hunc ego hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam callidum, tam in scelere vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi ex domesticis insidiis in castrense latrocinium compulissem — dicam id quod sentio, Quirites — non facile hanc tantam molem mali a cervicibus vestrisvestris cervicibus bs depulissem. non ille nobis Saturnalia constituisset, neque tantotanti htx ante exiti ac fati diem rei publicae denuntiavisset neque commisisset ut signum, ut litterae suae testestestes denique tux manifesti sceleris deprehenderentur. quae nunc illo absente sic gesta sunt ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam inventum quam haec in totain tota α hot: tanta in αβ ux re publica coniuratio manifesto comprehensacomprehensa Nohl: inventa comprehensa α: inventa atque comprehensa ho: inventa atque deprehensa αβ tux est. quod si Catilina in urbe ad hanc diem remansisset, quamquam, quoad fuit, omnibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, ut levissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam, cumcum dum αβ ux ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam tanta pace, tanto otio, tanto silentio liberassemus.

quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata ut deorum immortalium nutu atquenutu atque om. α consilio et gesta et provisa esse videantur. idque cum coniectura consequi possumus, quod vix videturvidetur hαβx: videretur α otu humanihumanis (om. u) consiliis htux tantam molem rerum gubernatio consequi αγ consili tantarum rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his temporibus opem et auxilium nobis tulerunt ut eos paene oculis videre possimuspossemus h αγ . nam ut illa omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae motus relinquam, ut omittam ceterarelinquam, ut omittam cetera ceteraque tux quae tamtam ita αβ x multa nobis consulibus facta sunt ut haec quae nunc fiunt canere di immortales viderentur, hoc certe, QuiritesQuirites C1 (qui C) lαγ : om. cett. , quod sum dicturus neque praetermittendum neque relinquendum est.

nam profecto memoria tenetis Cotta et Torquato consulibus compluris inin tux: inde o: de cett. Capitolio res de caelo esse percussas, cum etcum et bshtx: et cum Cl: et tum AVao simulacra deorum depulsa sunt et statuae veterum hominum deiectae et legum aera liquefacta et tactus etiamet tactus etiam tactus est etiam αγ et Servius ad Ecl. i. 17 ille qui hanc urbem condidit Romulus, quem inauratumauratum CAV lactentem Vhtu in Capitolio, parvum atque lactantem, uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. quo quidem tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedis atque incendia et legum interitum et bellum civile ac domesticum et totius urbis atque imperi occasum appropinquare dixerunt, nisi di immortales omni ratione placati suo numine prope fata ipsa flexissent.

itaque illorum responsis tum et ludi per decem dies facti sunt neque res ulla quae ad placandos deos pertineret praetermissa est. idemque iusserunt simulacrum Iovis facere maius et in excelsocelso Aahx conlocare et contra atque anteaante aoux: om. h fuerat ad orientem convertere; ac se sperare dixerunt, si illud signum quod videtis solis ortum et forum curiamquecuriamque curiamAa: et curiam V conspiceret, fore ut ea consilia quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperi inlustrarenturita inlustrarentur coni. Halm (ita ante collocandum hab. ux) ut a senatu populoque Romano perspici possent. atque illud signum conlocandumconlocatum α consules illi locaveruntlocaverunt x: collocaverunt αβ h: statuerunt otu ; sed tanta fuit operis tarditas ut neque superioribus consulibus neque nobis ante hodiernum diem conlocaretur.

hic quisquis h αγ: qui αβ potest esseesse α h, Priscian. K. iii. 277: esse, Quirites αβγ tam aversus a vero, tam praeceps, tam mente captus qui neget haec omnia quae videmus praecipueque hanc urbem deorum immortalium nutu ac potestate administrari? etenim cum esset ita responsum, caedis, incendia, interitum rei publicae comparari, et ea per civisper civis a perditis civibus αγ 29 eo bs αγ: et α ho: et eo l , quae tum propter magnitudinem scelerum non nullis incredibilia videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus verum etiam suscepta esse sensistis. illud vero nonne ita praesens est ut nutu Iovis optimi maximi factum esse videatur, ut, cum hodierno die mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? quo conlocato atque ad vos senatumque converso omnia et senatus et voset senatus et vos om. duo dett. quae erant contra salutemsalutem senatum salutemque (et salutem h) h αβ omnium cogitatacogitata post erant hab. bs inlustrata et patefacta vidistis.

quo etiam maiore sunt isti odio supplicioque digni qui non solum vestris domiciliis atque tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos ac nefarios ignis inferre conati. quibus ego si me restitisse dicam, nimium mihi sumam et non sim ferendus: ille, ille Iuppiter restitit; ille Capitolium, ille haec templa, ille cunctam urbem, ille vos omnis salvos esse voluit. dis ego immortalibus ducibusducibus om. αh mentem, Quirites a hanc mentem voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. iam vero illa Allobrogum sollicitatio, iam ab Lentulo ceterisque domesticis hostibus tam dementer tantae res creditae et ignotis et barbaris commissaeque litterae numquam essent profecto, nisi ab dis immortalibus huic tantae audaciae consilium esset ereptum. quid vero? ut homines Galli ex civitate male pacata, quae gens una restat quae bellum populo Romano facere posse etet posse h αγ non nolle videatur, spem imperi ac rerum maximarummaximarum α ho: amplissimarum αβ tux ultro sibi a patriciis hominibus oblatam neglegerentneglegere Aa: neglegeret V vestramque salutem suis opibus anteponerentanteponere Aa: anteponeret V , id non divinitus esse factum putatis, praesertim qui nos non pugnando sed tacendo superare potueruntpotuerint Madvig (sed cf. Zielinski p. 202)?

quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. nam multi saepe honores dis immortalibus iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto iustiores numquam. erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo interitu, ereptierepti α ho: et erepti tux: om. αβ sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine dimicatione; togati me uno togato duce et imperatore vicistis.

etenim recordamini, Quirites, omnis civilis dissensiones, non solum eas quas audistis sed eas quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. L.Lucius Sulla P.Publium Sulpicium oppressitoppressit eiecit ex urbe add. αβho: ex urbe eiecit add. tux, del. Lambinus : C.Gaium Marium, custodem huius urbis, multosque fortis viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. Cn.Gnaeus Octavius consul armis expulit ex urbe conlegam: omnis hic locus acervis corporum et civium sanguine redundavit. superavit postea Cinna cum Mario: tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis exstincta sunt. Vltus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla: ne dici quidem opus est quanta deminutionedeminutione diminutione (demutatione C1: dimicatione x) codd. civium et quanta calamitate rei publicae. dissensit M.Marcus Lepidus a clarissimo et fortissimoac fortissimo t sol. viro Q.Quinto Catulo: attulit non tam ipsius interitus rei publicae luctum quam ceterorum.

~~atque illae tamen omnes~~atque... omnes seclusi (tamen omnes om. x) dissensiones erant eius modi quaequae α h: Quirites, quae αβγ non ad delendam sed ad commutandam rem publicam pertinerent. non illi nullam esse rem publicam sed in ea quae esset se esse principes, neque hanc urbem conflagrare sed se in hac urbe florere voluerunt. atque illae tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei publicae quaesivit, eius modi fuerunt ut non reconciliatione concordiae sed internicione civium diiudicatae sintatque illae... sint del. Bloch . in hoc autem uno post hominum memoriam maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla umquam barbariabarbaries hx2 cum sua gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, Cethego, Cassio constituta ut omnes qui salva urbe salvi esse possent in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnesomnes om. bs, ante salvi hab. tux conservaremini, et, cum hostes vestri tantum civium superfuturum putassent quantum infinitae caedi restitisset, tantum autem urbis quantum flamma obire non potuisset, et urbem et civis integros incolumisqueintegros incolumisque omnes incolumes, Quirites (q. l) αβ servavi.

quibus pro tantis rebus, QuiritesQuirites om. C1, nullum ego a vobis praemium virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulabopostulo bsx praeterquam huius diei memoriammemoriam vestram h αβ x sempiternam. in animis ego vestris omnis triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis insignia condi et conlocari volo. nihil me mutum potest delectare, nihil tacitum, nihil denique eius modi quod etiam minus digni adsequi possintpossint bsux: possunt cett. . memoria vestra, Quirites, nostrae resres nostrae bs alentur, sermonibus crescent, litterarum monumentis inveterascent et conroborabuntur; eandemque diem intellego, quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem urbis et ad memoriam consulatus meipropagatam esse... mei mei propagatam αγ , unoque tempore in hac re publica duos civis exstitisse quorum alter finis vestri imperi non terrae sed caeli regionibus terminaret, alter huiushuius eiusdem αβ tux imperi domicilium sedisque servaret.

sed quoniam earum rerum quas ego gessi non eadem est fortuna atque condicio quae illorum qui externa bella gesserunt, quod mihi cum eiseis his αβ ho: illis tux vivendum est quos vici ac subegi, illi hostis aut interfectos aut oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris facta sua recte prosunt, mihi mea ne quando obsint providere. mentes enim hominum audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis nocere possent ego providi, ne mihi noceant vestrum est providere. quamquam, Quirites, mihi quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim est in bonisbonis l αγ: nobis α bsh praesidium quod mihi in perpetuum comparatum est, magna in re publica dignitas quae me semper tacita defendet, magna vis conscientiae quam qui neglegunt, cum me violare volent, sese Aa αβ o: se ipsi cett. indicabunt.

est enimenim etiam tux nobis isis αγ: om. αβ h animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus sed etiam omnis improbos ultro semper lacessamus. quod si omnis impetus domesticorum hostium depulsus a vobis se in me unum converterit, vobis erit videndumprovidendum h αγ , Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis qui se pro salute vestra obtulerintobtulerint alu: obtulerunt cett. invidiae periculisque omnibus: mihi quidem ipsi quid est quod iam ad vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque in honore vestro neque in gloria virtutis quicquam videam altius quo mihi libeat ascendere?

illud perficiam profectoprofecto perficiam αβ , Quirites, ut ea quae gessi in consulatu privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia inin om. αβ conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat ad gloriam. denique ita me in re publica tractabo ut meminerim semper quae gesserim, curemque ut ea virtute non casu gesta esse videantur. vos, Quirites, quoniam iam est noxnox est bs , venerativeneramini h αγ Iovem illum custodem huius urbis ac vestrum in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est periculum depulsum, tamen aeque ac priore noctenocte fecistis hx custodiis vigiliisque defendite. id ne vobis diutius faciendum sit atque ut in perpetua pace esse possitis providebo, QuiritesQuirites om. abso .