tum igitur, his rebus auditis, meministis fieri senatus consultum referente me ne postero die comitia haberentur, ut de his rebus in senatu agere possemus. itaque postridie frequenti senatu Catilinam excitavi atque eum de his rebus iussi, si quid vellet, quae ad me adlatae essent dicere. atque ille, ut semper fuit apertissimus, non se purgavit sed indicavit atque induit. tum enim dixit duo corpora esseesse duo corpora A rei publicae, unum debile infirmo capite, alterum firmum sine capite; huic, sisi cum y2 ita de se meritum esset, caput se vivo non defuturum. congemuit senatus frequens neque tamen satis severe pro rei indignitate decrevit; nam partim ideo fortes in decernendo non erant, quia nihil timebant, partim, quia omniaomnia scripsi: timebant codd.: timebant nimium Müller. erupitante erupit add. cue Sx1 (al. que vel cur S mg.), cum Apfw, qui x2, cur y1, tum y2: atque Mommsen (in archetypo videtur juisse que (=quaere) aliquid amissum esse significans) e senatu triumphans gaudio quem omnino vivum illinc exire non oportuerat, praesertim cum idem ille in eodem ordine paucis diebus ante Catoni, fortissimo viro, iudicium minitanti ac denuntianti respondisset, sisi y: etsi cett. quod essetesset esse SAf in suas fortunas incendium excitatum, id se non aqua sed ruina restincturumextincturum A.

his tum rebus commotus et quod homines iam tum coniuratos cum gladiis in campum deduci a Catilina sciebam, descendi in campum cum firmissimo praesidio fortissimorum virorum et cum illa lata insignique lorica, non quae me tegeret — etenim sciebam Catilinam non latus aut ventrem sed caput et collum solere petere — verum ut omnes boni animadverterent et, cum in metu et periculo consulem viderent, id quod est factumfactum est w, Halm, ad opem praesidiumque concurrerent. itaque cum te, Servi, remissiorem in petendo putarent, Catilinam et spe et cupiditate inflammatum viderent, omnes qui illam ab re publica pestem depellere cupiebant ad Murenam se statim contulerunt.

Magna est autem comitiis consularibus repentina voluntatum inclinatio, praesertim cum incubuit ad virum bonum et multis aliis adiumentis petitionis ornatum. qui cum honestissimo patre atque maioribus, modestissima adulescentia, clarissima legatione, praetura probata in iure, grata in munere, ornata in provincia petisset diligenter, et ita petisset ut neque minanti cederet neque cuiquam minaretur, huic mirandum est magno adiumento Catilinae subitam spem consulatus adipiscendi fuisse?

nunc mihi tertius ille locus est relictuslocus est relictus est S: locus reliquus est Halm orationis, de ambitus criminibus, perpurgatus ab eiseis his f, codd. Halmii qui ante me dixerunt, a me, quoniam ita Murena voluit, retractandus; quo in loco C.C. Zumpt: P. Halm: om. codd. Postumo, familiari meo, ornatissimo viro, de divisorum indiciis et deet de et S1Af deprehensis pecuniis, adulescenti ingenioso et bono, Ser. Sulpicio, de equitum centuriis, M.Marco Catoni, homini in omni virtute excellenti, de ipsius accusatione, de senatus consulto, de re publica respondebo.

sed pauca quae meum animum repente moverunt prius de L.Lucii Murenae fortuna conquerar. nam cum saepe antea, iudices, et exet ex ex S1Af aliorum miseriis et ex meis curis laboribusque cotidianis fortunatos eos homines iudicarem qui remoti a studiis ambitionis otium ac tranquillitatem vitae secuti sunt, tum vero in his L.Lucii Murenae tantis tamque improvisis periculis ita sum animo adfectus ut non queam satis neque communem omnium nostrum condicionem neque huius eventum fortunamque miserari. qui primum, dum ex honoribus continuis familiae maiorumque suorum unumunum in hunc Müller: summum Pluygers ascendere gradum dignitatis conatus est, venit in periculum ne et ea quae eiei Halm: om. codd.: fort. ab eis relicta, et haec quae ab ipso partaparta Naugerius (2): parata codd. sunt amittat, deinde propter studium novae laudis etiam in veteris fortunae discrimen adducitur.

quae cum suntsint f, Ernesti gravia, iudices, tum illud acerbissimum est quod habet eos accusatores, non qui odio inimicitiarum ad accusandum, sed qui studio accusandi ad inimicitias descenderintdescenderint Lambinus: descenderent codd.. nam ut omittam Servium Sulpicium quem intellego non iniuria L.Lucio Murenae sed honoris contentione permotum, accusat paternus amicus, C.Gaius PostumusC. Zumpt: tum codd. (T. et hic et § 54 coni. Nohl), vetus, ut ait ipse, vicinus ac necessarius, qui necessitudinis causas compluris protulit, simultatis nullam commemorare potuit. accusat Ser. Sulpicius, sodalis filiusfilius Zumpt: fil. x, om. S, filii cett., cuius ingenio paterni omnes necessarii munitiores esse debebant. accusat M.Marcus Cato qui cum a Murena nulla re umquam alienus fuit, tumcum... tum Kayser: quamquam... tamen codd. ea condicione nobisnobis ed. V, Ox. Canon. 304 m. 2: nobilis cett., del. Mommsen erat in hac civitate natus ut eius opes, ut ingeniumut ingen. et ingen. ed. Guar.: atque ingen. ed. V praesidio multis etiam alienis, exitioalienis exitio y2, Lambinus: alienis ex7770 S: alienissimis y1: alienissimo cett. vix cuiquam inimicoinimico y2: inimico || S (cf. § § 13, 26): inimico y1: inimicus cett. esse deberetdeberent Sy1.

respondebo igitur Postumo primum qui nescio quo pacto mihi videtur praetorius candidatus in consularem quasi desultorius in quadrigarum curriculum incurrere. cuius competitores si nihil deliquerunt, dignitati eorum concessit, cum petere destitit; sin autem eorum aliquis largitus est, expetendus amicus estest ei est Heine qui alienam potius iniuriam quam suam persequatur. de Postumi criminibus, de Servi adulescentisDE... ADVLESCENTIS om. Ax1y (in lac. x1): in mg. p est 'hic non est textus'.

venio nunc ad M.Marcum Catonem, quod est fundamentumfundamentum S: firmamentum cett. acac et Ax robur totius accusationis; qui tamen ita gravis est accusator et vehemens ut multo magis eius auctoritatem quam criminationem pertimescam. in quo ego accusatore, iudices, primum illudillud om. w, del. Halm deprecabordeprecor f ne quid L.Lucii Murenae dignitas illius, ne quid exspectatio tribunatus, ne quid totius vitae splendor et gravitas noceat, denique ne ea soli huic obsint bona M.Marci Catonis quae ille adeptus est ut multis prodesse possitprodesse possit prodesset xy: prodesse posset ed. R. Bis consul fuerat P.Publius Africanus et duos terrores huius imperi, Carthaginem Numantiamque, deleverat cum accusavit L. Cottam. erat in eoin eo xy: in cett.: fort. ei summa eloquentia, summa fides, summa integritas, auctoritas tanta quanta in imperio populi Romani quod illius opera tenebatur. saepe hoc maiores natu dicere audivi, hanc accusatoris eximiam vim etvim et pauci dett.: vim mei: om. ed. R dignitatem plurimumplurimum xy: plurimam cett. L.Lucio Cottae profuisse. noluerunt sapientissimi homines qui tum rem illam iudicabant ita quemquam cadere in iudicio ut nimiisnimiis edd. VR: nimis codd. (unius y2) adversarii viribus abiectus videretur.

quid? Ser. Galbam — nam traditum memoriaememoriae xy: iniuriae cett. estest y: om. cett. — nonne proavo tuo, fortissimo atque florentissimo viro, M.Marco Catoni, incumbenti ad eius perniciem populus Romanus eripuit? semper in hac civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus universus et sapientes ac multum in posterum prospicientes iudices restiterunt. nolo accusator in iudicium potentiam adferat, non vim maiorem aliquam, non auctoritatem excellentem, non nimiam gratiam. valeant haec omnia ad salutem innocentium, ad opem impotentium, ad auxilium calamitosorum, in periculo vero et in pernicie civium repudientur.

nam si quis hoc forte dicet, Catonem descensurum ad accusandum non fuisse, nisi prius de causa iudicasset, iniquam legem, iudices, et miseram condicionem instituet periculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris in reum pro aliquo praeiudicio valere oportere. ego tuum consilium, Cato, propter singulare animi mei de tua virtute iudicium vituperare non possumnon possum y2: non audeo Lag. 24: om. cett. nolo Boot; non nulla forsitanforsitan in re y2 conformare et leviter emendare possim. 'non multa peccas,' inquit ille fortissimo viro senior magister, 'sedsed sed si y, ed. R peccas; te regere possum.' at ego non tenon te del. Halm; verissime dixerim peccare te nihil neque ulla in re te essete esse esse w, Halm huius modi ut corrigendus potius quam leviter inflectendus esse videare. finxit enim te ipsa natura ad honestatem, gravitatem, temperantiam, magnitudinem animi, iustitiam, ad omnis denique virtutes magnum hominem et excelsum. accessit istucaccessit istuc Ernesti: accessitis tot S: accessit his (iis px) tot cett.: accessit his dotibus coni. Ernesti doctrina non moderata nec mitis sed, ut mihi videtur, paulo asperior et durior quam aut veritas aut natura patiturpatiatur fy.