causa quae sit videtis; nunc quid agendum sit ipsiipsi scripsi: illi H: om. cett. considerate. primum mihi videtur de genere belli, deinde de magnitudine, tum de imperatore deligendo esse dicendum. genus est eius belliest eius belli H: est enim belli huius (eius E) modi EWt: est enim eius (huius s) modi pd quod maxime vestros animos excitare atque inflammare ad persequendi studiumad... studium om. d debeat. in quo agitur populi Romani gloria quae vobis a maioribus cum magna in omnibus rebusomnibus rebus HE: rebus omnibus cett. tum summa in re militari tradita est; agitur salus sociorum atque amicorum pro qua multa maiores vestri magna etmagna et ante multa hab. t gravia bellabella et gravia H gesserunt; aguntur certissima populi Romani vectigalia et maxima quibus amissis et pacis ornamenta et subsidia belli requiretis; aguntur bona multorum civium quibus est a vobisa vobis nobis H et ipsorum causa et reiet ipsorum causa et rei p. H: ipsorum et rei p. causa Et: ab ipsa re p. p: imperatoribus rei p. d publicae consulendum.

et quoniam semper appetentes gloriae praeter ceteras gentis atque avidi laudis fuistis, delenda vobis estest vobis Eb1 illa macula Mithridatico bello superiore conceptaconcepta HE: suscepta cett. quae penitus iamiam om. H insedit ac nimis inveteravit in populi Romani nomine, quod is qui uno die tota in Asia tot in civitatibus uno nuntio atque una significationesignificatione H: significatione litterarum cett. omnisomnis scripsi: om. codd. (post -one) curavit HE: denotavit cett. civis Romanos necandos trucidandosque curavit, non modo adhuc poenam nullam suo dignam scelerescelere dignam H suscepit sed ab illo tempore annum iam tertium et vicesimum regnatet ita regnat om. tp, et ita regnat ut se non PontiPonti Ep: Ponto cett. neque Cappadociae latebris occultare velit sed emergere exex Ht: et E: e dp patrio regno atque in vestris vectigalibus, hoc est in Asiae luce, versari.

etenim adhuc ita nostri cum illo rege contenderunt imperatores ut ab illo insignia victoriae, non victoriam reportarent. triumphavit L.ucius Sulla, triumphavit L.ucius Murena de Mithridate, duo fortissimi viri et summi imperatores, sed ita triumpharunt ut ille pulsus superatusque regnaret. verum tamen illis imperatoribus laus est tribuenda quod egeruntegerunt triumphum H: egerunt tanta olim conieci: regem fregerunt coni. Müller, venia danda quod reliquerunt, propterea quod ab eo bello Sullam in Italiam res publica, Murenam Sulla revocavit.

Mithridates autem omne reliquum tempus non ad oblivionem veteris belli sed ad comparationem novi contulit. qui postea, cumpostea cum Benecke: postea quam (postquam y2) codd. maximas aedificasset ornassetque classis exercitusque permagnos quibuscumque ex gentibus potuisset comparassetcomparavisset H et seet se HE: om. cett. Bosphoranis, finitimis suis, bellum inferre simularet, usque in Hispaniam legatos ac litterasac litteras electanis sy1: electos viros by2: Ecbatanis Naugerius (2) misit ad eos duces quibuscum tum bellum gerebamus, ut, cum duobus in locis disiunctissimis maximeque diversis uno consilio a binisa binis E2tp: binis H: ab unis cett. hostium copiis bellum terra marique gereretur, vos ancipiti contentione districtidistricti Wdp: destricti Et: distincti H de imperio dimicaretis.

sed tamen alterius partis periculum, Sertorianae atque Hispaniensis, quae multo plus firmamenti ac roboris habebat, Cn.Gnaei Pompei divino consilio ac singulari virtute depulsum est; in altera parte ita res abab H: a cett. L.Lucio Lucullo, summo viro, est administrata ut initia illa rerum gestarumrerum gestarum HEp: gestarum rerum cett. magna atque praeclara non felicitati eius sed virtuti, haec autem extrema quae nuper acciderunt non culpae sed fortunae tribuenda esse videantur. sed de Lucullo dicam alio loco, et ita dicam, Quirites, ut neque vera laus ei detracta oratione mea neque falsa adfictaafficta p, Naugerius: ac ficta cett. esse videatur;

de vestri imperi dignitate atque gloria, quoniam is est exorsus orationis meae, videte quem vobis animum suscipiendum putetis. maiores nostri saepe propro H: om. cett. (cf. §6) mercatoribusnaviculatoribus dp aut naviculariis nostrisnostris HE: vestris t: om. dp iniuriosius tractatis bella gesserunt; vos tot milibusmillibus civ. Rom. HE: civ. Rom. millibus cett. civium Romanorum uno nuntio atque uno tempore necatis quo tandem animo esse debetis? legati quod erant appellati superbius, Corinthum patres vestri totius Graeciae lumen exstinctum esse voluerunt; vos eum regem inultum esse patiemini qui legatum populi Romani consularem vinculis ac verberibus atque omni supplicio excruciatum necavit? illi libertatem imminutam civium Romanorumimminutam civium Rom. HE: civium Rom. imminutam cett. non tulerunt; vos ereptam vitamereptam vitam HE: vitam ereptam cett. neglegetisnegligitis HEb1? ius legationis verbo violatum illi persecuti sunt; vos legatum omni supplicio interfectum relinquetisrelinquetis inultum relinquetis b2y?

videte ne, ut illis pulcherrimum fuit tantam vobis imperi gloriam tradere, sic vobis turpissimum sit id quod accepistis tueri et conservare non posse. quid? quod salus sociorum summum in periculum ac discrimen vocatur, quo idquo id scripsi: quod id H: quo Etp (quo... debetis om. d) tandem animo ferre debetis? regno est expulsusest expulsus HE: expulsus est cett. Ariobarzanes rex, socius populi Romani atque amicus; imminent duo reges toti Asiae non solum vobis inimicissimi sed etiam vestris sociis atque amicis; civitates autem omnes cuncta Asia atque Graeciacunctae Asiae et Graeciae H, fort. recte vestrum auxilium exspectare propter periculi magnitudinem coguntur; imperatorem a vobis certumcertum a vobis H deposcere, cum praesertim vos alium miseritis, neque audent neque id seid se Ht: se id cett. facere sine summo periculo posse arbitrantur.

vident enimenim H: om. cett. et sentiunt hoc idem quod vos, unum virum esse in quo summasumma om. H sint omnia, et eum propter esseprope esse Hby, quo etiam carent aegrius; cuius adventu ipso atque nomine, tametsi ille ad maritimum bellum venerit, tamen impetus hostium repressos esse intellegunt ac retardatos. hi vos, quoniam libere loqui non licet, tacititaciti H: tacite cett. rogant ut se quoquequoque sicut ceterarum provinciarum socios add. codd.: ego delevi: quod ceteras in provincias eiusmodi H (cf. §65): quod ceteros in provinciam (hanc provinciam coni. Lambinus) eiusmodi Et: quod ceteros eiusmodi in provinciam Wps: quam ceteros quod eiusmodi in provinciam b2y2 dignos existimetis quorum salutem tali viro commendetis, atque hoc etiam magis quod ceteras in provincias eius modi homines cum imperio mittimus ut, etiam si ab hoste defendant, tamen ipsorum adventus inaditus in H urbe Ets urbis sociorum non multum ab hostili expugnatione differant, hunc audiebant antea, nunc praesentem vident tanta temperantia, tanta mansuetudine, tanta humanitate ut ei beatissimi esse videantur apud quos ille diutissime commoreturcommoretur H (corr. m. 1), Lambinus: commoratur cett..

qua re si propter socios nulla ipsi iniuria lacessiti maiores nostri cum Antiocho, cum Philippo, cum Aetolis, cum Poenis bella gesserunt, quanto vos studiosiusstudiosius H: studio cett. convenit iniuriis provocatos sociorum salutem una cum imperi vestri dignitate defendere, praesertim cum de maximis vestris vectigalibus agatur? nam ceterarum provinciarum vectigalia, Quirites, tanta sunt ut eis ad ipsas provincias tuendastuendas H: tutandas cett. vix contenti esse possimus, Asia vero tamtam ita H opima est ac fertilis ut et ubertate agrorum et varietate fructuum et magnitudine pastionis et multitudine earum rerum quae exportenturexportantur bp facile omnibus terris antecellat. itaque haec vobis provincia, Quirites, si et belli utilitatem et pacis dignitatem retinereretinere HEWt: sustinere cett. voltis, non modo a calamitate sed etiam a metu calamitatiscalamitatis om. t est defendenda.

nam in ceteris rebus cum venit calamitas, tum detrimentum accipitur; at in vectigalibus non solum adventus mali sed etiam metus ipse adfert calamitatem. nam cum hostium copiae non longe absunt, etiam si inruptio nulla facta est, tamen pecuapecua Servius ad Georg. iii. 64: pecora codd. relinquunturrelinquentur Et, agri cultura deseritur, mercatorum navigatio conquiescit. ita neque ex portu neque ex decumis neque ex scriptura vectigal conservari potest; qua re saepe totius anni fructus uno rumore periculi atque uno belli terrore amittitur.

quo tandem igiturigitur H: om. cett. animo esse existimatis aut eos qui vectigalia nobis pensitant, aut eos qui exercent atque exigunt, cum duo reges cum maximis copiis propterpropter Et: prope Hd: om. p adsint HEs: adsunt bty: absint codd. Vrsini adsint, cum una excursio equitatus perbrevi tempore totius anni vectigal auferre possit, cum publicani familias maximas quas in salinissalinis saltibus Hotoman (de Cappadociae salinis cf. Plin. N. H. xxxi. 7, §§73, 77, 82) habent, quas in agris, quas in portibusportubus Ebp atqueatque in H: atque cett. in custodiis magno periculo se habere arbitrentur? putatisne vos illis rebus frui posse, nisi eos qui vobis fructui suntfructuosi sunt d (contra Arusian. K. vii. 474) conservaveritisconservaritis E: conservetis H (contra Arusian.) non solum, ut ante dixi, calamitate sed etiam calamitatis formidine liberatos?