore add. p. mg., corporibus add. ς mg., b1k) codd.: qui adstatis Reid (nota q~ turbas dedit, cf. Phil. iv. 1), quorum ego frequentia magno opere laetor; erigite mentis aurisque vestras et me de invidiosis rebus, ut ille putat, dicentem attendite! ego consul, cum exercitus perditorum civium clandestino scelere conflatus crudelissimum et luctuosissimum exitium patriae comparasset, cum ad occasum interitumque rei publicae Catilina in castris, in his autem templis atqueatque ac e tectis dux Lentulus esset constitutus, meis consiliis, meis laboribus, mei capitis periculis, sine tumultu, sine dilectudilectu eπ : delectu cett. , sine armis, sine exercitu, quinque hominibus comprehensis atque confessisconfessis Teaπ : confossis cett. incensione urbem, internicione civis, vastitate Italiam, interitu rem publicam liberavi; ego vitam omnium civium, statum orbis terrae, urbem hanc denique, sedem omnium nostrum, arcem regum ac nationum exterarum, lumen gentium, domicilium imperi, quinque hominum amentium ac perditorum poena redemi.

an me existimasti haec iniuratum in iudicio non esse dicturum quae iuratus in maxima contione dixissem? atque etiam illud addam, ne qui forte incipiat improbus subito te amare, Torquate, et aliquid sperare de te, atque ut idemut id Reid omnes exaudiant clarissima voce dicam. harum omnium rerum quas ego in consulatu pro salute rei publicaesalute rei p. Te: communi salute ς: salute agχc: salute communi bpk suscepi atqueatque Teg: et cett. gessi L. ille Torquatus, cum esset meus contubernalis in consulatuin consulatu e: post consulatu colon pro salute ... consulatu repetit T: in consulatu cum signifer esset iuventutis cett. atque etiam in praetura fuisset, cum princeps, cum auctor, cum signifer esset iuventutiscum princeps ... iuventutis post exstitit hab. codd.: huc transtuli , actoractor Orelli: auctor codd. (cf. Sest. 61), adiutor, particeps exstitit; parens eius, homo amantissimus patriae, maximi animi, summi consili, singularis constantiae, cum esset aeger, tamen omnibus rebus illis interfuit, nusquamnusquam Te: numquam cett. est a me digressus, studio, consilio, auctoritate unus adiuvit plurimum, cum infirmitatem corporis animi virtutevirtute animi e superaret.

videsne ut eripiam te ex improborum subita gratia et reconciliem bonis omnibus? qui te et diligunt et retinent retinebuntque semper nec, si a me forteforte a me eπ desciveris, idcirco te a se et a re publica et a tuatua sua Teaπgb1 dignitate deficere patientur. sed iam redeo ad causam atque hoc vos, iudices, testor: mihi de memet ipso tam multa dicendi necessitas quaedam imposita est ab illo. nam si Torquatus Sullam solum accusasset, ego quoque hoc tempore nihil aliud agerem nisi eum qui accusatus esset defenderem; sed cum ille tota illa orationeorat. illa e in me esset invectus et cum, ut initiout initio Te: initio ut cett. dixi, defensionem meam spoliare auctoritatespoliare auct Te: auct. spoliare cett. voluisset, etiam si dolor meusmeus dolor e: dolor me meus Orelli respondere non cogeret, tamen ipsa causa hanc a me orationem flagitavissetflagitavisset Teπ : flagitasset cett. .

abab ec2, Schol.: om. cett. Allobrogibus nominatum Sullam esse dicis. quis negat? sed legesed lege TEe: Sullae cett. indiciumindic. Taχc: iudic. cett. et vide quem ad modum nominatus sit. L. Cassium dixerunt commemorasse cum ceteris Autronium secum facere. quaero num Sullam dixerit Cassius. nusquam. sese aiunt quaesisse de Cassio quid Sulla sentiret. videte diligentiam Gallorum; qui vitam hominum naturamque non nossent ac tantum audissentaudivissent e eos pari calamitate esse, quaesiverunt essentne eademesse quaesiverunt essentne eadem TEeπ : qui fuerant (-unt a) esse (-ent a) in eodem cett. voluntate. quid tum Cassius? si respondisset idem sentire et secum facere Sullam, tamen mihi non videretur in hunc id criminosum esse debere. quid ita? quia, qui barbaros homines ad bellum impelleret, non debebat minuere illorum suspicionem et purgare eos de quibus illi aliquid suspicari viderentursuspicari viderentur TEe: suspicarentur cett. .

non respondit tamen una facere Sullam. etenim esset absurdum, cum ceteros sua sponte nominasset, mentionem facere SullaeSullae ante nullam hab. e, ς mg., ante facere T: om. cett. nullam nisi admonitum et interrogatum; nisi forte veri simile est P. Sullae nomen in memoria Cassio non fuisse. si nobilitas hominis, si adflictaafflicta eb1c2k, p mg.: afflata cett. fortuna, si reliquiae pristinae dignitatis non tam inlustres fuissent, tamen Autroni commemoratio memoriam Sullae rettulisset; etiam, ut arbitror, cum auctoritates principum coniurationis ad incitandos animos Allobrogum conligeret Cassius, et cum sciret exteras nationes maxime nobilitate moveri, non prius Autronium quam Sullam nominavissetnominavisset Te: nominasset cett. .

iam vero illud minime probariminime probari e: probari minime cett. potest, Gallos Autronio nominato putasse propter calamitatis similitudinem sibi aliquid de Sulla esse quaerendum, Cassio, si hic esset in eodem scelere, ne cum appellasset quidem Autronium, huius in mentem venire potuisse. sed tamen quidquid quod T responditresponderit Tg de Sulla Cassius? se nescire certum. 'non purgat,' inquit. dixi antea: ne si argueret quidem tum denique, cum esset interrogatus, id mihimihi om. e criminosum videretur.

sed ego in iudiciis et inet in Te: et cett. quaestionibusin quaestionibus et indiciis Schol. non hoc quaerendum arbitror, num purgetur aliquisaliqui Schol. , sedsed ς, Schol.: et cett. num arguatur. etenim cum se negatse negat Teπ : negat se cett. scire Cassius, utrum sublevat Sullam an satis probat se nescire? 'sublevat apud Gallos.' quid ita? 'ne indicent.' quid quod Te ? si periculum esse putasset ne illi umquam indicarent, de sese om. e ipseipse T, Ernesti: ipso cett. confessus esset? 'nesciit nescit T videlicet Taπ : om. e: iudices cett. videlicet.' credo celatum esse Cassium de Sulla uno; nam de ceteris certe sciebat; etenimetenim Teaπ : et ea cett. domi eius pleraque conflata esse constabat. qui qui quia Madvig negare noluit esse in eo numero Sullam quo plus spei Gallis daret, dicere autem falsum non ausus est, sese π: om. cett. (post nescire suppl. Lambinus) nescire dixit. atque atque Teaπb1: atqui cett. hoc perspicuum est, cum is qui de omnibus scierit de Sulla se scire negarit, eandem vim esseesse vim ec negationis huius quam siquam tum si c2 extra coniurationem hunc esse se scire dixisset. nam cuius scientiam de omnibus constat fuisse, eius ignoratio de aliquo purgatio debet videri. sed iam non quaero purgetne Cassius Sullam; illud mihi tantum satis est contra Sullam nihil esse in indicioindicio Te: iudicio cett. .

exclusus hac criminatione Torquatus rursus in me inruit, me accusat; ait me aliter ac dictum sitsit Te, Schol.: est cett. in tabulas publicas rettulisse. O di immortales!—vobis enim tribuotribuo T: tribuam cett. quae vestra sunt, nec vero possum meo tantumtantum meo e ingenio dare ut tot res tantas, tam varias, tam repentinas in illa turbulentissima tempestate rei publicae mea sponte dispexerimdispex. eaςb2k: despex. cett. —vos profecto animum meum tum conservandae patriae cupiditate incendistis, vos me ab omnibus ceteris cogitationibus ad unam salutem rei publicae convertistisconvertistis Te: contulistis cett. , vos denique in tantis tenebris erroris et inscientiae clarissimum lumen menti meae praetulistismenti meae praetul. Te: praetul. menti meae cett. .