iniquum tibi videtur, Atti, esse non isdem legibus omnis teneri. primum, ut id iniquissimum esse confitear, eius modi est ut commutatis eiseis eos S: fort. ideo opus sit legibus, non ut his quae sunt non pareamus. deinde quis umquam hoc senator recusavit nerecusavit ne Baiter: accusavit ut codd., cumcum quo Lambinus altiorem gradum dignitatis beneficio populi Romani esset consecutus, eo se putaret durioribus legum condicionibus uti oportere? quam multa sunt commoda quibus caremus, quam multa molesta etet Sa: ac bxy difficilia quae subimus! atque haec omnia tamentamen S, Lambinus: tantum cett. honoris et amplitudinis commodo compensantur. converte nunc ad equestrem ordinem atque in ceteros ordines easdem vitae condiciones; non perferent. putant enim minus multos sibi laqueos legum et condicionum ac iudiciorum propositos esse oportere qui summumqui in summum plures dett. locum civitatis aut non potuerunt ascendere aut non petiverunt.

atque ut omittam leges alias omnis quibus nos tenemur, ceteri autem sunt ordines liberati, hanc ipsam legem: 'ne quis iudicio circumveniretur,' C.Gaius Gracchus tulit; eam legem pro plebe, non in plebem tulit. postea L.Lucius Sulla, homo a populi causa remotissimus, tamen, cum eius rei quaestionem hac ipsa lege constitueret qua vos hoc tempore iudicatis, populum Romanum quem ab hoc genere liberum acceperat adligare novo quaestionis genere ausus non est. quod si fieri posse existimasset, pro illo odio quod habuit in equestrem ordinem nihil fecisset libentius quam omnem illam acerbitatem proscriptionis suae qua est ususqua est usus Manutius: questus codd. in veteres iudices in hanc unam quaestionem contulissetobtulisset b1y1.

nec nunc quicquam agitur — mihi credite, iudices, et prospicite id quod providendum est — nisi ut equites Romaniequites Romani codd. Lambini: eques R. Sb1xy1: equester ordo b2y2a in huiusce legis periculum concludanturconcludantur codd. Lambini: concludatur Sy2a: includatur bxy1; neque hoc agitur ab omnibus sed a paucis. nam ei senatores qui se facile tuentur integritate et innocentia, quales, ut verevere by2: vero cett. dicam, vos estis et ceteri qui sine cupiditate vixerunt, equites ordini senatorio dignitate proximos, concordia coniunctissimos esse cupiunt; sed ei qui sese volunt posse omnia neque praeterea quicquam esse aut in homine ullo aut in ordine, hoc uno metu se putant equites Romanos in potestatem suampotestatem suam Manutius: potestate sua codd. sit Lambinus: est codd. redacturos, si constitutum sit ut de eis qui rem iudicarintiudicarint Manutius: iudicarent codd. huiusce modi iudicia fieri possint. vident enim auctoritatem huius ordinis confirmari, vident iudicia comprobari; hoc metu proposito evellere se aculeum severitatis vestrae posse confidunt.

quis enim de homine audeat paulo maioribus opibus praedito vere et fortiter iudicare, cum videat sibi de eo quod coierit aut consenserit causam esse dicendam? O viros fortis, equites Romanos, qui homini clarissimo ac potentissimo, M.Marco Druso, tribuno plebis, restiteruntrestiterunt b2y2a: restituerunt (-u- S) cett., cumcum ed. Hervag.: quam cum codd. ille nihil aliud ageret cum illa cuncta quae tum erat nobilitatetum erat nobilitate ed. Hervag.: tum (cum S) erant nobilitatis codd., nisi ut ei quiut ii qui b2, Halm: uti qui g2, Manutius: utique cett. rem iudicassent huiusce modi quaestionibus in iudicium vocarentur! tum C.Gaius Flaviustum Müller: tunc codd. pusio, Cn.Gnaeus Titinius, C.Gaius Maecenas, illa robora populi Romani, ceterique eiusdemeiusdem Klotz: eiuscemodi (huiusce - by) codd. ordinis non fecerunt idem quod nunc Cluentius, ut aliquid culpae suscipere se putarent recusando, sed apertissime repugnarunt, cum et recusarentet recusarent Manutius: haec recusarent codd.: haec reputarent Madvig et palam fortissime atque honestissime dicerent, se potuisse iudicio populi Romani in amplissimum locum pervenire, si sua studia ad honores petendos conferre voluissent. sese vidisse in ea vita qualis splendor inesset, quanta ornamenta, quae dignitas; quae se non contempsisse sed ordine suo patrumque suorum contentos fuisse et vitam illam tranquillam et quietam, remotam a procellis invidiarum et huiusce modi iudiciorum sequi maluisse.

aut sibi ad honores petendos aetatem integram restitui oportere aut, quoniam id non posset, eam condicionem vitae quam secutisecuti Angelius: secum codd. petitionem reliquissent manere. iniquum esse eos qui honorum ornamenta propter periculorum multitudinem praetermisissent populi beneficiis esse privatos, iudiciorum novorum periculis non carere. senatorem hoc queri non posse, propterea quod ea condicione proposita petere coepisset quodque permulta essent ornamenta quibus eam mitigare molestiam posset, locus, auctoritas, domi splendor, apudsplendor apud splendore SB exteras nationes nomen et gratia, togatoga Naugerius: toga et codd. praetexta, sella curulis, insignia, fasces, exercitus, imperia, provinciae; quibus in rebus cum summacum summa b1x: consumma Sy1t: summum by2s recte factis maiores nostri praemia tumpraemia tum Orelli: premixtum Sb1xyt: praemium b2y2s plura peccatis pericula proposita esse voluerunt. illi non hoc recusabant ne eane ea Sa: ea ne bxy lege accusarentur qua nunc habitus accusatur, quae tunctunc Sa: tum Mm erat Sempronia, nunc est Cornelia — intellegebant enim ea lege equestrem ordinem non teneri — sed ne nova lege adligarentur laborabant.

habitus ne hoc quidem umquam recusavit quo minus vel eaea ex Sa lege rationem vitae suae redderet qua non tenereturteneretur Mm: tenetur Sa. quae si vobis condicio placet, omnes id agamus ut haec quam primum in omnis ordines quaestio perferatur. interea quidem, per deos immortalis! quoniam omnia commoda nostra, iura, libertatem, salutem denique legibus obtinemus, a legibus non recedamus, simul et illud quam sit iniquum cogitemus, populum Romanum aliud nunc agere, vobis remremque Sy2 since Mm: se sine aa: ipsum sine Manutius publicam et fortunas suas commisisse, sine cura esse, non metuere ne lege ea quam numquam ipse iusserit et quaestione qua se solutum liberumque esse arbitreturarbitretur Sa: arbitraretur Mm per paucos iudices astringatur.

agit enim sic causam T.Titus Attius, adulescens bonus et disertus, omnis civis legibus teneri omnibus; vosvos (ius) auditis et attenditis S: vos attenditis et auditis cett. auditis et attenditis silentio, sicut facere debetis. A.Aulus Cluentius, eques Romanus, causam dicitcausam dicit eques Rom. a ea lege, qua legequa lege Mm: qua Sa senatores et ei qui magistratum habuerunt soli tenentur; mihi per eum recusare et in arce legis praesidia constituere defensionis meae non licet. si obtinuerit causam Cluentius, sicuti vestra aequitate nixi confidimus, omnes existimabunt, id quod erit, obtinuisse propter innocentiam, quoniam ita defensus sit; in lege autem quam attingere noluerit praesidi nil fuisse.

hic nunc est quiddamquoddam a quod ad me pertineat, de quo ante dixi, quod ego populo Romano praestare debeam, quoniam is meae vitaevitae meae a status est ut omnis mihi cura etet Sa: atque Mm opera posita sit in hominum periculis defendendis. video quanta et quam periculosa et quam infinita quaestio temptetur ab accusatoribus, cum eam legem quae in nostrum ordinem scripta sit in populum Romanum transferre conentur. qua in lege est: 'qui coierit,' quod quam late pateat videtis. 'convenerit'; aeque incertum et infinitumincertum et infinitum Sa: infinitum et incertum Mm est. 'consenserit'; hoc vero cum infinitum tum obscurum et occultumoccultum Sa: occultum est Mm. 'falsumve testimonium dixerit'; quis de plebe Romana testimonium dixitdixerit Sa umquam cui non hoc periculum T.Tito Attio auctore paratum esse videatis? nam dicturum quidem certe, si hoc iudicium plebi Romanae propositum sit, neminem umquam esse confirmo.

sed hoc polliceor omnibus, si cui forte hac lege negotium facesseturfacesseret s qui lege non teneatur, si is uti me defensore voluerit, me eius causam legis praesidio defensurum et vel his iudicibus vel horum similibus facillime probaturum, et omni me defensione usurum esse legis, qua nunc ut utar ab eo cuius voluntati mihi obtemperandum est non conceditur. non enim debeo dubitare, iudices, quin, si qua ad vos causa eius modi delata sit eius qui lege non teneatur, etiam si is invidiosus aut multis offensus esse videatur, etiam si eum oderitis, etiam si inviti absoluturi sitis, tamen absolvatis et religioni potius vestraereligionibus vestris (nostris s) Sa quam odio pareatis.

est enim sapientis iudicisiudicis meminisse se hominem add. b2y2a (?S) cogitare tantum sibi a populo Romano esse permissum quantum commissum sit et creditum, et non solum sibi potestatem datam verum etiam fidem habitam esse meminisse; posse quem oderit absolvere, quem non oderit condemnare, et semper non quid ipse velit sed quid lex et religio cogatcogat om. a cogitare; animadvertere qua lege reus citetur, de quo reo cognoscat, quae res in quaestione versetur. cum haec sunt videnda, tum vero illud est hominis magni, iudices, atque sapientis, cum illam iudicandi causa tabellam sumpserit, non se reputare solum essereputare solum esse Sa: putare esse solum Mm necnec Sb: neque cett. sibi quodcumque concupierit licere, sed habere in consilio legem, religionem, aequitatem, fidem; libidinem autem, odium, invidiam, metum cupiditatesque omnis amovere maximiquemaximique Manutius: maximeque codd. aestimare conscientiam mentis suae quam ab dis immortalibus accepimus, quae aa Sbs: ab cett. nobis divelli non potest; quae si optimorum consiliorum atque factorum testis in omni vita nobis erit, sine ullo metu et summa cum honestate vivemus.

haec si T.Titus Attius aut cognovisset aut cogitasset, profecto ne conatus quidem esset dicere, id quod multis verbis egit, iudicem quod ei videatur statuere et non devinctum legibus esse oportere. quibus de rebus mihi pro Cluenti voluntate nimium, pro reirei Sa: rei publicae Mm dignitate parum, pro vestra prudentia satis dixisse videor. reliqua perpauca sunt; quae quia vestrae quaestionis erant, idcirco illi statuerunt fingenda esse sibifingenda esse sibi a (S ?): sibi fingenda esse Mm et proferenda ne omnium turpissimi reperirentur, si in iudicium nihil praeter invidiam attulissent. atque ut existimetis me necessariome necessario Sa: necessario me Mm de his rebus de quibus iam dixerim pluribus egisse verbis, attendite reliqua; profecto intellegetis ea quae paucis demonstrari potuerintpotuerint Sa: potuerunt Mm brevissime esse defensa.