tantum profeciprofeci tum cum a: profectum cum Diomedes K. i. 392 (contra Charis. K. i. 226, Dosith. K. vii. 419), cum te a consulatu reppuli, ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut id quod essetesset est Vbs a tea te α h: abs te αβγ scelerate susceptum latrocinium potius quam bellum nominaretur. nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenterdiligenter om. α quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. etenim si mecum patriapatria mea Quintil. ix. 2. 32, Isid. Origg. ii. 13. I, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica loquatursic loquatur Quintil. : ‘M.Marce Tulli, quid agis? tune eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonne nonne non Lambinus hunc in vinclavincla α: vincula cett. duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? quid tandem te impedit? mosne maiorum?

at persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos civis morte multarunt. an leges quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? at numquam in hac urbe quiqui α: ii (hi) qui cett. a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. an invidiam posteritatis times? praeclaram vero populo Romano refersrefers α: referes cett. gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum neglegis.

sed si quis est invidiae metus, nonnon codd. mei: num pauci dett. est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?’ his ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus pauca respondebo. ego, si hoc optimum factufactu C2 Vabho: factum C1A: facto cett. iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. etenim si summisummi viri et clar. cives αβγ: summi et clar. viri cives (-vis CA) CAVh: summi et clarissimi viri a viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt, certe verendum mihimihi verendum Al non erat ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihimihi om. α in posteritatem redundaret. quod si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semperfui semper α h: semper fui αβγ ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem.

quamquam non nulli sunt in hoc ordine qui aut ea quae imminent non videant aut ea quae videntvident C1: fort. vident... dissimulant dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt; quorum auctoritate multiauctoritate multi α: auctoritatem secuti multi (multi sec. h) cett. non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum fore qui nonqui non quin α h (contra Priscian. K. iii. 246) videat coniurationem esse factamfactam esse α (contra Priscian.), neminem tam improbum qui non fateatur. hoc autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. quod si sesesese CAV: se cett. eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium.

etenim iam diu, patres conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. nunc nunc scripsi: hic CAVαβtx: quod ahou: fort. hoc si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberuntbiberunt α: biberint cett. , primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescetingravescit αβ ux .

qua re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quodquod α: id quod cett. saepe iam dixi, secernanturdiscernantur αβ ux a nobis; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbanipraetoris urbani pr. urbis CA (urb’ C): p. r. Va: om. t , obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de re publica sentiat. polliceor hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata esse videatis.

hisce ominibusominibus Paris. 15138 in mg.: omnibus cett. , Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tuacum tua α h: et cum tua αβγ peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. tu tu α h: tum tu αβγ , Iuppiter, qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus, hunc et huius socios a tuistuis α: tuis aris (sacris o) cett. ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque civium omniumomnium α ho2: om. cett. arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.

IN L. CATILINAM ORATIO SECVNDA HABITA AD POPVLVM

tandem aliquando, Quirites, L.Lucium Catilinam, furentem audacia, scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro flammaqueferro flammaque α: ferrum flammamque cett. minitantem CAah: minantem V cett. minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. abiit abit C , excessit, evasit, erupit. nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabiturcomparatur ah . atque hunc quidem unum huius belli domestici ducem sine controversia vicimus. non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur, non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra domesticos parietes pertimescemuspertimescemus ahlαγ (o2): pertimescimus CAVo1: perhorrescemus b . loco ille motus est, cum est excum ex (ex sup. lin. in l) urbe est expulsus αβ urbe depulsus. palam iam cum hoste nullo impediente bellum iustumiustum om. bs gerimus Abx geremus. sine dubio perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium coniecimus.

quod vero non cruentum mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum e manibus extorsimus, quod incolumis civis, quod stantem urbem reliquit, quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum putatis? iacet ille nunc prostratus, Quiritesprostratus, Quirites α(C1) h: prostratusque est cett. C2 , et se perculsum atque abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem quam e suis faucibus ereptam esse luget: quae quidem mihi laetarimihi laetari α h: laetari mihi cett. videtur, quod tantam pestem evomuerit forasque proiecerit.

ac si quis est talis qualis esse omnis oportebat, qui in hoc ipso in quo exsultat et triumphat oratio mea me vehementer accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim potius quam emiserim, non est ista mea culpa, QuiritesQuirites α ht: om. cett. , sed temporum. interfectum esse L.Lucium Catilinam et gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque a me et mos maiorum et huius imperi severitas et res publica postulabat. sed quam multos fuisse putatis qui quae ego deferrem non crederent, quam multos qui propter stultitiam non putarentquam... putarent post defenderent hab. CAVh, om. a (cf. Zielinski p. 202): del. Halm , quam multos qui etiam defenderent, quam multos qui propter improbitatem faverentquam... faverent del. Bloch ? ac si illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam pridem ego L.Lucium Catilinam non modo invidiae meae verum etiam vitae periculo sustulissem.

sed cum viderem, ne vobis quidem omnibusne vobis quidem omnibus a: rem quidem omnibus vobis CAV: re quid ne vobis omnibus h: ne vobis quidem omnibus re αβγ: re ne vobis quidem omnibus Lambinus etiam tum re probatare probata scripst: reprobatam C: rei p. probatam V: om. A in 10 hitt. lac.: probata cett. si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi ut tum palam pugnare possetis cum hostem aperte videretis. quem quidem ego hostem, QuiritesQuirites om. a: Quirites, hostem h , quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis, quodquod pauci dett.: qui mei etiam illudillud om. αβ x: illud etiam h moleste fero quod ex urbe parum comitatus exierit. Vtinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium mihi eduxit quem amare in praetextapraetexta i: praetexta (-tata A) calumnia (fort. ex K cf. I. 26) cett. coeperat, Publicium et Minucium quorum aes alienum contractum in popina nullum rei publicae motum adferre poterat: reliquit quos viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam nobilis!

itaque ego illum exercitum praeprae pro cod. Lambini: ex cett. Gallicanis legionibus et hoc dilectu quem in agro Piceno et Gallico Q.Quintus Metellus habuit, et his copiiset ex his iis (AV) α h: et prae his coni. Müller quae a nobis cotidie comparantur, magno opere contemno, conlectum ex senibus desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex eis qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, concident. hos quos video volitare in foro, quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum suos milites eduxisset: qui si hic permanent, mementote non tam exercitum illum esse nobis quam hos qui exercitum deseruerunt pertimescendos. atque hoc etiam sunt timendi magis quod quid cogitentcogitant a me scire sentiunt neque tamen permoventur.

video cui sit Apulia attributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. omnia superioris noctis consilia ad me perlatadelata αβ x esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die; Catilina ipse pertimuit, profugit: hihi om. α quid exspectant? ne illi vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam sperant futuram. quod exspectavi, iam sum adsecutus ut vos omnes factam esse aperte coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero sisi del. Madvig quis est qui Catilinae similis cum Catilina sentire non putet. non est iam lenitatilenitati α h: lenitatis αβγ locus; severitatem res ipsa flagitat. unum etiam nunc concedam: exeant, proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum tabescere. demonstrabo iter: Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad vesperam consequentur.