maxime vellem, iudices, ut P. Sulla et antea dignitatis suae splendorem obtinere etobtineret codd.: corr. Naugerius (1) post calamitatem acceptam modestiae fructum aliquem percipere potuissetpercipere potuisset TEc: potuisset percipere cett. . sed quoniam ita tulit casus infestus ut inin et in e: et Halm amplissimo honore cum communi ambitionis invidia tum singulari Autroni odio everteretur, et in his pristinae fortunae reliquiis miseris et adflictis tamen haberet quosdam quorum animos ne supplicio quidem suo satiare posset, quamquam ex huius incommodis magnam animo molestiam capio, tamen in ceteris malis facile patior oblatum mihi tempus esseesse Teπ : om. cett. in quo boni viri lenitatem meam misericordiamque, notam quondam omnibusquondam omnibus Te: omnibus quondam cett. , nunc quasi intermissam agnoscerent, improbi ac perditi cives domitidomiti scripsi: re domiti T: redomiti cett. (re ex re p. geminatum puto) atque victirevicti b2, Reid praecipitante re publica vehementem me fuisse atque fortem, conservata mitem ac misericordem faterentur.

et quoniam L. Torquatus, meus familiaris ac necessarius, iudices, existimavit, si nostram in accusatione sua necessitudinemnecessitudinem Tek: necessitatem cett. familiaritatemque violasset, aliquid se de auctoritate meae defensionis posse detrahere, cum huius periculi propulsatione coniungam defensionem offici mei. quo quidem genere non uterer orationisorationis non uterer eπ , iudices, hoc tempore, si mea solum interesset; multis enim locis mihimihi hoc loco hab. T, post data e, ante locis cett. et data facultas est et saepe dabitur de mea laude dicendi; sed, ut ille viditvidit Teπ : iudices cett. , quantum de mea auctoritate deripuisset, tantum se de huius praesidiis deminuturumdeminuturum speravit add. ς mg.: putavit (-tat σψ1) add. b2ψ2ς , sic hoc ego sentio, si mei facti rationem vobis constantiamque huius offici ac defensionis probaroprobavero eπ , causam quoque me P. Sullae probaturum.

ac primum abs te illud, L. Torquate, quaero, cur me a ceteris clarissimis viris ac principibus civitatis in hoc officio atque in defensionis iure secernas. quid enim est quam ob rem abs te Q. Hortensi factum, clarissimi viri atque ornatissimi, non reprehendaturreprehendatur (semel) ea , reprehendatur meum? nam, si est initum a P. Sulla consilium inflammandae huius urbishuius urbis Halm: huius urbis huius e: huius civitatis T: civitatis huius cett. , exstinguendi imperi, delendae civitatiscivitatis e: urbis cett. , mihimichi me e: mihine Halm maiorem hae res dolorem quam Q. Hortensio, mihi maius odium adferre debent, meum denique gravius esse iudicium, qui adiuvandus in his causis, qui oppugnandus, qui defendendus, qui deserendus esse videaturvidetur e ? 'ita,' inquit; 'tu enim investigasti, tu patefecisti coniurationem.'

quod cum dicit,non attendit eum qui patefecerit hoc curasse, ut id omnes viderent quod antea fuisset occultum. qua re ista coniuratio, si patefacta per me est, tam patet Hortensio quam mihi. quem cum videas hoc honorehoc honore Te: honore hoc cett. , auctoritate, virtute, consilio praeditum non dubitasse quin innocentiam P. Sullaeinnocentiam P. Sillae e: innocentem P. sillam (syllo T) cett. defenderet, quaero cur qui aditus ad causam Hortensio patuerit mihi interclusus esse debuerit; quaero illud etiam, si me, qui defendo, reprehendendum putas esse, quid tandem de his existimes summis viris et clarissimis civibus, quorum studio et dignitate celebrari hoc iudicium, ornari causam, defendi huius innocentiam vides. non enim una ratio estest hoc loco hab. T, ante una e, post una cett. defensionis ea quae posita est in oratione; omnes qui adsuntadsunt edd. VR: assunt codd. , qui laborant, qui salvum volunt, pro sua parte atque auctoritate defendunt.

an vero, in quibus subselliis haec ornamenta ac lumina rei publicae viderem, in his me apparere nollem, cum egocum ego cod. Halmii: quorum ego (ope add. ς mg., auxilio add. b2ψς ) mei illum in locum atque in hanc excelsissimamexcelsissimam e: celsissimam cett. sedem dignitatis atqueatque et e honoris multis meis acac et T magnis laboribus et periculis ascendissem? atque ut intellegas, Torquate, quem accuses, si te forteforte e: om. cett. id offendit quod ego, qui inin e: om. cett. hoc genere quaestionis defenderim neminem, non desim P. Sullae, recordare de ceteris quos adesse huic vides; intelleges et de hoc et de aliisaliis Te: ceteris cett. iudicium meum et horum par atque unum fuisse.

quis nostrum adfuit Vargunteio? nemo, ne hic quidem Q. HortensiusQ. om. e , praesertim qui illum solus antea de ambitu defendisset. non enim iam se ullo officio cum illo coniunctum arbitrabatur, cum ille tanto scelere commisso omnium officiorum societatem diremisset. quis nostrum Serv. Sullam, quis PubliumPublium P. Lentulum ς , quis M. Laecam, quis C. C. suppl. Manutius Cornelium defendendum putavit, quis eis horumiis horum Garatoni: horum iis πk: his horum cett. adfuit? nemo. quid ita? quia ceteris inin ceteris e causis etiam nocentis viri boni, si necessarii sunt, deserendosdeserendos e: defendendos cett. esse non putant; in hoc crimine non solum levitatis est culpaculpa est Tk: culpa e verum etiam quaedam contagio sceleris, si defendas eumeum om. T quem obstrictum esse patriae parricidioparricidio TEeaπ : om. cett. suspicere.

quid? Autronio nonne sodales, non conlegae sui, non veteres amici, quorum ille copia quondam abundarat, non hi omnes qui sunt in re publica principes defuerunt? immo etiam testimonio plerique laeserunt. statuerant tantum illudillud tantum T esse maleficium quod non modo nonmodo non modo e occultari per se sed etiam aperiri inlustrarique deberetdebet e . quam ob rem quid est quod mirere, si cum isdem me in hac causa vides adesse cum quibus in ceteris intellegis afuisseafuisse Lambinus: affuisse (abf. b2cχ ) codd. ? Nisi vero me unum vis ferum praeter ceteros, me asperum, me inhumanum existimari, me singulari immanitate et crudelitate praeditum.

hanc mihi tu si propter meas resmeas res Te: res meas cett. gestas imponis in omni vita meamea vita T , Torquate, personamTorq. personam Te: personam Torq. cett. , vehementer erras. me natura misericordem, patria severum, crudelem nec patria nec naturanec natura nec patria e esse voluit; denique istam ipsam personam vehementem et acrem quam mihi tum tempus et res publica imposuit iam voluntas et natura ipsa detraxit. illa enim ad breve tempus severitatem postulavit, haec in omni vita misericordiam lenitatemque desiderat.

qua re nihil est quod ex tanto comitatu virorum amplissimorum me unum abstrahas; simplex officium atque una bonorum estbonorum est T: bonorum e: est bonorum cett. omnium causa. nihil eriterit est eb1k quod admirere posthac, si in ea parte in qua hos animum adverteris me videbis. nulla est enim in re publica mea causamea causa Te: causa mea cett. propria; tempus agendi fuit mihi magismihi magis Tb1: magis mihi cett. proprium quam ceteris, doloris vero et timoris et periculi fuit illa causa communis; neque enim egoego Te: om. cett. tunc princepstunc princeps Teπk: princeps tunc cett. ad salutem esse potuissem, si esse alii comites noluissent. qua re necesse est, quod mihi consuli praecipuum fuit praeter alios, id iam privato cum ceteris esse commune. neque ego hoc partiendae invidiae, sed communicandae laudis causa loquor; oneris mei partem nemini impertio, gloriae bonis omnibus.

'in Autronium testimonium dixisti,' inquit; 'Sullam defendis.' hoc totum eius modi est, iudices, ut, si ego sumsum Teb1: sim cett. inconstans ac levis, nec testimonio fidem tribui convenerit nec defensioni auctoritatem; sin est in me ratio rei publicae, religio privati offici, studium retinendae voluntatis bonorum, nihil minus accusator debet dicere quam a me defendi Sullam, testimoniotestimonio fort. delendum laesum esse Autronium. videor enim iamiam Teaπ, Schol.: om. cett. non solum studium ad defendendas causas verum etiametiam Teπ, Schol.: om. cett. opinionis aliquid et auctoritatis adferre; qua ego et moderateego et moderate Te: et moderate ego cett. utar, iudices, et omnino non uterer, si ille me non coegisset.

duae coniurationes absab e te, Torquate, constituuntur, una quae Lepido et Volcatio consulibus patre tuo consule designato facta esse dicitur, altera quae me consule; harum in utraque Sullam dicis fuisse. Patris tui, fortissimi viri atque optimi consulis, scis me consiliis non interfuissenon interfuisse interfuisse dicis e ; scis me, cum mihi summus tecum usus esset, tamen illorum expertem temporum et sermonum fuisse, credo quod nondum penitus in re publica versabar, quod nondum ad propositumpraepositum e mihi finem honoris perveneram, quod meme Teπb2: mea cett. ambitio et forensis labor ab omni illa cogitatione abstrahebat.

quis ergo intererat vestris consiliis? omnes hi quos vides huic adesse et in primis Q. Hortensius; qui cum propter honorem ac dignitatem atque animum eximium in rem publicamatque dignitatem ac animum extimumque in rem p. e , tum propter summam familiaritatem summumque amoremamorem ec: honorem cett. in patrem tuum cumcum tum πbς communibus tum praecipuis patris tui periculis commovebatur. ergo istius coniurationis crimen defensum ab eo est qui interfuit, qui cognovit, qui particeps et consili vestri fuit et timoris; cuius in hoc crimine propulsando cum esset copiosissima atque ornatissima oratio, tamen non minus inerat auctoritatisauctoritatis inerat eb in ea quam facultatis. illius igitur coniurationis quae facta contra vos, delata ad vos, a vobis prolata esse dicitur, ego testis esse non potui; non modo animoanimo Teaπ, Schol.: enim cett. nihil comperi, sed vixvix om. Schol. ad auris meas istius suspicionis famafamam Schol.: fama non Mai pervenit.

qui vobisvobis vobiscum (nob. e) ebς in consilio fuerunt, qui vobiscum illa cognorunt, quibus ipsis periculum tum conflari putabatur, qui Autronio non adfuerunt, qui in illum testimonia gravia dixerunt, hunc defendunt, huic adsuntassunt Teaπ , in huius periculo declarant se non crimine coniurationis, ne adessent ceteris, sed hominum maleficio deterritos esse. mei consulatus autem tempus et crimen maximae coniurationis a me defendetur. atque haechaec (hic e) Teπk: om. cett. inter nos partitio defensionisdefensionis Tπ : om. cett. non est fortuito, iudices, nec temere facta; sed cum videremus eorum criminum nos patronos adhiberi quorum testes esse possemus, uterque nostrum id sibi suscipiendum putavit de quo aliquid scire ipse atque existimare potuisset.

et quoniam de criminibus superioris coniurationis Hortensium diligenter audistis, de hac coniuratione quae me consule facta est hoc primum attendite. multa, cum essem consul, de summissummae Lambinus rei publicae periculis audivi, multa quaesivi, multa cognovi; nullus umquam de Sulla nuntius ad me, nullum indiciumindicium ab2χψ1 : iudicium cett. , nullae litterae pervenerunt, nulla suspicionulla suspicio del. Mommsen (cf. § 20). multum haec vox fortasse valere deberetvalere deberet Tea: deberet valere cett. eius hominis qui consul insidias rei publicae consilio investigasset, veritate aperuisset, magnitudine animi vindicasset, cum is seis se Te: ipse cett. nihil audisse de P. Sulla, nihil suspicatum esse diceret. sed ego nondum utorutar Teπ : utor cett. hac voce ad hunc defendendum; ad purgandum me potius utar, ut mirari Torquatus desinat me qui Autronio non adfuerimnon affuerim Teπ : affuerim ab1: abfuerim cett. Sullam defendere.

quae enim Autroni fuitfuit Autronii Schol. causa, quae Sullae est? ille ambitus iudicium tollere ac disturbare primum conflato voluit gladiatorum ac fugitivorum tumultu, deinde, id quod vidimus omnes, lapidatione atque concursu; Sulla, si sibi suus pudor ac dignitas non prodesset, nullum auxilium requisivit. ille damnatus ita se gerebat non solum consiliis et sermonibus verum etiam aspectu atqueatque et ec voltu ut inimicus esse amplissimis ordinibus, infestus bonis omnibus, hostis patriae videretur; hic se ita fractum illa calamitate atque adflictum putavit ut nihil sibi ex pristina dignitate superesse arbitraretur, nisi quod modestia retinuisset.

hac vero in coniuratione quid tam coniunctum quam ille cum Catilina, cum Lentulo? quae tanta societas ullis inter se rerum optimarum quanta ei cum illis sceleris, libidinis, audaciae? quod flagitium Lentulus non cum Autronio concepit? quod sine eodem illo Catilina facinus admisit? cum interim Sulla cum isdem illis non modo noctem solitudinemque non quaereret sed ne mediocrimediocriter Reid quidem sermone et congressu coniungeretur.

illum Allobroges, maximarum rerum verissimi indicesiudices eaπςb1 , illum multorum litterae ac nuntii coarguerunt; Sullam interea nemo insimulavit, nemo nominavit. postremo eiecto sive emisso iam ex urbe Catilina ille arma misit, cornua, tubastubes Tb1: tube e , fascisfasces e: falces cett. , signa, legioneslegionesdel. Wolff (malo numero): legionis A. Augustinus: fort. legionum, ille relictus intus, exspectatus foris, Lentuli poena compressus convertit se aliquando ad timorem, numquam ad sanitatem; hic contra ita quievit ut eo tempore omni Neapoli fuerit, ubi neque homines fuisse putanturputant e huius adfines suspicionis et locus est ipse non tam ad inflammandosflammandos e calamitosorum animos quam ad consolandos accommodatus. propter hanc igitur tantam dissimilitudinem hominum atque causarum dissimilem me in utroque praebui.

veniebat enimenim om. Schol. ad me et saepe veniebat Autronius multis cum lacrimis supplex ut se defenderem, et se meum condiscipulumdiscipulum e in pueritia, familiarem in adulescentia, conlegam in quaestura commemorabat fuisse; multa mea in se, non nulla etiam sua in mesua in me etiam e proferebat officia. quibus ego rebus, iudices, ita flectebar animo atque frangebar ut iamiam Te: etiam cett. ex memoria quas mihi ipsiipse T1b fecerat insidias deponerem, ut iam immissum esse ab eo C. Cornelium qui me in meis sedibusmeis sedibus e: sedibus meis cett.: meis aedibus Lambinus , in conspectu uxorisuxoris Te: uxoris meae cett. ac liberorum meorum trucidaret obliviscerer. quae si de uno me cogitasset, qua mollitia sum animi ac lenitatelenitate aπb2χψk: levitate cett. , numquam me hercule illius lacrimis ac precibus restitissem; sed cum mihi patriae,

cum vestrorum periculorum, cum huius urbis, cum illorum delubrorum atque templorum, cum puerorum infantium, cum matronarum ac virginum veniebat in mentem, et cum illae infestae ac funestae faces universumque totius urbis incendium, cum telacum tela om. T , cum caedes, cum civium cruor, cum cinis patriae versari ante oculos atque animum memoria refricare coeperat, tum denique ei resistebam, neque solum illi hosti ac parricidae sed his etiam propinquis illius, Marcellis, patri et filio, quorum alter apud me parentis gravitatem, alter fili suavitatem obtinebat; neque meneque enim me Müller arbitrabar sine summo scelere posse, quod maleficium in aliis vindicassem, idem in illorum socio, cum scirem, defendere.

atque idem ego neque P. Sullam supplicem ferre, neque eosdemeosdem hos T Marcellos pro huiuspro huius Eeaπ : pro T: om. cett. periculis lacrimantis aspicerepericulis lacrim. aspicere TEe: om. cett. , neque huiusneque huius om. aπ M. MessalaeMessallae Lambinus (cf. Sex. Rosc. 149), hominis necessarii, preces sustinere potui; neque enim estest om. Te (causae adv. naturae est Madvig) causa adversata naturae, nec homo nec resnec res nec homo c misericordiae meae repugnavit. nusquam nomen, nusquam vestigium fuerat, nullum crimen, nullum indicium, nulla suspicionulla suspicio Ee: om. cett. . suscepi causam, Torquate, suscepi, et feci libenter ut me, quem boni constantem, ut spero, semper existimassent, eundem ne improbi quidem crudelem dicerent.