ab eodem imperatore classem magnam et ornatam quae ducibus Sertorianis ad Italiam studio atque odioatque odio H: om. cett. inflammatainflammato d raperetur superatam esse atque depressam; magnas hostium praeterea copias multis proeliis esse deletas patefactumque nostris legionibus esse Pontum qui anteaantea Et: ante cett. populo Romano ex omni aditu clausus fuisset; Sinopen atque Amisum, quibus in oppidis erant domicilia regis omnibus rebus ornata ac refertaornata ac (atque b) referta Hb: ornatas ac (atque sy) refertas cett., ceterasque urbis Ponti et Cappadociae permultas uno aditu adventuque esse captascaptas Hpy2: clausas cett.; regem spoliatum regno patrio atque avito ad alios se reges atque ad alias gentis supplicem contulisse; atque haec omnia salvis populi Romani sociis atque integris vectigalibus esse gesta. satis opinor hoc essehaec esse E ita] ita reputo b2y laudis atque ita, Quirites, ut hoc vos intellegatisut... intellegatisfort. ex §20 repetitum, a nullo istorum qui huic obtrectant legi atque causae L.Lucium Lucullum similiter ex hoc loco esse laudatum.

requiretur fortasse nunc quem ad modum, cum haec ita sint, reliquum possit magnum essemagnum esse HE: esse magnum cett. bellum. cognoscite, Quirites; non enim hoc sine causa quaeri videtur. primum ex suo regno sicsic om. E Mithridates profugit ut ex eodem Ponto Medea illa quondam fugissefugisse H: profugisse cett. dicitur, quam praedicant in fuga fratris sui membra in eis locis qua se parens persequeretur dissipavisse, ut eorum conlectio dispersa maerorquedispersa maerorque om. H in lac. patrius celeritatem consequendiconsequendi H: persequendi cett. retardaret. sic Mithridates fugiens maximam vim auri atque argenti pulcherrimarumque rerum omnium quas et aet a a Hy maioribus acceperat et ipse bello superiore ex tota Asia direptas in suum regnum congesserat in Ponto omnem reliquit. haec dum nostri conligunt omnia diligentius, rex ipse e manibus effugit. ita illumillum dp: illum Aetam (a tam E: meta t) HEt in persequendi studio maeror, hos laetitia tardavittardavit E: retardavit cett. (cf. Zielinski p. 199).

hunc in illo timore et fuga Tigranes, rex Armenius, excepit diffidentemque rebus suis confirmavit et adflictum erexit perditumque recreavit. cuius in regnum postea quam L.Lucius LucullusL. om. HE cum exercitu venit, plures etiam gentes contra imperatorem nostrum concitatae sunt. erat enim metus iniectus eis nationibus quas numquam populus Romanus neque lacessendas bello neque temptandas putavit; erat etiam alia gravis atque vehemens opinio quae perper om. Ep animos gentium barbararum pervaserat, fani locupletissimi et religiosissimi diripiendi causa in eas oras nostrum esse exercitumesse exercitum HE: exercitum esse cett. adductum. ita nationes multae atque magnae novo quodam terrore ac metu concitabantur. noster autem exercitus, tametsitametsi HE: etsi cett. urbem ex TigraniTigrani H: Tigranis cett. (cf. §20) regno ceperat et proeliis usus erat secundis, tamen nimia longinquitate locorum ac desiderio suorum commovebatur.

hic iam plura non dicam; fuit enim illud extremum ut ex eiseis illis H locis a militibus nostris reditus magis maturus quam progressioprogressio H: processio cett. (voc. monacho quam Tullio notius) longior quaereretur. Mithridates autem se et suam manumse et suam iam manum H: et suam manum iam cett. iam confirmarat eorum opera qui ad eum ex ipsius regno concesseranteorum opera qui (qui) ad eum ex (ex sup. lin.) ipsius regno concesserant H: et eorum qui se ex ipsius (eius d) regno collegerant cett., del. Benecke (cf. Appian. Mithrid. 87 Pontikoi=s a)ndra/si gumna/zein paredi/dou) et magnis adventiciis auxiliis multorum regum et nationum iuvabatur. iamiam nam p hoc fere sic fieri soleresolere fieri H accepimus ut regum adflictae fortunae facile multorum opes adliciant ad misericordiam, maximeque eorum qui aut regesregnis H sunt aut vivunt in regno, utut quod Naugerius (2) eis nomen regale magnum et sanctum esse videatur.

itaque tantum victus efficere potuit quantum incolumis numquam est ausus optare. nam cum se in regnum suum recepisset, non fuit eo contentus quod ei praeter spem acciderat, ut illam postea quam pulsus erat terram umquam attingeret, sed in exercitum nostrum clarum atque victorem impetum fecit. sinite hoc loco, Quirites, sicut poetae solent qui res Romanas scribunt, praeterire me nostram calamitatem, quae tanta fuit ut eam ad auris imperatorisimperatoris Madvig: Luculli (L. Luculli tp) imperatoris HEtp: L. Luculli d non ex proelio nuntius sed ex sermone rumor adferret. hic in illo ipso malo gravissimaque belli offensione LL. om. HE.

Lucullus, qui tamen aliqua ex parte eis incommodis mederi fortasse potuisset, vestro iussu coactus quiqui H: quod cett. imperi diuturnitati modum statuendum vetere exemplo putavistis, partim militum qui iam stipendiis confectisconfectis H, Naugerius: confecti cett. erant dimisit, partimpartim... partim Gulielmius: partem... partim H: partem... partem cett. M'. GlabrioniM'. Krause: om. codd. tradidit. multa praetereo consulto; sed ea vos coniectura perspicite quantum illudillud om. H bellum factum putetis quod coniungant reges potentissimi, renovent agitatae nationes, suscipiant integrae gentes, novus imperator noster accipiat vetere exercitu pulso.

satis multa mihimulta mihi H: mihi multa cett. verba fecisse videor qua requa re quale H esset hoc bellum genere ipso necessarium, magnitudine periculosum. restat ut de imperatore ad id bellum deligendo ac tantis rebus praeficiendo dicendum esse videatur. Vtinam, Quirites, virorum fortium atque innocentium copiam tantam haberetis ut haec vobis deliberatio difficilis esset quemnam potissimum tantis rebus ac tanto bello praeficiendum putaretis! nunc vero cum sit unus Cn.Gnaeus Pompeius qui non modo eorum hominum qui nunc sunt gloriam sed etiam antiquitatis memoriam virtute superaritsuperavit Ht, quae res est quae cuiusquam animum in hac causa dubium facere possit?

ego enim sic existimo, in summo imperatore quattuor has res inesse oportere, scientiam rei militaris, virtutem, auctoritatem, felicitatemfacilitatem t. quis igitur hoc homine scientior umquam aut fuit aut esse debuit? qui e ludo atque eatque e HW: atque cett. pueritiae disciplinis bello maximo atque acerrimis hostibus ad patris exercitum atque in militiae disciplinam profectus est, qui extrema pueritia miles in exercituin exercitu om. dp summi fuitfuit summi Eb imperatoris, ineunte adulescentia maximi ipse exercitus imperator, qui saepius cum hoste conflixit quam quisquam cum inimico concertavit, plura bella gessit quam ceteri legerunt, pluris provincias confecit quam alii concupiverunt, cuius adulescentia ad scientiam rei militaris non alienis praeceptis sed suis imperiis, non offensionibus belli sed victoriis, non stipendiis sed triumphis est erudita. quod denique genus esse belliesse belli HE: belli esse cett. potest in quo illum non exercuerit fortuna rei publicae? civile, Africanum, Transalpinum, Hispaniense mixtum ex civibuscivibus Gulielmius: civilibus H: civitatibus cett. atque exatque ex et H: atque b bellicosissimis nationibusmixtum... nationibus del. Bloch, servile, navale bellum, varia et diversa genera et bellorum et hostium non solum gesta ab hoc uno sed etiam confecta nullam rem esse declarant in usu positam militari quae huiushuius om. H viriviri om. b1 scientiam fugere possit.

iam vero virtuti Cn.Gnaei Pompei quae potest oratio par inveniri? quid est quod quisquamquisquam om. H aut illo dignum aut vobis novum aut cuiquam inauditum possit adferreadferri H? neque enim solae suntsolae sunt H: illae sunt solae cett. virtutes imperatoriae quae volgo existimantur, labor in negotiis, fortitudo in periculis, industria in agendo, celeritas in conficiendo, consilium in providendo, quae tanta sunt in hoc uno quanta in omnibus reliquis imperatoribus quos aut vidimus aut audivimus non fuerunt. Testis est Italia quam ille ipseipse om. H victor L.

Sulla huius virtute etvirtute et virtutis H subsidio confessus est liberatam; testistestis H: testis est cett., ita quater Sicilia quam multis undique cinctam periculis non terrore belli sed consili celeritate explicavit; testis Africa quae magnis oppressa hostium copiis eorum ipsorum sanguine redundavit; testis Gallia per quam legionibus nostris iter in Hispaniamiter in Hispaniam H, Madvig: inter Hispaniam E: in Hispaniam iter (om. iter t) cett. Gallorum internicione patefactum est; testis Hispania quae saepissime plurimos hostis ab hoc superatos prostratosque conspexit; testis iterum et saepius Italia quae, cum servili bello taetro periculosoque premeretur, ab hoc auxilium absente expetivit, quod bellum exspectatione eius attenuatum atque imminutum est, adventu sublatum ac sepultum.

testes nuncnunc HE: om. cett. vero iam omnes orae atque omnes terrae gentesterrae gentes H: exterae gentes ac cett. nationes, maria deniquemaria denique H: denique maria cett. omnia cum universa tum in singulis oris omnes sinus atque portus. quis enim toto mari locus per hos annos aut tam firmum habuit praesidium ut tutus esset, aut tam fuit abditus ut lateret? quis navigavit qui non se aut mortis aut servitutis periculo committeret, cum aut hieme aut referto praedonum mari navigaret? hoc tantum bellum, tam turpe, tam vetus, tam late divisum atque dispersum quis umquam arbitraretur aut ab omnibus imperatoribus uno anno aut omnibus annis ab uno imperatore confici posse?

quam provinciam tenuistis a praedonibus liberamliberam om. H per hosce annos? quod vectigal vobis tutum fuit? quem socium defendistis? cui praesidio classibus vestris fuistis? quam multas existimatis insulas esse desertas, quam multas autmultas audistis aut p metu relictas aut a praedonibus captas urbis esse sociorum? sed quid ego longinqua commemoro? fuit hoc quondam, fuit propriumfuit proprium proprium H populi Romani longe a domo bellare et propugnaculis imperi sociorum fortunas, non sua tecta defendere. sociis ego vestrisego vestris H: ego nostris Et: vestris ego dp mare per hoscehosce Hby: hos Et annos clausum fuisse dicam, cum exercitus vestri numquam BrundisioBrundisio H: a Brundisio cett. (cf. §35) nisi hieme summahieme summa HE: summa hieme cett. transmiserint? qui ad vos ab exteris nationibus venirent, captos querar, cum legati populi Romani redempti sint? mercatoribus mare tutummare tutum H: tutum mare cett. non fuisse dicam, cum duodecim secures in praedonum potestatem pervenerint?

Cnidum autCnidum aut quid aut d Colophonem aut Samum, nobilissimas urbis, innumerabilisque alias captas esse commemorem, cum vestros portus atque eos portus quibus vitam acac HEt, Gellius 1. 7. 16: et pd spiritum ducitis in praedonum fuisse potestatepotestatem Gellius sciatis? an vero ignoratis portum Caietae celeberrimum etet H: ac E: atque cett. plenissimum navium inspectante praetore a praedonibus esse direptum, ex Miseno autem eius ipsius liberos qui cum praedonibus anteaantea H: antea ibi cett. (cf. Mil. §50) bellum gesseratgesserat Hpy: gesserant Ebt: gesserunt s a praedonibus esse sublatos? nam quid ego Ostiense incommodum atque illam labem atque ignominiam rei publicae querar, cum prope inspectantibus vobis classis ea cui consul populi Romani praepositus esset a praedonibus capta atque depressadepressa Modius: deprehensa H: oppressa cett. est? pro di immortales! tantamnetantamne W (?), Hotoman: tantane cett. unius hominis incredibilis ac divina virtus tam brevi tempore lucem adferre rei publicae potuit ut vos, qui modo ante ostium Tiberinum classem hostium videbatis, eiei hi Hty, om. Ep nunc nullam intra Oceani ostium praedonum navem esseesse om. H audiatis?

atque haec qua celeritate gesta sint, quamquam videtis, tamen a me in dicendo praetereunda non sunt. quis enim umquam aut obeundi negoti aut consequendi quaestus studio tam brevi tempore tot loca adire, tantos cursus conficere potuit, quam celeriter Cn.Gnaeo Pompeio duce tanti belli impetus navigavit? qui nondum tempestivo ad navigandum marinondum... mari hoc loco hab. HEW, post venit tpd Siciliam adiit, Africam exploravit, indeinde in b1, Hotoman Sardiniam cum classe venit atque haec tria frumentaria subsidia rei publicae firmissimis praesidiis classibusque munivit.

Inde cum secum se HE: se cum cett. in Italiam recepisset, duabus Hispaniis et Gallia TransalpinaTransalpina HE: Cisalpina pd (Transalpina... Achaiam om. t) praesidiis ac navibus confirmataconfirmatis H, missis item in oram Illyrici maris et in Achaiam omnemque Graeciam navibus Italiae duo maria maximis classibus firmissimisquefirmisque H praesidiis adornavit, ipse autem ut BrundisioBrundisio HEW: a Brundisio cett. (cf. §32) profectus est, undequinquagesimo die totam ad imperium populi Romani Ciliciam adiunxit; omnes qui ubique praedones fuerunt partim capti interfectique sunt, partim unius huius se imperio ac potestati dediderunthuius se... dediderunt HE: huius... se dediderunt bp: huius... se dederunt (did- t) tsy. idem Cretensibus, cum ad eum usque inusque in usque Hb1 Pamphyliam legatos deprecatoresque misissent, spem deditionis non ademit obsidesque imperavit. ita tantum bellum, tam diuturnum, tam longe lateque dispersum, quo bello omnes gentes ac nationes premebantur, Cn.Gnaeus Pompeius extrema hieme apparavit, ineunte vere suscepit, media aestate confecit.

est haec divina atque incredibilis virtus imperatoris. quid? ceterae quas paulo ante commemorare coeperam quantae atque quam multae sunt! non enim bellandi virtus solum in summo ac perfecto imperatore quaerenda est sed multae sunt artes eximiae huius administrae comitesque virtutis. ac primum quanta innocentia debent esse imperatores, quanta deinde in omnibusin omnibus HE: omnibus cett. rebus temperantia, quanta fide, quanta facilitatefacilitate pd: felicitate HEt, quanto ingenio, quanta humanitate! quae breviter qualia sint in Cn.Gnaeo Pompeio consideremus. summa enim sunt omniasunt omnia H: omnia sunt cett. (cf. §§13, 51), QuiritesQuirites om. H, sed ea magis exex inex H aliorum contentione quam ipsa per sese cognosci atque intellegi possunt.

quem enim possumus imperatoremimperatorem possumus E, et Schol. ullo in numero putare cuius in exercitu centuriatus veneantcenturiatus veneant HE: veneant cent. cett. atque venierint? quid hunc hominem magnum aut amplum de re publica cogitare qui pecuniam ex aerario depromptam ad bellum administrandum aut propter cupiditatem provinciae magistratibus diviserit aut propter avaritiam Romae in quaestu reliqueritdereliquerit t? vestra admurmuratio facit, QuiritesQuirites facit H, ut agnoscere videamini qui haec fecerint; ego autem nomino neminem; qua re irasci mihi nemo poterit nisi qui ante de se volueritvoluerit de se t confiteri. itaque propter hanc avaritiam imperatorum quantas calamitates, quocumque ventum sitsit est Halm, nostri exercitus adferantadferant H: ferant cett. quis ignorat?

itinera quae per hoscehosce hos H annos in Italia per agros atque oppida civium Romanorum nostri imperatores fecerint recordamini; tum facilius statuetis quid apud exteras nationes fieri existimetis. Vtrum pluris arbitramini per hosce annos militum vestrorum armis hostium urbis an hibernis sociorum civitates esse deletas? neque enim potest exercitum is continere imperator qui se ipseipsum d non continet, neque severus esse in iudicando qui alios in se severos esse iudices non volt. hic miramur hunc hominem tantum excellere ceteris,

cuius legiones sic in Asiam pervenerint ut non modo manus tanti exercitus sed ne vestigium quidem cuiquam pacato nocuisse dicatur? iam vero quem ad modum milites hibernent cotidie sermones ac litterae perferuntur; non modo ut sumptum faciat in militem nemini vis adfertur sed ne cupienti quidem quicquamquicquam H: cuiquam Etb1sy1: cuiquam quicquam b2y2: om. p enim om. H permittitur. hiemis enim non avaritiae perfugium maiores nostri in sociorum atque amicorum tectis esse voluerunt.

age vero, ceteris in rebus quaequae H: qua p: quali y: qualis cett. sit temperantia considerate. Vnde illam tantam celeritatem et tam incredibilem cursum inventum putatis? non enim illum eximia vis remigum aut ars inaudita quaedam gubernandi aut venti aliqui novi tam celeriter in ultimas terras pertulerunt, sed eaeeae hae Ebs res quae ceteros remorari solent non retardarunt. non avaritia ab instituto cursu ad praedam aliquam devocavit, non libido ad voluptatem, non amoenitas ad delectationem, non nobilitas urbisurbis nobilitas H ad cognitionem, non denique labor ipse ad quietem; postremo signa et tabulas ceteraque ornamenta Graecorum oppidorum quae ceteri tollenda esse arbitrantur, ea sibi ille ne visenda quidem existimavit.