post triennium igitur agitata denuodenuo Halm: denique codd. quaestio de viri morte habebatur. atat Lambinus: et codd. de quibus servisservis habebatur add. codd., ego delevi (cf. § 89)? nova, credo, res obiecta, novi quidam homines in suspicionem vocati sunt. de Stratone et de Nicostrato. quid? Romae quaesitum de istis hominibus non erat? itane tandem, mulier iam non morbo sed scelere furiosa, cum quaestionem habuisseshabuisses Sy2a: habuisset Mm Romae, cum de T.Titi Anni, L.Lucii RutiliL. om. a, P.Publii Saturi, ceterorumceterorum Sa: et ceterorum Mm honestissimorum virorum sententia constitutum esset satis quaesitum videri, eadem de re triennio post isdem de hominibus nullo adhibito non dicam viro, ne colonum forte adfuisse dicatis, sed bono viro, in fili caput quaestionem habere conata eses y2a: est Mm?

an hoc dicitis — mihi enim venit in mentem quid dici possit, tametsi adhucadhuc Mm: ab hoc aa non esse hocesse hoc Ss: esse cett. dictum mementote — cum haberetur de furto quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse confessum? hoc uno modo, iudices, saepe multorum improbitate depressa veritas emergit et innocentiae defensio interclusa respirat, quod aut ei qui in fraudein fraude scripsi: in fraudem Ss: ad fraudem Mm callidi sunt non tantum audent quantum excogitant, aut ei quorum eminet audacia atque proiecta est a consiliis malitiae deseruntur. quod si aut confidens astutia aut callida esset audacia, vix ulloullo iis a (contra B) obsisti modo possetpossit SB. Vtrumutrum verum a furtum factum non est? at nihil clarius LariniLarini Sa: Larini fuit Mm. an ad Stratonem suspicio non pertinuit? at is et ex serrula insimulatus et a puero conscio est indicatus. an id actum non est in quaerendo? quae fuit igiturigitur alia Sy2a: alia igitur cett. alia causa quaerendi? an id quod vobis dicendumvobis dicendum Sa: dicendum vobis Mm est, et quod tum Sassia dictitavit: cum de furto quaereretur, tum Stratonem isdem in tormentis dixisseStratonem... dixisse aa: Strato... dixit Mm de veneno?

hemhem scripsi: item aa: en Mm hoc illud est quod ante dixi: mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur. nam tabellae quaestionis plures proferuntur quae recitatae vobisquevobisque Angelius: nobisque Mma editae sunt, illae ipsaeillae istae Sa quas tum obsignatas esse dixit; in quibus tabellis de furto nulla litteranulla littera aa: littera nulla Mm invenitur. non venit in mentem primumprimum aa: primam Mm orationemorationem Mm: in ratione S: in oratione b2y2s: fort. narrationem Stratonis conscribere de furto, post aliquod dictum adiungerealiquod dictum adiung. Sa: aliquid (-quod y2) adiung. dictum Mm de veneno quod non percontatione quaesitum sed per doloremper dolorem Sy2a: dolore Mm expressum videretur? quaestio de furto est, veneni iam suspiciosuspicio Sa: suspicione Mm superiore quaestione sublata; quod ipsumipsa Sa haec eadem mulier iudicarat quae, ut Romae de amicorum sententia statuerat satis esse quaesitum, postea per triennium maxime ex omnibus servis Stratonem illumillum ut S dilexerat, in honore habuerat, commodis omnibus adfecerat.

cum igitur de furto quaereretur, et eo furto quod ille sine controversia fecerat, tum ille de eo quod quaerebatur verbum nullum fecit? de veneno statim dixit, de furto si non eo loco quo debuit, ne in extrema quidem aut media aut aliquaaliqua Sa: in aliqua Mm denique parte quaestionis verbum fecit ullum? iam videtis illam nefariam mulierem, iudices, eadem manu qua, si detur potestas, interficere filium cupiat, hanc fictam quaestionem conscripsisse. atque istam ipsam quaestionem dicite quiqui Baiter: quis Mma obsignaritobsignavit s, ed. V unum aliquem nominatimnominatim Sa: nominat Ms: nominate by. neminem reperietis, nisi forte eius modi hominem quem ego proferri malim quam neminem nominari.

quid ais, T.Titi AttiT. om. S? tu periculum capitis, tu indicium sceleris, tu fortunas alterius litteris conscriptas in iudicium adferesafferes S, ed. Mediol.: afferas cett. neque earum auctorem litterarum neque obsignatorem neque testem ullum nominabis? et quam tu pestem innocentissimo filio dede aa: ex Mm matris sinu deprompseris, hanc hihi ii S tales viri comprobabuntcomprobarunt S? esto, in tabellis nihil est auctoritatis; quid? ipsa quaestio iudicibus, quid? amicis hospitibusque Oppianici quos adhibuerat antea, quid? huic tandem ipsi tempori cur non reservatareservata Mm: servata Sa est? quid istis hominibus factum est, Stratone et Nicostrato?

quaero abs te, Oppianicete ab Oppianici S, servo tuo Nicostrato quid factum esse dicas, quem tu, cum hunc brevi tempore accusaturus esses, Romam deducere, dare potestatem indicandi, incolumem denique servare quaestioni, servare his iudicibus, servare huic tempori debuisti. nam Stratonem quidem, iudices, in crucem esse actumesse actum Sa: actum esse Mm exsecta scitote lingua; quod nemo Larinatium estLarin. est Sa: est Larin. Mm qui nesciat. timuit mulier amens non suam conscientiam, non odium municipum, non famam omnium, sed, quasi non omnes eius sceleris testes essent futuri, sic metuit ne condemnaretur extrema servoliservuli (-ili Ms) Mm: serva S: servi a voce morientisemorientis coni. Müller (cf. Zielinski p. 200).

quod hoc portentum, di immortales! quod tantum monstrum in ullisillis Sb1s locis, quod tam infestum scelus et immane aut unde natum esse dicamus? iam enim videtis profecto, iudices, non sine necessariis me ac maximis causis principio orationis meae de matre dixisse. nihil est enim mali, nihil sceleris quod illa non ab initio filio voluerit, optaverit, cogitaverit, effecerit. Mitto illam primam libidinis iniuriam, mitto nefarias generi nuptias, mitto cupiditatecupiditatem a matris expulsam ex matrimonio filiam, quae nondum ad huiusce vitae periculum sed ad commune familiae dedecus pertinebantpertinebat a. nihil de alteris Oppianici nuptiis queror, quarum illa cum obsides filios ab eo mortuos accepisset, tum denique in familiae luctum atque in privignorum funus nupsit. praetereo quod A.Aulum Auriumquod A. t: quodam S: quod M. s: quod Mm cuius illa quondam socrus, paulo ante uxor fuisset, cum Oppianici esse opera proscriptum occisumque cognosset, eam sibi domum sedemque delegit in qua cotidie superioris viri mortis indicia et spolia fortunarum videret.

illud primum queror dede Sa: ab Mm illo scelere quod nunc denique patefactum est, Fabriciani veneni, quod iam tum recens suspiciosum ceteris, huic incredibile, nunc vero apertum iam omnibus ac manifestum videtur. non est profecto de illo veneno celata mater; nihil est ab Oppianico sine consilio mulieris cogitatum; quod siquod si Sa: quod nisi Mm esset, certe postea deprehensa re non illa ut a viro improboa viro improbo Sa: ab improbo viro Mm discessisset sed ut a crudelissimo hoste fugisset domumque illam in perpetuum scelere omniscelere omni Mm, Arusian. s. v. affluit illa re (K. vii. 457): scelere omnium S: scelerum omnium a adfluentem reliquisset.

non modo id non fecit sed ab illo tempore nullum locum praetermisit in quo non strueretstrueret (filio add. t) Sa: instrueret Mm insidias aliquas ac dies omnis atqueatque Sa: ac Mm noctes tota mentetota mente Sb2a: totas mente Mm mater de pernicie fili cogitaret. quae primum ut illum confirmaret accusatoremaccusatorem S: Oppianicum accusatorem cett. filio suo, donis, muneribus, conlocatione filiae, spe hereditatis obstrinxit. ita quodita quod itaque edd. VR apud ceteros novis inter propinquos susceptis inimicitiis saepe fieri divortia atque adfinitatum discidia vidimusvidimus Sbya: videmus Ms, haec mulier satis firmum accusatorem filio suo fore neminem putavit, nisi qui in matrimonium sororem eius anteante Mm: antea Sa duxisset. ceteri novis adfinitatibus adducti veteres inimicitias saepe deponunt; illa sibi ad confirmandas inimicitias adfinitatis coniunctionemadfinitates coniunctiones S pignori fore putavit.

neque in eo solum diligens fuit ut accusatorem filio suo compararet sed etiam cogitavit quibus eum rebus armaret. hinc enim illae sollicitationes servorum et minis et promissis, hinc illae infinitae crudelissimaeque de morte Oppianici quaestiones, quibus finem aliquando non mulieris modus sed amicorum auctoritas fecit. ab eodem scelere illae triennio post habitae Larini quaestiones, eiusdem amentiae falsae conscriptiones quaestionum; ex eodem furore etiam illa conscelerata exsectio linguae; totius denique huiushuius Mm: eius Sa ab illa est et inventa et adornataornata s comparatio criminis.

atque his rebusrebushic desinit M cum instructum accusatorem filio suo Romam misisset, ipsamisisset, ipsa Sy2a: ipsa misisset cett. paulisper conquirendorum et conducendorumet conducendorum om. s testium causa Larini est commorata; postea autem quamquam Sy2a: cum cett. appropinquare huius iudicium ei nuntiatum est, confestim huc advolavit ne aut accusatoribus diligentia aut pecunia testibus deesset, aut ne forte matermaterreliquam partem orationis pallidiore atramento add. S: finem orationis 'noviter repertum' (ita monitum est in pf) habent praeter bxya novi testes Apf hoc sibi optatissimum spectaculum huius sordium atque luctus et tanti squaloris amitteret. iam vero quod iter Romam eius mulieris fuisse existimatis? quod ego propter vicinitatem Aquinatium et FabraternorumFabraternorum Beroaldus: Afraternorum codd.: Alfaternorum Gruter (cf. Plin. N. H. iii. 5. 63) ex multis audivi et comperi; quos concursus in his oppidis, quantos et virorum et mulierum gemitus esse factos? mulierem quandam Larino advolareLarino advolare scripsi cf. supr. et §§ 18, 25): Larino atque illam codd.: Larinatim illim Müller: Larino adesse atque illam Peterson, usque a mari supero Romam proficisci cum magno comitatu et pecunia quo facilius circumvenire iudicio capitis atque opprimere filium possetpossit S1pf?

nemo erat illorum, paene dicam, quin expiandum illum locum esse arbitraretur quacumque illa iter fecisset, nemo quin terram ipsam violari quae mater est omnium vestigiis consceleratae matris putaret. itaque nullo in oppido consistendi potestas ei fuit, nemo ex tot hospitibus inventus est qui non contagionem aspectus fugeret; nocti se potius ac solitudini quam ulli aut urbiaut urbi aut turpi SApf aut hospiti committebat.

nunc vero quid agat, quid moliatur, quid denique cotidie cogitet quem ignorare nostrumnostrum pauci dett.: nostrorum mei putat? quos appellarit, quibus pecuniam promiserit, quorum fidem pretio labefactare conata sit tenemus. quin etiam nocturna sacrificia quae putatputat fx: putet cett. occultiora esse sceleratasque eius preces et nefaria vota cognovimus; quibus illa etiam deos immortalis de suo scelere testatur neque intellegit pietate et religione et iustis precibus deorum mentis, non contaminata superstitione neque ad scelus perficiendum caesis hostiis posse placari. cuius ego furorem atque crudelitatem deos immortalis a suis aris atque templis aspernatos esse confido.