populi Romani suffragiis saepenumero censorias subscriptiones esse sublatassublatas Sa: delatas M: deletas m, verum etiam iudiciis eorum qui iurati statuere maiore cum religione et diligentia debuerunt. primum iudices, senatores equitesque Romani, in compluribus iam reis quos contra leges pecunias accepisseaccepisse Sa: cepisse Mm subscriptum est suae potius religioni quam censorum opinioni paruerunt. deinde praetores urbani qui iurati debent optimum quemque in lectoslectos Sa: selectos Mm iudices referre numquam sibisibi numquam a ad eam rem censoriam ignominiam impedimento esse oportere duxerunt.

censores denique ipsi saepe numero superiorum censorum iudiciis, si ista iudicia appellareappellare Sa: appellari Mm voltis, non steterunt. atque etiam ipsi inter se censores sua iudicia tanti esse arbitrantur ut alter alterius iudicium non modo reprehendat sed etiam rescindatpraescindat Sa, ut alter de senatu movere velit, alter retineat et ordine amplissimo dignum existimet, ut alter in aerariosaerarios (-ium b1) referri Mb2s: aerario referre Sya referri aut tributribum S: tribus B moverimoveri Mm: movere SBa iubeat, alter vetet. qua re qui vobis in mentem venit haec appellare iudicia quae a populo RomanoRomano om. a rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magistratibus neglegi, ab eis qui eandem potestatem adepti sunt commutari, inter conlegas discrepare videatis?

quae cum ita sint, videamus quid tandem censores de illo iudicio corrupto iudicasse dicantur. ac primum illud statuamus utrum, quia censorescensores de illo corrupto iudicio add. b2y2s2 subscripserint, ita sit, an, quia ita fuerit, illi subscripserint. si quiaquia Ss: ideo quia Mm subscripserint, videte quid agatis ne in unum quemque nostrum censoribus in posterum potestatem regiam permittatis, ne subscriptio censoria non minus calamitatis civibus quam illa acerbissima proscriptio possit adferre, ne censorium stilum cuius mucronem multis remediis maiores nostri rettuderunt aeque posthac atque illum dictatorium gladiumgladium om. s (contra B): del. Baiter pertimescamus. sin autem quod subscriptum est,

quia verum est, idcirco grave debet esse, hoc quaeramus verum sit an falsum; removeantur auctoritates censoriae, tollatur id ex causa quod in causa non est; doce quam pecuniam Cluentius dederit, unde dederit, quem ad modum dederitquem... dederit om. a; unum denique aliquod a Cluentioaliquod a Cluentio Mm: a Cluentio aliquid SBs: a Cluentio t profectae pecuniae vestigium ostende. vince deinde bonum virumbonum virum Sa: virum bonum Mm fuisse Oppianicum, hominem integrum, nihil de illo umquam secus esse existimatum, nihil denique praeiudicatum. tum auctoritatem censoriamcensoriam Sbya: censorum Ms amplexatoamplexato by, Priscian. (K. ii. 393): amplexator Msa, tum illorum iudicium cum re coniunctum essecum re coniunctum esse Mm: coniunctum cum re esse s (? S): coniunctum esse cum re t defendito.

dum vero eum fuisse Oppianicum constabit qui tabulas publicas municipi manu suamanu sua a (? S): sui Mm corrupisse iudicatusiudicatum b1a sit, qui testamentum interleverit, qui supposita persona falsum testamentum obsignandum curaverit, qui eum cuius nomine id obsignatum est interfecerit, qui avunculum fili sui in servitute ac vinculis necaveritcuraverit... necaverit aa: curarit... necarit Mm, qui municipes suos proscribendos occidendosque curaveritcuraverit y2s (? S): curarit Mm: curavit t, qui eius uxorem quem occiderat in matrimonium duxerit, qui pecuniam pro abortioneabortione aBa: potione Mm dederit, qui socrum, qui uxoresuxores Sa: uxorem Mm, qui uno tempore fratris uxorem speratosque liberos fratremque ipsum, qui denique suos liberos interfecerit, qui, cum venenum privigno suo dare velletdare vellet aa: quaereret Mm, manifesto deprehensus sitdeprehensus sit Sa: sit deprehensus Mm, cuius ministris consciisque damnatis ipse adductus in iudicium pecuniam iudici dederit ad sententias iudicum corrumpendas, dum haec, inquam, de Oppianico constabunt nequeneque Sa: nec Mm ullo argumento Cluentianae pecuniae crimen tenebitur, quid est quod te ista censoria sive voluntas sive opinio fuit adiuvare aut hunc innocentem opprimere posse videatur?

quid igitur censores secuti sunt? ne ipsi quidem, ut gravissime dicam, quicquam aliud dicent praeter sermonem atque famam. nihil se testibus, nihil tabulis, nihil aliquo gravialiquo gravi Sa: gravi aliquo Mm argumento comperisse, nihil denique causa cognita statuisse dicent. quod si ita fecissent, tamen id non ita fixum esse deberet ut convelli non liceret. non utar exemplorum copia quae summa est, non rem veterem, non hominem potentem aliquem aut gratiosum proferam. nuper hominem tenuem, scribam aedilicium, D.Decimum Matrinium, cum defendissem apud M.Marcum IuniumMacrinium (-inum s) Sb2s Q.Quintum Publicium praetores et M.Marcum PlaetoriumPretorium Ss C.Gaium Flaminium aedilis curulis, persuasi ut scribam iurati legerent eum quem idem isti censores aerarium reliquissentreliquissent Ms: reliquisse subscripserunt (scripserunt s) Sbya: reliquisse subscripserint b2y2. cum enim in homine nulla culpa inveniretur, quid ille meruisset, non quid de eo statutum esset, quaerendum esse duxeruntdixerunt Sa.

nam haec quidem quae de iudicio corruptoiudicio corruptohinc defic. Ms usque ad §132, opinione standum, lac. supplet S in pag. insuta, supplem. in textu hab. bxy a subscripserintsubscripserunt cod. Graevii quis est qui ab illis satis cognita et diligenter iudicata arbitretur? in M'.Manlium AquiliumM'. Manutius: M. codd. Ti. Schütz: T. (Titum) codd., cf. §98 et in Ti.Tiberium Guttam video esse subscriptum. quid est hoc? duos esse corruptos solos pecunia iudicantiudicant Madvig: dicant codd.: quid Angelius; ceteri videlicet gratiisgratiis S: gratis cett. condemnarunt. non est igitur circumventus, non oppressus pecunia, non, ut in illa Quinctiana contione habebaturin illa Quinctiana contione habebatur Graevius: illa Quinctiana contiones habebantur (haberebantur S) Sxy: illae Quinctianae contiones habebantur cett., omnes qui Oppianicum condemnarunt in culpa sunt ac suspicione ponendi. duos solos video auctoritate censorum adfinis ei turpitudini iudicari. aut illud adferant, aliquid eoseos Peterson: esse codd.: sese Leclerc quod de his duobus habuerint compertum de ceteris comperisse.

nam illud quidem minime probandum est, ad notationes auctoritatemque censoriam exemplum illos ee Baiter: om. codd.: a Naugerius consuetudine militari transtulisse. statuerunt enim ita maiores nostri ut, si a multis esset flagitium rei militaris admissum, sortitosortito Classen: sortitio Sa: sortitione bxy (cf. §129) in quosdam animadverteretur, ut metus videlicet ad omnis, poena ad paucos perveniret. quod idem facere censores in delectu dignitatis et in iudicio civium et in animadversione vitiorum qui convenit? nam miles qui locum non tenuit, qui hostium impetum vimque pertimuit, potest idem postea et miles esse melior et vir bonus et civis utilis. qua re ne quis in bello propter hostium metum delinqueretne quis... delinqueret scripsi: ne... delinqueret Sb1xy1: qui... deliquerat b2y2a, amplior ei mortis et supplici metus est a maioribus constitutus; ne autem nimium multi poenam capitis subirent, idcirco illa sortitio comparata est.

hoc tu idem facies censor in senatu legendo? si erunt plures qui ob innocentem condemnandum pecuniam acceperint, tutu ut Sb1y1 non animadvertesanimadvertes Lambinus: animadvertis (-tas b1y1) codd. in omnis, sed carpes, ut velis, et paucos ex multis ad ignominiam sortiere? habebit igitur te sciente et vidente curia senatorem, populus Romanus iudicem, res publica civem sine ignominia quemquam qui ad perniciem innocentis fidem suam et religionem pecunia commutarit, et qui pretio adductus eripuerit patriam, fortunas, liberos civi innocenti, is censoriae severitatis nota non inuretur? tu es praefectus moribus, tu magister veteris disciplinae acac P: et cett. severitatis, si aut retines quemquam sciens in senatu scelere tanto contaminatum aut statuis qui inquis in Sbya eadem culpa sit non eadem poena adfici convenire? aut quamconvenire aut quam P: oportere convenire ut (ut ad a) quam cett. condicionem supplici maiores in bello timiditati militis propositam esse voluerunt, eandem tu in pace constituesconstituas a improbitati senatoris? quod si hoc exemplum ex re militari ad animadversionem censoriam transferendum fuit, sortitosortito scripsi: sortitio S: sortitione cett. (cf. §128) id ipsum factum esse oportuit. sin autem sortiri ad poenam etet P: ad cett. hominum delictum fortunae iudicio committere minime censorium est, certe in multorum peccato carpi paucos ad ignominiam et turpitudinemet turpitudinem om. P (cf. Verr. 1. 23) non oportet.

verum omnes intellegimus in istis subscriptionibus ventum quendam popularem esse quaesitum. iactata res erat in contione a tribuno seditiosoa tribuno seditioso om. P; incognita causa probatum erat illuderat illud P: illud erat cett. multitudini nemini licitum P, Ant. Augustinus: multitudinem inilicitum S: multitudinem illicitum cett. multitudini; nemini licitum est contra dicere, nemo denique ut defenderet contrariam partem laborabat. in invidiam porro magnam illa iudicia venerant. etenim paucis postea mensibus alia vehemens erat in iudiciis ex notatione tabellarumtabellarum P, Garatoni: tabularum cett. invidia versata. praetermitti abab P: a cett. censoribus et neglegi macula iudiciorum posse non videbatur. homines, quos ceteris vitiis atque omni dedecore infamis videbant, eos hac quoque subscriptione notare voluerunt, et eo magis quod illo ipsoipso in Sb2y2a tempore illis censoribus erant iudicia cum equestri ordine communicata, ut viderentur per hominum idoneorum ignominiam sua auctoritate remrem scripsi: iudicia P: illa iudicia cum equestri ordine cett. (cf. Zielinski p. 177) reprendisse.

quod si hanc apud eosdemeosdem P: eos cett. ipsos censores mihi aut alii causam agere licuisset, hominibus tali prudentia praeditispraeditis P: om. cett. certe probavissem; res enim indicat nihil ipsos habuisse cogniti, nihil comperti; ex tota istaista Ernesti: ipsa codd. subscriptione rumorem quendam et plausum popularem esse quaesitum. nam in P.Publium PopiliumP. Vrsinus: L. codd. qui Oppianicum condemnarat subscripsit L.Lucius Gellius, quod is pecuniam accepisset quo innocentem condemnaret. iam id ipsum quantae divinationis est, scire innocentem fuisse reum quem fortasse numquam viderat, cum homines sapientissimi, iudices, ut nihil dicam de eisiis bxy: his Sa qui condemnarunt, causa cognita sibisibi bxy: sibi esse Sa dixerintdixerint ed. R: dixerunt codd. non liquere!

verum esto; condemnat Popilium Gellius, iudicat eumiudicat eum scripsi: iudicat... S: iudicat cett. accepisse a Cluentio pecuniam. negat hoc Lentulus; nam Popilium, quod erat libertini filius, in senatum non legit, locum quidem senatorium ludis et cetera ornamenta relinquitrelinquit Lambinus: reliquit codd. et eum omni ignominia liberat. quod cum facit, iudicat eius sententia gratiisgratiis S: gratis cett. esse Oppianicum condemnatum. et eundem Popilium postea Lentulus in ambitus iudicio pro testimonio diligentissime laudat. qua re si neque L.Lucii Gelli iudicio stetit Lentulus neque Lentuli existimatione contentus fuit Gellius, et si uterque censor censoris opinione standum nonstandum ne Sb1xy putavit, quid est quam ob rem quisquam nostrum censorias subscriptiones omnis fixas et in perpetuum ratas putetputet Mm: putat Sa esse oportere?

at in ipsum habitum animadverterunt. nullam quidem ob turpitudinem, nullum ob totius vitae non dicam vitium sed erratum. neque enim hoc homine sanctior neque probior neque in omnibus officiis retinendis diligentior esse quisquam potest; neque illi aliter dicunt, sed eandem illam famam iudici corrupti secuti sunt; neque ipsi secus existimant quam nos existimari volumus de huius pudore, integritate, virtute, sed putarunt praetermitti accusatorem non potuissepotuisse posse Madvig, cum animadversum esset in iudices. qua de re totatota om. a si unum factum ex omni antiquitate protulero, plura non dicam.

non enim mihi exemplum summi et clarissimi viri, P.Publii Africani, praetereundum videtur; qui cum esset censor et in equitum censu C.Gaius Licinius Sacerdos prodisset, clara voce ut omnis contio audire posset dixit se scire illum verbis conceptis peierasseperiurasse S; si qui contra vellet dicerevellet dicere Sa: dicere vellet Mm, usurum esse eum suo testimonio. deinde cum nemo contranemo contra Sa: contra nemo Mm diceret, iussit equum traducere. itaita Sa: itaque Mm is cuius arbitrio et populus Romanus et exterae gentes contentae esse consueruntconsuerunt Mma: consuerant Angelius ipse sua scientia ad ignominiam alterius contentus non fuit. quod si hoc habito facere licuisset, facile illis ipsis iudicibus et falsae suspicioni et invidiae populariter excitatae restitisset.

Vnum etiam est quod me maxime perturbatperturbat aa: conturbat Mm, cui loco respondere vix videor possevix videor posse Sy2a: posse vix videor Mm, quod elogium recitasti de testamento Cn.Gnaei Egnati patris, hominis honestissimi videlicet et sapientissimi, idcirco se exheredasse filium quod is obob (ab t) aa: ad Mm Oppianici condemnationemcondemn. Sy2a: damn. Mm pecuniam accepisset. de cuius hominis levitate et inconstantia plura non dicam; hoc testamentum ipsum quod recitas eius modi est ut ille, cum eum filium exheredaret quem oderat, ei filio coheredes homines alienissimos adiungeretadiungeret aa: coniungeret Mm quem diligebat. sed tu, Atti, consideres censeo diligenter utrum censoriumcensorium Sa, Quintil. v. 13. 33: censorum Mm iudicium grave velis esse an Egnati. si Egnati, leve est quod censores de ceteris subscripserunt; ipsum enim Cn.Gnaeum Egnatium quem tu gravem esse vis ex senatu eiecerunt; sin autem censoriumcensorium Quintil.: censorum (-rem b2s) Mma, hunc Egnatium quem pater censoria subscriptione exheredavit censores in senatu, cum patrem eicerent, retinuerunt.

at enim senatus universus iudicavit illud corruptum esse iudicium. quo modo? suscepit causam. an potuit rem delatam eius modi repudiare? cum tribunus plebis, populi concitator, rempopuli concitator rem scripsi: populi concitatorem S: populo concitato rem cett. paene ad manus revocasset, cum vir optimus et homo innocentissimus pecunia circumventus dicereturdiceretur Sa: esse diceretur Mm, cum invidia flagraret ordo senatorius, potuit nihil decerni, potuit illa concitatio multitudinis sine summo periculo rei publicae repudiari? at quid est decretum? quam iuste, quam sapienter, quam diligenter! si qui sunt quorum opera factum sit ut iudicium publicum corrumperetur. Vtrum videtur id senatusid senatus Sa: senatus id Mm factum iudicare an, si factum sit, moleste graviterque ferre? si ipse A.Aulus Cluentius sententiam de iudiciis rogaretur, aliam non diceret atque ei dixerunt quorum sententiis Cluentium condemnatum esse dicitis.

sed quaero a vobis num istam legem ex isto senatus consulto L.Lucius Lucullus consul, homo sapientissimus, tulerit, num anno post M.Marcus Lucullus et C.Gaius Cassius, in quos tum consules designatos idem illud senatus decreveratdecreverat Sa: decreverit Mm. non tulerunt; et quod tu habiti pecunia factum esse arguis neque id ulla tenuissima suspicione confirmas, factum est primum illorum aequitate et sapientia consulum, ut, quod senatus decreverat ad illud invidiae praesens incendium restinguendum, id posteaut quod... id postea Peterson: ut id quod... id postea Mma: fort. ut id quod... ii postea referendumreferendum aa: perferendum Mm: ferendum Manutius ad populum non arbitrarentur. ipse deinde populus Romanus qui L.Lucii QuinctiQuinctii Sa: Quinctii, tribuni plebis Mm fictis querimoniis anteaante Ss concitatus rem illam et rogationem flagitarat, idem C.Gaii Iuni fili, pueri parvoli, lacrimis commotus maximo clamore et concursu totam quaestionem illam et legemquaest. illam et legem Sa: illam legem et quaest. Mm repudiavit.

ex quo intellegi potuit, id quod saepe dictum est, ut mare quod sua naturanatura sua Sa, contra Rufinian. (Rhet, M. p. 44) tranquillum sit ventorum vi agitari atque turbari, sicsic Sa, Rufinian.: sic et Mm populum Romanum sua sponte esse placatum, hominum seditiosorum vocibus ut violentissimis tempestatibus concitari. est etiam reliqua permagna auctoritas quam ego turpiter paene praeterii; mea enim esse dicitur. recitavit ex oratione nescio qua Attius quam meam esse dicebat cohortationem quandam iudicum ad honeste iudicandum et commemorationem cumcum SMs: tum by: om. st aliorumaliorum Ernesti: illorum Mma iudiciorum quae probata non essent tum illius ipsius iudici Iuniani; proinde quasi ego non ab initio huius defensionis dixerim invidiosum illud iudicium fuisseiudicium fuisse Sa: fuisse iudicium Mm aut, cum de infamia iudiciorum disputarem, potuerim illud quod tam populare esset illoillo a: in illo Mm tempore praeterire.

ego vero si quid eius modi dixi, neque cognitum commemoravi neque pro testimonio dixi, et illa oratio potius temporis mei quam iudici et auctoritatis fuit. cum enim accusarem et mihi initio proposuissem ut animos et populi Romani et iudicum commoverem, cumque omnis offensiones iudiciorum non ex mea opinione sed ex hominum rumore proferrem, istam rem quae tam populariter esset agitata praeterire non potui. sed errat vehementer, si quis in orationibus nostris quas in iudiciis habuimus auctoritates nostras consignatas se habere arbitratur. omnes enim illaeillae SBs (om. t): illae orationes Mm causarum ac temporumtemporis B sunt, non hominum ipsorum autaut Sy2a: ac Mm patronorum. nam si causae ipsae pro se loqui possent, nemo adhiberet oratorem. nunc adhibemur ut ea dicamus, non quae auctoritate nostraauctoritate nostra Ma: nostra auctoritate m constituantur sed quae ex re ipsa causaque ducanturdicantur St.

hominem ingeniosum, M.Marcum Antonium, aiunt solitum esse dicere 'idcirco se nullam umquamnumquam ullam Ss orationem scripsisse ut, si quid aliquando non opus esset ab se esse dictum, posset negarenegare SBa: se negare Mm dixisse'; proinde quasi, siquasi si aa: quasi Mm quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi litteris mandarimusmandarimus Sa: mandaverimus Mm, hominum memoria non comprehendatur. ego vero in istoisto Mm: ipso Sa genere libentius cum multorum tum hominis eloquentissimi et sapientissimi, L.Lucii Crassi, auctoritatem sequor qui, cum Cn.Gnaeum PlancumCn. Cic. de Or. ii. 220: C. Sa, Quintil. vi. 3. 43: L. Mm defenderet accusante M.Marco Bruto, homine in dicendo vehementi et callido, cum Brutus duobus recitatoribus constitutis ex duabus eiuseius om. SBa orationibus capita alterna inter se contraria recitanda curasset, quod in dissuasione rogationis eius quae contra coloniam Narbonensem ferebatur quantum potest de auctoritate senatus detrahit, in suasione legis Serviliae summis ornat senatum laudibus, et multa in equites Romanos cum ex ea oratione asperius dicta recitasset quo animi illorum iudicum in Crassum incenderentur, aliquantum esse commotus dicitur.