quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam furor iste tuus nosnos om. A et Iulius Victor (Rhet. M. p. 439): post diu hab. bs eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit audacia? nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? patere tua consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri coniurationem tuamtuam om. CAV non vides? quid proxima, quid superiore nocte egeris, ubi fueris, quos convocaveris, quid consili ceperis quem nostrum ignorare arbitraris?

O tempora, o mores! senatus haec intellegit, consul videt; hic tamen vivit. vivit? immo vero etiam in senatum venit, fit publici consili particeps, notat et designat oculis ad caedem unum quemque nostrum. nos autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, si istius furorem ac tela vitamusvitamus CAV: vitemus cett. . ad mortem te, Catilina, duci iussu consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestempestem α (C pr. scr.): pestem istam cett. (C corr. m. 1) quam tu in nosnos om. A (in lac.) V omnis iam diuomnis om. αγ: omnis iam diu om. bs machinaris.

an vero vir amplissimus, P. Scipio, pontifex maximus, Ti.Titum Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: CatilinamCatilinam Aah, Quintil. viii. 4. 13: Catilinam vero C cett. orbem terrae caede atque incendiis vastare cupientem nos consules perferemusperferremus C ? nam illa nimis antiqua praetereo, quodquod C. quodque CAah: quod Q. Vαβγ C.Gaius Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus ut viri fortes acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum hostem coercerent. habemus habemus α: habemus enim h αβγ senatus consultum in te, Catilina, vehemens et graveet grave sup. lin. in C (m1): om. AV , non deest rei publicae consilium neque auctoritas huius ordinis: nos, nos, dico aperte, consules desumus.

decrevit quondam senatus utiuti CAVh: ut aαβγ L.Lucius Opimius consul videret ne quid res publica detrimenti caperet: nox nulla intercessit: interfectus est propter quasdam seditionum suspiciones C.Gaius Gracchus, clarissimo patre, avoavo om. oux: natus t , maioribusmaioribus a maioribus hαγ , occisus est cum liberis M.Marcus Fulvius consularis. simili senatus consulto C.Gaio Mario et L.Lucio Valerio consulibus est permissa res publica: num unum diem postea L.Lucium Saturninum tribunum plebis et C.Gaium Servilium praetorem mors ac rei publicae poena remorata est? at verovero om. ah nos vicesimum iam diem patimur hebescere aciem horum auctoritatis. habemus enim eiuseius CAV: huiusce ah: huius αβγ modi senatus consultum, verumverum α (C1) o1u: verum tamen cett. (C2) inclusum in tabulis, tamquam in vagina reconditum, quo ex senatus consulto confestim te interfectum essete interfectum esse ah: interfectum te esse (esse te o) αβγ , Catilina, convenit. vivis, et vivis non ad deponendam, sed ad confirmandam audaciam. cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis nonnon α h: me non αβγ dissolutum videri, sed iamsed iam α o1: sed etiam cett. me ipse inertiae nequitiaeque condemno.

castra sunt in Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in dies singulos hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem ducemque hostium intra moenia atque adeo in senatu videtisvidetis ah: videmus αβγ intestinam aliquam cotidie perniciem rei publicae molientem. si te iamiam om. Quintil. ix. 3. 19, sup. lin. hab Ao , Catilina, comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi ne non hoc potius omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse dicat. verum ego hoc quod iam pridem factum esse oportuit certa de causa nondum adducor ut faciam. tum denique interficiereinterficiam te αγ , cum iam nemo tam improbus, tam perditusnemo tam perditus AV , tam tui similis inveniri poterit qui id non iure factum esse fateatur.

quam diu quisquam erit qui te defendere audeat, vives, et vivessed vives Weiske ita ut nuncnunc α ho: om. cett. vivis, multis meis et firmis praesidiis obsessusobsessus α h: oppressus αβγ ne commoverecommovere te commovere α o te contra rem publicam possis. multorum te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, speculabuntur atque custodient. etenim quid est, Catilina, quod iam amplius exspectes, si neque nox tenebris obscurare coetuscoetus α: coeptus hαβγ nefarios nec privata domus parietibus continere voces coniurationis tuaetuae om. AVot potest, si inlustranturlustrantur Nonius p. 335. 33, si erumpunt omnia? muta iam istam mentem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. teneris undique; luce sunt clariora nobis tua consilia omnia, quae iam mecum licet recognoscas.

meministine me ante diem xii Kalendas Novembris dicere in senatu fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem vi VI α t: III u: VIII hio: VIIII bs Kal. Novembris, C.Gaium Manlium, audaciae satellitem atque administrum tuae? num me fefellit, Catilina, non modo res tanta tam atroxtam atrox om. AV tamque incredibilis, verum, id quod multo magis est admirandum, dies? dixi ego idem in senatu caedem te optimatium contulisse in ante diem v Kalendas Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. num infitiari potes te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum commovere tecommovere te commoveri te (om. te o1) AVo contra remcontra rem p. om. AV publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum nostra tamen qui remansissemus caede contentum tete om. bh1, ante contentum hab. ah2 esse dicebas?

quid? cum tete α: tu te cett. Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum nocturno impetu esse confideres, sensistinsensistin α h: sensistine αβγ illam coloniam meo iussu meis praesidiis, custodiis, vigiliis esse munitam? nihil agis, nihil moliris, nihil cogitas quod non ego non modonon ego non modo Halm: ego non modo non V: ego non modo cett. audiam sed etiam videam planeque sentiam. recognosce mecum tandemtandem mecum ah noctem illam superiorem; iam intelleges multo me vigilare acrius ad salutem quam te ad perniciem rei publicae. dico te priore nocte venisse inter falcarios — non agam obscure — in M.Marci Laecae domum; convenisse eodem compluris eiusdem amentiae scelerisque socios. num negare audes? quid taces? convincam, si negas. video enim esse hic in senatu quosdam qui tecum una fuerunt.

O di immortales! ubinam gentium sumus? quam rem publicam habemus? in qua urbe vivimusin qua urbe vivimus, quam rem p. habemus α h contra Donatum ad Ter. Andr. iv. 5. 51 et Mart. Cap. (Rhet. M. p. 471)? hic, hic sunt in nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo gravissimoque consilio, qui de nostronostro Aah: nostrum Vαβγ omnium interitu, qui de huius urbis atque adeo de orbisde orbis α h: orbis αβγ terrarum exitio cogitent. hos hos α h: hosce αβγ ego video consul et de re publica sententiam rogo, et quos ferro trucidari oportebat, eos nondum voce volnero! fuisti igitur apud Laecam illa nocte, Catilina, distribuisti partis Italiae, statuisti quo quemque proficisci placeret, delegisti quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partis ad incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulumpaulum α: paululum hαβγ tibi esse etiam nunc morae, quodquoad Hirschfelder ego viverem. reperti sunt duo equites Romani qui te ista cura liberarent et sese α h : sese αβγ illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo lectolecto AVt, Probus K. iv. 29, Claudius Sac. K. vi. 481: lectulo cett. interfecturos esseesse om. a pollicerentur.

haec ego omnia vixdum etiam coetu vestro dimisso comperi; domum meammeam om. α maioribus praesidiis munivi atque firmavi, exclusi eos quos tu ad me salutatum mane miseras, cum illi ipsi venissent quos ego iam multis ac summis viris ad me id temporis venturos esse praedixeram. quae cum ita sint, Catilina, perge quo coepisti: egredere aliquando ex urbe; patent portae; proficiscere. nimium diu te imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnis tuos, si minus, quam plurimos; purga urbem. Magno me metu liberaverisliberaveris Lambinus: liberaberis AV: liberabis cett. , modomodo AV: dum modo cett. inter me atque te murus intersit. nobiscum versari iam diutius non potes; non feram, non patiar, non sinam.

Magna dis immortalibus habenda est atque huic ipsi Iovi Statori, antiquissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam taetram, tam horribilemhorribilem terribilem V (voc. terribilem post gratia hab. A) tamque infestam rei publicae pestem totiens iam effugimus. non est saepius in uno homine summa salus periclitanda rei publicae. quam diu mihi consuli designato, Catilina, insidiatus es, non publico me praesidio, sed privata diligentia defendi. Cum proximis comitiis consularibus me consulem in campo et competitores tuos interficere voluisti, compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio et copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque me petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum magna calamitate rei publicae esse coniunctam.

nunc iam aperte rem publicam universam petis, templa deorum immortalium, tecta urbis, vitam omnium civium, ItaliamItaliam α: Italiam denique hαβγ totam ad exitium etet α h: ac αβγ vastitatem vocas. qua re, quoniam id quod est primum, et quod huius imperi disciplinaeque maiorum proprium est, facere nondum audeo, faciam id quod est ad severitatem lenius, adlenius ad ah: lenius et ad cett. communem salutem utilius. nam si te interfici iussero, residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu, quod te iam dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitumtuorum comitum del. Halm magna et perniciosa sentina rei publicae. quid est, Catilina?

num dubitas id me imperante facere quod iam tua sponte faciebas? exire ex urbe iubet consul hostem. interrogas me, num in exsilium? non iubeo, sed, si me consulis, suadeo. quid est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe delectare possit? in qua nemo est extra istam coniurationem perditorum hominum qui te non metuat, nemo qui non oderitnon oderit te ante non add. at, post non h . quae nota domesticae turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non haeret in famahaeret in fama Ant. Augustinus: haeret (inhaeret h) infamiae (-ia a) codd.: inhaeret in fama Madvig ? quae libido ab oculis, quod facinus a manibus umquam tuis, quod flagitium a toto corpore afuitafuit V: abfuit cett. ? cui tu adulescentulo quem corruptelarum inlecebris inretisses non aut ad audaciam ferrum aut ad libidinem facem praetulisti?