Et contristati nimis coeperunt singuli dicere: numquid ego sum, domine? (26, 22).

Quaeret autem aliquis: si bonae conscientiae erant undecim aposto- li (quia mundi erant ab omni proditione magistri), utquid contristati sunt de auditu, quasi potuisset fieri ut unus esset ex ipsis de quo dicebatur? aestimo autem quoniam unusquisque discipulorum sciebat ex his, quae docuerat lesus, quoniam mutabilis et ad malum vertibilis est natura humana et quoniam in conluctatione »adversus principatus et potestates et rectores huius mundi tenebrarum« potest fieri, decidat homo aut circumventus aut vini passus ab adversariis virtutibus ad malum perficiendum. hoc ergo considerantes unusquisque discipulorum, ne forte ipse esset qui praecognitus erat proditor, contristati sunt valde, propter quod dictum fuerat eis: unus ex vobis me tradet, et coeperunt dicere quasi nescientes singuli futurum de se: numquid ego sum, domine? si autem habet rationem, quoniam propter hanc causam timens unusquisque eorum dixit: numquid ego sum, domine, de omnibus futuris timendum est nobis infirmis, qui nondum sapientiam perfectionis accepimus, secundum quam dicit apostolus: »confido enim, quia neque mors neque vita« et cetera »potest separare a caritate dei, quae est in Christo Iesu«. qui autem 3ff Vgl. Π 306, 12 An.: ἐπείπερ οὐδὲν ὑπὸ τοῦ συνειδότος ἐπιστομιζομενος ἐξ ἀναιδείας ἠρώτα κτλ. — 12 ff Vgl. Orig. ia Joh. 13, 22 (IV, 459, 26): ἐμέμνηντο γάρ, οἶμοι, ἄνθρωποι ὄντες, ὅτι τρεπτή ἐστιν ἡ προαίρεσις τῶν ἔτι Προκοπτόντων καὶ ἐπιδεχομένη τὸ ἐναντία θέλειν οἷς πρότερον προέθετο. τάχα δὲ καὶ μαθόντες πρὸς ἃ ἡμῖν ἐστιν ἡ πόλη, εὐλαβοῦντο διὰ τὸ ἐν ἀνθρώποις ἄδηλον μήποτε νικηθέντες παραδέξωνται κοὶ τὴν περὶ τοῦ διδασκάλου προδοσίαν. — 14 Eph. 6, 12 — 25 Rom. 8, 38 f 2 esto] estimo L 5 qui L quid y* | suam x + notam Christo, amplexus est occultationem μ + latere non posse, nimia infidelitate caecatur; idcirco ultra praesumpsit, vel nimia impudentia occulte deprehensus non erubuit Pasch | * * * Kl 9 si] quomodo si B L 18 erat x* Pasch esset p 18/19 contristati sunt L (et) contristati G (B) 19 propter x* propterea μ | fuerat x erat R perfectus est, dubitat de seipso quasi possit et cadere; secundum quam infirmitatem humanam scribens Corinthiis Paulus dicebat: »sed castigo corpus meuni et in servitutem redigo, ne forte cum aliis praedicaverim verim ipse reprobus efficiar«. et vide: quod dicit »ne forte cum praedicaverim ipse reprobus efficiar«, sic pronuntiat quasi timens, forte et cadere possit et reprobus fieri, quod autem dixit » confido « et cetera, confidentis et firmi hominis est propter suam perfectionem, quoniam mille contraria separare eum »a caritate Christi« non quoniam autem apostoli adhuc erant infirmi et iuste timebant, manifestum est ex eo, quod dicit qui sciebat propositum singulorum, quoniam »omnes vos scandakim patiemini in me in hac nocte«.

Et quoniam proponens quis meHora, aliquotiens ad mahtiam transvertitur victus in conluctatione contrariarum virtutum. manifestum est ex eo, quod scriptum est de Petro: quoniam ipse quidem considerans propositum suum, qualem circa Christum haberet adfectum, respondit non cum simulatione sed ex veritate cordis sui (quantum ad se), quoniam »si omnes scandaHzati fuerint, ego solus non scandalizabor«; autem, sciens infirmum eum in suis promissionibus fore, et quoniam brevis timor hominis facturus esset eum recedere de proposito meliori, dixit ad eum: »amen dico tibi quoniam in hac nocte, priusquam gallus cantet, ter me negabis«. et talibus non est inportunum dicere »ne glorieris in domino, nec enim scis quid pariat dies superventura«. et Paulus similiter: »fratres«, inquit, »si praeoccupatus fuerit homo in aliquo dehcto, vos qui spiritales estis confirmate huiusmodi in spiritu mansuetudinis, considerans ne et tu tempteris«, docens quoniam est exitus noster de nobis, quamvis forte meliorum propositum habeamus. haec autem omnia recordantes, quoniam nescimus »quid « nobis »dies superventura«, non inflabimur neque neque gloriabimur ahquando, quamvis sciamus nos multa bona habere; sicut et Paulus cum dixisset de se: »nihil mihi conscius sum«, superaddit: »sed non in hoc iustificatus sum«, tamquam sciens sanctificantem quos praecognoscit et »quos praedestinavit«

Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet (26, 23).

Videns eos de seipsis timentes demonstravit proditorem indicio propheticae vocis dicentis: »qui manducat panem meum mecum, amplificavit adversus me supplantationem«; nec enim discrepat illud hoc quod dicit: qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet. et hoc quoque considerandum est, quid utique nos volens docere salvator, signum dat discipulis suis de luda proditore ex eo, quod cum lesu manum suam in paropsidem intulisset, in quam (sicut aestimo) intingebant carnes pascha edentes, aestimo autem quod malitiam eius multam manifestam facere volens hoc dixit, quoniam quem suscepit ad mensam communem et commanducavit ei (forte quia a principio bene agebat), ipse lesum prodidit tantis honoribus se conplectentem et neque salis eiusdem neque mensae neque panis communicati memor est factus, sed omnia illa transgrediens propter triginta staterum promissionem tradidit largitorem tantorum bonorum. et haec est vere propria consuetudo hominum nimis malorum, ut post salem et panem insidientur hominibus, maxime nihil nociti ab eis, cum quibus communicaverunt panem et salem. denique Daniel de quibusdam huiusmodi hominibus ferahbus et valde mahs ita prophetans dicebat: »super mensam unam falsa loquentur«. Si autem potes spiritalem mensam et cibum spiritalem et do- minicam intellegere cenam, quibus omnibus dignificatus fuerat a Chiisto, abundantius videbis multitudinem mahtiae eius, quibus magistrum et concibum divinae mensae et calicis (et hoc in die paschae) tradidit salvatorem, non recordatus nec in corporaHbus bonis magistri dilectionem, nec in spiritahbus doctrinam eius sine invidia semper communicatam. tales sunt omnes in ecclesia, qui insidiantur fratribus suis, cum quibus ad eandem mensam corporis Christi et ad eundem poculum sanguinis eius frequenter simul fuerunt. si autem oportet et ipsius paropsidis interpretationem accipere, nos quidem ab huiusmodi nos abstineamus, ne aHquid frigidum quibusdam dicere videamur. tamen qui vult etiam in hoc ahquid invenire morale, 2ff Vgl. Π 305, 10 An. : λύων πόντων τὸν φόβον κοὶ διορθούμενος τὸν Ἰούδαν πρῶτον μὲν διὰ συμβόλων μηνύει τὸν προδότην — 3 Psal. 40, 10 — 15 Vgl. Matth. 26, 15 — 20 Dan. 11, 27 Θ΄) 1 paropsidem G 3/4 amplificabit B 4 adversum L Pasch 7 suis R G < B L 15 staterarum y 21 potest G 23 maliciarum 24 et concibum R G et communem cibum B cum cibo L 29 poculum x* potum μ 30 parapsidis L 31 nos < R | frivolum consideret in lege, ubi dona a principibus singularum tribuum offeruntur in dedicatione altaris, <et>; forte intelleget ibi etiam paropsidem esse intellegendam: »in prima«, inquit, »die obtulit donum suum filius Aminadab princeps tribus luda. et obtulit donum suum paropsidem argenteam, triginta et centum pondus eius, et phialam unam argenteam siclorum septuaginta secundum siclum sanctum«.

Et films quidem hominis vadit, sicut scriptuyn est de eo; vae auiem homini illi per quem jilius hominis tradetur (26, 24).

Et lesus quidem, secundum quod videbatur, ibat passurus per crucem; secundum autem, quod vere erat, et ibat et remanebat in mundo cum discipulis suis custodiens eos in fide. nec enim potuissent permanere in fide ipsius. praecipue cum mortuum eum vidissent, nisi ab ipso invisibiliter custodita fuissent corda ipsorum. et non dixit: vae homini illi a quotraditur sed per quem traditur, ostendens alterum 898 a quo tradebatur (id est a diabolo), ipsum autem ludam ministrum esse traditionis. vae autem non solum ludae, sed omnibus proditoribus Christi; quicumque enim Christi discipulos tradit, ipsum Christum tradit. propterea a diabolo quidem traduntur, tamen per homines illos, et ideo vae ilHs. nam si omnem malitiam in hominibus diabolus per homines operatur, et quicumque interficitur ab aliquo, etsi non ab ipso tamen per ipsum est interfectus. et si iudex aliquem interfecerit, iniuste mortis sententiam ferens in aliquem, sciendum est quia ipse, »locum diabolo« dans in se, ministrum se praebuit diabolo interfectionem hominis innocentis. bonum erat ei, si non fuisset natus homo ille, hoc est: illi bonum erat si natus non fuisset, quia nec hoc bono fuerat dignus ut nasceretur. sed quoniam aptus fuerat ex arbitrio suo ut hoc ministerium proditionis consummaretur per eum, ideo natus est malo suo, ut in malum quod secundum propositum suum merebatur incideret.

Eespondens autem ludas dixit: numquid ego sum, Rabbi? (26, 25) Et vide quoniam expectans ludas tantum sermonem Christi de se non praecidit narrationem eius sua responsione, sed post omnes 3 Num. 7, 12 f — 23 Vgl. Eph. 4, 27 2 <et> Kl 2. 4/5 parapsidem x 3 naason B naasor G L 4 princeps (vgl. LXX) principis p 5 triginta y (vgl. LXX) siclorum triginta L | centum] + siclorum B 6 secundum x (LXX) et secvmdum R 8 1. tradivere] tiu-? Kl 8. 30 Lemma imvollstandig? 9 passurus Pasch passus x 10 verbum Pasch 13 ipsoruni] eorum L 17 discipulos christi L 22 iniustae G 24 eis G 24 natus non fuisset B 26 ut x* ut non μ responclit dicens nnynquid ego sum, Rabbi? non ex adfectii discendi, sed secimdum consiietiidinem noniinandi magistnim eum vocavit magister, quasi subsannans eum. quia vocabatur magister cum non esset hoc vocabulo digims. ei dixit ei lesus: tu dixisti, ut »ex »ex iudicaret eum, quoniam ille quasi dubitans dixerat: niunquid ego sum, Eabbi. non quidem secundum conscientiam dubitans, sed fingens se de hoc dubitare. non enim habebat ipsum timorem. quem ceteri apostoli habuerunt; sed ille sme timore quasi timens dicebat. et ideo forsitan post omnium apostolorum smgillatim interrogationes et post Christi narrationem de ipso vix aliquando et ipse mterrogavit, quasi ex cogitatu quodam et versuto consilio. ut similia ceteris apostolis interrogando celaret interim proditionis suae consilium; nam vera tristitia et ’gens non sustinet moram, sicut nec apostolorum sustinuit.

Edentibus autejn eis accipiens lesus panem et gratias agens fregit et dedit discipulis suis dicens: accipite et manducate, hoc est enim corpus menm. et accipiens calicem et gratias agens dedit eis dicens: bibite ex hoc omnes, liic est enim sanguis meus novi testamenti, qui pro mvltis effunditur in remissionem peccatorum (26, 26 — 28). Panis iste. quem deus verbum corpus suum esse fatetur. verbum est nutritorium animarum. verbum de deo verbo procedens et panis de pane caelesti, qui positus est super mensa de qua scriptum est: »praeparasti in conspectu meo mensam adversus eos qui me«. et potus iste, quem deus verbum sanguinon suum fatetur, verbum est potans et inebrians praeclare corda bibentium, qui est in poculo de quo scriptum est: »et pocukim tuum inebrians quam praeclarum est « et est potus iste generatio vitis verae quae dicit: »ego sum vitis vera«, et est sanguis uvae iUius, quae missa in torcular passionis protulit potum hmic; sicut et panis est verbum Christi factum de tritico illo quod wadens in terram« »multum reddidit «. non enim 4 Vgl. Luc. 19, 22 — 5 Vgl. Hieron. in Matth. 216 A: sive incredulitatis sigyium — S Vgl. Matth. 26, 22 — 21 Vgl. Joh. 6, 31 — 22. 25 Psal. 22, 5 — 26 Joh. 15, 1 — 29 Joh. 12, 24 f — 29 ff Vgl. E. Klostermann, Theol. Stud. vind Krit. 103. 197; auch Redepenning, Origenes II, 440 A. 4; Rauschen, Eucharistie iind BuBsakrament 9 3f cum non esset . . . dignus y* eum non esse . . . dignum L 15 manducate + es hoc omnes B 17 meus x* < p | qui x quia 18 efftmdetur B L vom Lemma fehlen vv. 29. 30 26 vere . . . vere G 28 sic et L 29 bis S. 197. 6 non-cor R a (getilgt von ’-’-’) GB (und noch 3 jiingere Hss.: in P mit cave a. R.) < L (mid 2 jimgere Hss.) illum visibilem quem tenebat in manibus corpus suum dicebat deus verbum. sed verbum in cuius mysterio fuerat panis ille frangenfhis. nec potum illum visibilem sanguinem suum dicebat, sed verbum in cuius mysterio potus ille fuerat effundendus. nam corpua dei verbi aut sanguis quid aliud potest esse, nisi verbum quod nutrit, et verbum quod »laetificat cor«? cur autem non dixit: hic est panis novi sicut dixit: hic est sanguis novi testamenti ’i quoniam panis est verbum iustitiae quam manducantes animae nutriuntur, potus autem est verbum agnitionis Christi secundum mysterium nativitatis eius et passionis. quoniam ergo testamentum dei in sanguine passionis Christi positum est ad nos, ut credentes fihum dei natum et passum secundum carnem salvi efficiamur , non in iustitia, in qua sola sine fide passionis Christi salus esse non poterat, ideo tantum de cahce dictum est: hic est cahx testamenti;

amen dico vobis, quod amodo non bibam de generatione vitis huius, nisi cum bibam illud vobiscum nouum in regno patris mei.

Sed et de pane dictum est apud Lucam simihter: »desidrio desideravi hoc pascha manducare vobiscum. dico vobis quod amodo non manducabo illud, nisi inpletum in regno dei«. ergo manducabit salvator bibet panem illum et potum paschalem renovatum »in regno dei«, manducabit et bibet cum discipuhs suis. sicut enim mon rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed semetipsum humihavit usque ad mortem«, sic manducabit panem et bibet de generatione vitis bibet novum, et propter multam bonitatem suam et dilectionem hominum manducabit et bibet cum discipuhs suis, »cum tradiderit regnum deo et patriu. adtende enim quod dicit: cum bibero eum vobiscum novum, non aUo tempore, nisi in regno patris mei. et ahas autem mon est regnum dei esca et potus«, corporahter enim et simihtudinem praesentis cibi et potus mon est regnum dei esca et potus«*** his, qui exhibuerunt se dignos pane caelesti et pane 5f Vgl. Orig. tom. I, 30 in Joh. (IV, 37, 24 ff); Hieron. in Matth. 216 C: panem, qui »confortat cor hominisa — 5 Vgl. Sap. Sal. 16, 26 ? — 5 f Vgl. Psal. 103, 15 — 14 Vgl. Luc. 22, 20 — 17 Luc. 22, 15 f — 20 Luc. 22, 16 — 21 Phil. 2, —8 — 25 I. Cor. 15, 24 — 28. 29 Rom. 14, 17 — 30 Vgl. PsaL 77, 25 4 corpus dei verbi B cm-rus dei verbimi R G 8 quem B 9 eiua nativitatis L 14 novi testamenti bibite ex hoc omnes B 17 similiter dictum est apud lucam B 26 eum] ipsimi p 27 autem < B 29 poti 30 Liicke Kl, etwa < spiritaliter autem est »esca et > et esca illa. de qiia dicit salvator: »mea esca est, ut faciam voluntatem eius qui me misit et perficiam opus eius«. quoniam autem »in « manducabimus et bibemus. ex multis locis scripturarum est demonstrare, praecipue ex eo quod scriptum est: »beatus qui manducaverit panem in regno «. ergo inplebitur »in regno «in hoc et manducabit eurn lesus cum discipulis suis et bibet; et quod dicit apostohis: »nemo vos iudicet in esca et in potu et cetera quae sunt umbra futurorum«, revelationem habet ad futura mysteria de escis potibus spiritaHbus, quorum umbra fuerunt quae de escis et potibus in lege fuerant scripta. manifestum est auteni quoniam veram escam et verum potum manducabimus et bibemus »in regno dei«, per ea et confortantes verissimam illam vitam.

Et quod dicit: accipiens lesus panem, simihter et accipiens calicem, qui parvulus quidem est »in Christo« et in Christo adhuc carnahs, intehegat communiter; prudentior autem quaerat, a quo accipiens lesus. deo enim dante accipit et dat eis qui digni sunt a deo accipere panem et cahcem. quomodo autem dat deus panem, significat et lacob dicens: »si fuerit dominus deus meus mecum, et dederit mihi panem ad manducandum, et vestimentum ad vestiendum, omnia quaecumque mihi, domine, dederis, decimam decimabo tibi«, scriptum est in evangeho secundum lohannem: »non Moyses dedit vobis panem, sed pater meus dat vobis panem de caelo verum«. et lesus <edentibus>; secum pariter agunt festivitatem, panem a patre gratias agit, et frangit, et dat discipulis suis secundum quod unusquisque eorum capit accipere, et dat dicens: accipite et manducate, et ostendit, quando eos hoc pane nutrit, proprium esse corpus, cum sit ipse verbum, quod et nunc necessarium habemus et cum fuerit »in regno dei« inpletum. sed nunc quidem nondum tunc autem inpletum, cum et nos praeparati fuerimus ad capiendum pascha plenum, quod venit ut inpleat, qui non venit »solvere legem 1 Joh. 4, 34 — 2. 11. 28 Luc. 22, — 4 Luc. 14, — 7 Col. 2, 16 f — 8ff Vgl. Orig. tom. Χ, 14 in Joh. (IV, 185, 29): σύμβολα τῶν ἐκεῖ μελλόντων τρέφειν κοὶ ἰσχυροποιεῖν ἡμῶν τὴν ψυχήν. — 9 VgL Hebr. 10, 1 — 10 Vgl. Joh. 6, 32 - 12 VgL PsaL 103, 15 — 14 Vgl. I. Cor. 3, 1 — Vgl. I. Cor. 3, 3 — 18 Gen. 28, — 22 — 21 Joh. 6, 32 — 30 Vgl. Matth. 5, 17 6 quod Kl quoniam quod x quoniam R 7 et1] aut B 9 potis potis 1 u. 2 G 12 ea] eam B 15 intellegat x* inteUigit p 18 deus y* < L 23 Diehl Kl 24 fregit G I suis < B | secundum < G 29 et x* sed adinplere«, et niinc quidem inplere »quasi per speculum in inpletionis: »tunc autem facie in faciem« inplere, »cum quod perfectum est«.

Si ergo et nos volumus ’panem benedictionis accipere ab lesu qui consuetus est eum dare, eamus »in civitgaem« in domum ubi facit lesus »pascha cum discipulis« suis, praeparantibus eum notis ipsius, et ascendamus ad superiorem partem domus »magnam et stratam et praeparatam«, ubi accipiens a patre calicem et agens, dat eis qui cum ipso ascenderint, dicens: bihite, quia hic est sanguis meus novi testamenti. qui et bibitur et effunditur: bibitur quidem a discipulis. effunditur autem in remissionem peccatorum commissorum ab eis, a quibus bibitur et effunditur. si autem quaeris, quomodo etiam effunditur, discute cum hoc verbo etiam quod scriptum est: »quoniam caritas dei diffusa est in cordibus nostris«. si sanguis testamenti infusus est in corda nostra in remissionem peccatorum nostrorum. effuso eo potabili sanguine in corda nostra, remittuntur et delentur omnia quae gessimus ante peccata. ipse autem qui accepto calice dicit: bibite ex hoc omnes, nobis bibentibus non discedit a nobis, sed bibit eum nobiscum (cum sit in singulis ipse), quoniam non possumus soli et sine eo vel manducare de pane illo vel bibere de generatione vitis illius verae. nec mireris quoniam ipse est et panis et manducat nobiscum panem, ipse est et potus generationis de vite et bibit nobiscum. omnipotens enim est verbum dei et diversis appellationibus nuncupatur, et innumerabilis est ipse secundum multitudinem virtutum, cum sit omnis virtus unus et ipse. Deinde docebat discipulos qui festivitatem celebraverant cum magistro et acceperant benedictionis panem et manducaverant corpus verbi et biberant calicem gratiarum actionis, pro his omnibus hymnum dicere patri et de alto transire ad altum, quia fidelis non potest aliquando aliquid agere in convalle. propter quod ascenderunt 1 I. Cor. 13, 12 — 2 I. Cor. 13, 10 — off Vgl. Marc. 14, 13 ff — 14 Rom. 5, 5 — 21 Vgl. Joh. 15, 1 — 26 ff Vgl. Hieron. in Matth. 217 B: iuxta hoc exemplum qui pane salvatoris et calice saturatus et inebriatus fuerit, potest laudare deum et conscendere montem Oliveti 6/7 eiim ei notis y* eum notis ei L ipsum notis μ 13 discute] disce L 14 diffusa x* Pasch effusa p 18 dicit bibite y bibit. dicit L 21 illius vitis L 23 dei B L Pasch deus G R 26 deinde] denique B 30 propter quod X* propterea p in moniem Oliveti, in quo unaquaeque oliva quasi arbor faciens fructum dicere potest: »ego autem sicut oliva fructifera in domo dei«. et qui nondum sunt facti quasi »oliva fructifera in domo dei«, sed sunt adhuc »quasi novella olivarum in circuitu mensae« patris sui, possunt esse in monteOliveti, de quo prophetat et Zacharias. et quam apte mons misericordiae est electus, ubi praenuntiaturus fuerat scandalum infirmitatis discipulorum suorum: quia non optabat ut fieret, sed praenuntiabat quod erat futurum, iam tunc praeparatus non ut repelleret discipulos discedentes, sed ut reciperet convertentes.

Tunc dicit eis lesus: omnes vos scandalum patiemini in me hac nocte; scriptum est enim: percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis. cum autem surrexero, praecedam vos in Galilaeam (26, 31. 32). Qui scandalizantur, non in die scandalizantur sed in nocte, et in nocte illa, in qua proditur lesus. sic enim et Petrus denegans non in die denegat sed in nocte, et in nocte cui nondum adproperat lux; ante enim cantum galli negat. si quis autem quaerat, quomodo post tanta et talia signa et prodigia, et sermones non ex inferiori virtute (quam ex qua facta fuerant signa et prodigia) dictos scandalizantur discipuli, sciat quia vult ostendere per haec sermo quoniam, sicut »nemo potest dicere dominum lesum, nisi in spiritu sancto«, sic potest sine scandalo esse sine spiritu sancto. quando autem inplebatur, quod dixerat lesus: omnes vos scandalum patiemini hac nocte, »nondum erat spiritus sanctus adhuc, quoniam lesus nondum fuerat honorificatus«. nos autem postquam confessi fuerimus lesum in spiritu sancto, quoniam »qui spiritu dei aguntur, hi fihi dei sunt«, si post spiritum sanctum scandalum passi fuerimus aut non habebimus excusationis locum, quasi scandalizati sine spiritu sancto aut denegantes sine spiritu sancto. et illi quidem 2f Psal. 51, 10 —4 Psal. 127, 3 — 5 Zach. 14, 4 — 6 Ἐλαιῶν = ἔλαιον = ἔλεος, vgl. S. 185, 2 f — 15 Vgl. Matth. 26, 58 ff — 21 I. Cor. 12, 3 — 24 Joh. 7, 39 — 26 Rom. 8, 14 — 28 Vgl. Hebr. 6, 4 ff; 10, 26; 12, 17 ? 6 praenuntiaturus x* pronuntiaturus p 8 prenuntiabat μ pronuntiabat x* 9 discedentes x* descendentes p 16 iesus] christus L 16 adproperat G R adpropiraverat B properaverat L 17 enim galli cantum R (G) cantum enim galli (B) L 19 dictos x* dicto p 23 hac] in hac B 24 erat y datus erat L | adhuc] datus B Pasch 25 glori- ficatus Pasch 28 habemus μ scandalizati sunt qiiasi adhuc consistentes in nocte, nobis autem iam »nox promovit, dies autem adpropinquavit«, propter quod »sicut die honeste ambulemus«. qui autem honeste ambulat in luce qui autem in kice est non denegat Christum, quia non est in nocte. adhuc autem ideo illi scandalizati sunt in nocte (sicut dominus ipse testatur), quoniam secundum scripturam pro nobis omnibus pater »filio unico non pepercit, sed tradidit eum pro « in passionem, ut ad modicum dispergantur ores gregis scandalum passi, post hoc autem congregentur a resurgente Christo et praecedente eos in Galilaeam, qui se sequi vohierint in Gahlaeam gentium, ut »populus qui sedebat in tenebris videat lumen magnum et qui <sedebant> in et umbra mortis lux eis oriatur«.

Respondens autem Petrus dixit ei: si omnes scandalizati fuerint, ego numquam scandalizabor. et dixit ei Iesus: amen dico tihi, quoniam in ista nocte, priusquam gallus cantet, ter me negabis. dicit ei Petrus: etsi fuerit me tecum mori, non te negabp/ similiter et omnes discipuli dixerunt (26, 33—35).

Dicit apostolus in epistola ad Romanos: »sit autem deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum «, non praecipiens omnem hominem fieri mendacem sed pronuntians esse mendacem, de Psalmo dicente: »ego dixi in excessu mentis meae: omnis homo mendax«. hic autem Petrus audiens salvatorem dicentem »omnes scandalum patiemini in me hac nocte« dominum nostrum facere mendacem per ea, quae sibi confidens dicebat: si omnes scandalizati fuerint, ego non scandalizabor, non considerans quoniam. qui dixit: »ego sum veritas«, mentiri non poterat. propter hoc (sicuti 2 Röm. 13, 12 f — 7 Vgl. Rom. 8, 32 — 10 Vgl. Matth. 4, 16 — 18 3, 4 — 21 Psal. 115, 2 — 22 ff Vgl. Π 309, 15 An.: μονονουχὶ γὰρ ὕτω φησίν· ἀλλ’ ἔσται μᾶλλον Χριστὸς μὴ ἀληθεύων ἢ ἐγὼ σκανδαλιζόμενος. — Vgl. Orig. in Joh. 13, 6 ff (IV, 434, 9): ἀνεξετάστως γὰρ πρὸς τοῦτο κοὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ ἀποφάσεως εἶπεν . . . καὶ τοῦτο ἔτι τότε προπετὲς ὂν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ αἴτιον οἶμαι γέγονεν τοῦ ὑπὲρ τὸ μέτρον τοῦ τῶν λοιπῶν σκανδαλισμοῦ ἡμαρτηκέναι αὐτόν, ἀρνησάμενον τὸν Ἰησοῦν τρὶς πρὶν ἀλεκτοροφωνίας. — 22 Matth. 26, 31 — 26 Joh. 14, 6 2 promovit] remota est L | quod] + dicitiu- L .3 ambulat x* ambu- lat et λ in notis 4 qui—est1 y* < L | non1] nondiun B 7 imico 10 gaUlaeam gentivun, ut populus y* Galileam ut populus gentium L 11 <sedebant>; Diehl 14 et x* < μ | iesus < B 15 dicit lefuerit GL (vgl. S. 203, S) oportuerit Bc 18 sit] si L 21 de y* < 23 hac] in hac B 26 sicut B ut Pasch stimo) omnes quidem discipuli scandalizati sunt tantum in lesum, Petrus autem, qui aestimavit mendacem posse facere veritatem, non tantum scandalizatus est, sed etiam derelictus propter audacem suam promissionem iuxta scandalum etiam denegavit. Et quoniam non solum inconsiderate, sed paene etiam impie dixit: et si omnes scandalizati fuerint in te, ego non scandalizabor, nec cogitans lubricam naturam humanam magnum protulit verbum, ideo nec ad modicum est derelictus, ut etsi denegaret, vel semel denegaret. sed abundantius derelinquitur ut ter denegaret. ut arguatur audacia promissionis eius per unam ancillam et hoc verbum interrogantem et dicentem: »et tu cum lesu Galilaeo « * * * et denegaret wcoram omnibus dicens: nescio quid dicis«, et iterum denegaret non simpliciter »cum iuramento«, et tertia vice non solum cum iuramento sed cum tatione : »quia nescio hominem«. perhoc autem instruimur, ut numquam sine consideratione aliquid promittamus super habitudinem nostram humanam, quasi qui valeamus inplere Christi confessionem ex nobis aut aliquid praeceptorum dei, ammonente nos apostolo et dicente: »noli altum sapere, sed time.« debuerat enim, postquam audivit quia »omnes vos scandalum patiemini hac nocte«, ut postulasset dominum et dixisset: et si omnes scandalizati fuerint in te, esto in me, ut ego non scandalizer, et: dona mihi praecipue gratiam hanc, ut in tempore cum omnes discipuli tui fuerint scandalum passi, ego in denegationem non cadam nec ab initio scandalizer. si enim postulasset, forsitan amotis ab eo ancillis ceterisque ministris non denegasset; nec enim poterat fieri, ut facta interrogatione potuisset dicere «dominum Iesum« »in spiritu sancto« aut confessus fuisset, cum »spritus sanctus nondum fuisset datusc.

Quaeres autem, si possibile erat, ut nec scandahzaretur semel salvatore dicente, quia ))omnes vos scandalum patiemini in me«. ad quam quaestionem aliquis respondebit, quoniam necesse erat ore 901 verissimo praedicente, quia »omens vos» scandalizabimini, fieri quod 9f Anders Hieron. in Matth. 2 1 8 A : non est temeritas nec rmndacium etc . — 11 Matth. 26, 69 f - 12 Matth. 26, 72 - 14 Matth. 26, 74 - 18 Rom. 11, 20 — 19. 29. 31 Matth. 26, 31 - 25 Vgl. I. Cor. 12, 3-26 Vgl. Joh. 7, 39 7 humanam naturam B 11. 12 denegaret y* denegavit L 11 Liicke Kl, vgl. Ζ. 24: es fehlen Worte aus Matth. 26, 71. 73 12 dicitis G 13/14 devotatione y* (devotione B) denotatione L 18 enim] + Petrus Pasch 19 hac] in hac B 20 . in me esto B 21 hanc gratiam L 23 enim x* eum ρ 25 iesum + n B 28 nec x* ne ρ praedictum erat ab lesu. alius autem dicet quoniam, qui exoratus a Ninivitis quac praedixerat per lonam non fecit (propter paenitentiam Ninivitarum), hiiic possibile fuit ut repclleret ctiam a Petro scandalum deprecante. nunc autem promissio eius audax ex adfectu quidem prompto non tamen prudenti facta est ei causa, ut non solum scandalizaretur verum etiam ter denegaret. quaeres adhuc, si postquam audivit lesum dicentem: amen dico tibi, priusquam gallus cantet in kac nocfe, ter me negabis, non addidisset: si fuerit mihi mori tecum, non te negabo, sed deprecatus fuisset ut repelleretur ab eo praecognita ipsi denegatio eius. si forte non denegasset. et aliquis quidem dicit, quoniam locum quidem habebat deprecatio Petri, cum dixisset: »omnes vos scandalum patiemini in «, auxilium accipere ut ne scandalizaretur; nec enim cum amen prolatum fuerat dictum: »omnes vos scandalum patiemini«. postquam autem cum adfirmatione iuramenti non erat possibile ut non denegaret. si enim iuramentum erat Christi amen. mentitus fuisset dicens: amen dico tibi. si verum dixisset Petrus quia non te negabo.

Videntur autem mihi ceteri discipuli lesu cum prospectu et cogitatu (quod primum quidem fuerat dictum »omnes vos scandalum patiemini in me hac noctec) nihil dixisse neque professos fuisse quasi non essent scandalizandi; videbant enim veracem esse lesum haec praedicentem. ad hoc autem quod soli dictum est Petro amen dico tibi, antequam gallus cantet. ter me negabis, promiserunt similiter Petro: et si fuerit nobis mori tecum, non te negabimus. quod Petrus quidem non convenienter fecit post Christi prophetiam de eo negaturo ter ante galli cantum; ceteri autem, quasi qui non erant conprehensi in illa prophetia nec tenebantur in illis quae ad Petrum fuerant dicta, responderunt promittentes, non promissionibus suis mendacem dominum facere cupientes. sicut facere voluit Petrus. sicut enim cum transfiguratus fuisset in monte excelso, apparentibus in gloria sirnul cum lesu Moyse et Elia dixit: »vis faciamus hic tria tabernacula, unum tibi et unum Moysi et unum Eliae? nesciens quid loqueretur«, (sicut scriptura testatur de eo), sic et hic inesciens quid « 1f Vgl. Jon. 3, 10 — 11. 13. 19. Matth. 26, 31 — 31 Matth. 17, 4 2 per] super G 3 huic Kl sic G L si B 4 adfectu x* effectu p 9 ipsi x* ipsius μ 10 eius y* < μ | 1. dicet? Kl 11 vos dixit: si fuerit mihi mori tecum, non te negabo. ciim lesu enim mori pro nobis omnibus moriente, ut nos vivamus, hominum non erat, quoniam omnes fuerant in peccatis et omnes opus habebant, ut pro eis alius moreretur non ipsi pro aliis.

Tunc venit lesus cum illis in praedium quod dicitur Gethsemani (26, 36).

Scienti Hebraicorum nominum interpretationem etiam nomen huius praedii quod vocatur Gethsemani prodest ad manifestationem loci istius, quoniam non sine causa positum est apud Matthaeum et Marcum etiam praedii nomen. nos autem, praetermittentes illud, hoc solum suggerimus, quomodo lesus cum discipulis venit ad praedium hoc quod vocatur Gethsemani, accipiens eos ex loco illo, in quo pascha manducavit cum eis, nec enim conveniebat, cum proderetur, ab illo capi loco, ubi cum discipulis manducaverat pascha. conveniebat autem et, priusquam proderetur, orare et orandi eligere locum mundum ad orationem; sciebat enim quoniam, sicut differt aer ab aere mundiore, sic terra sancti loci et sanctioris, sicut scriptum est: »locus in quo tu stas, terra sancta est«. et quaeres si praeter adfectum etiam ex loco orationis, in quo quis orat, fit oratio mundior et magis acceptabilior, secundum quod scriptum- est: »domus mea domus orationis vocabitur«, de qua et alibi dicitur: »et exaudivit de sancto suo vocem meam«, et vir quidem ludaicus nec dubitat huiusmodi, qui autem propter Christi doctrinam recessit a »Iudaicis fabulis« et ab omnibus, quae corporaliter ab eis intelleguntur, non propter locum fieri orationem distantem ab oratione, sed quia melius est cum nullo orare quam cum malis orare. ad demonstrationem autem traditionis istius utetur exemplo, quod lesus in domo lairi sacerdotis oraturus pro mortua filia eius »omnes eiecit foras« et tantum elegit secum, qui et super monte facti fuerant testes transfigurationis ipsius, propter hoc enim et in ecclesiis Christi consuetudo tenuit talis, ut qui manifesti sunt in magnis delictis, eiciantur ab 10 Vgl. Marc. 14, 32 — 17 Ex. 3, 5 — 20 Jes. 56, 7 — 21 Psal. 17, 7 — 23 Vgl. Tit. 1, 14 — 26 ff Vgl. Marc. 5, 40 — 29 Vgl. Matth. 17, 4 ff — 30ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 129 1 mori mihi L 5 getsamani G 6 vom Lemma fehlt vv. 36b—39 8 huius] eius B | vocatur x* vocant μ 8. 12 gessemani G 17 mun- dior y | sic] < L + et B 19 magis x Pasch < μ 20 21 quo Pasch 24 dicet Kl (vgl, utetur Ζ. 27) dicit x 29 montem BL (vgl, Pasch) 31 in magnis delictis sunt B oratione communi, ut ne »modicum fermentum« non »ex corde orantium totam unitatis consparsionem et consensus corrumpat.

Habet autem et hic sensus quod iuste obiciatur his, qui non quomodo debent sic intellegunt, accipientes occasionem ut dicant proximo suo: me adpropinques mihi, quia mundus sum«. quod fecit et ad publicanum longe stantem et pectus suum percutientem et dicentem: »domine, propitius esto mihi peccatori«. mensurate facere hoc debemus, ut nec cuni indignis oremus propter honorem orationis (secundum eum qui dixit: xsi duo in vobis convenerint in idipsum, de omni re quamcumque petierint, fiet eis«), nec spernamus nos praeponentes propter iactantiae casum (secundum eum qui dixit: »qui se exaltat humiliabitur«). haec autem propter quod dictum est: sedete hic, donec eo illuc orare.

Accipiens autem Petrum et duos filios Zebedaei coepit tristari et taediari, vel sicut Marcus exponit, »coepit pavere et taediari«. ipsos autem discipulos adsumpsit et super montem, cum esset transfigurandus, 902 et ad filiam lairi sacerdotis. et quaero, si aliquid secretius forte vidit, in tempore priusquam pateretur, lesus ubi vadens vohiit orare. forsitan enim vidit adsistentes »reges terrae et principes« gregatos »in unum adversus dominum et adversus« se eius«. propter quod quasi multis illis constitutis et in malitia coepit tristari et taediari vel et »pavere«. et considera, quia non dixit: tristabatur et taediabatur, sed: coepit tristari et taediari. multum enim interest inter tristari et incipere tristari. si ergo aliquis defendens passiones humanas profert nobis etiam ipsum tristatum fuisse lesum, If Vgl. I. Cor. 5, 6 — Vgl. II. Tim. 2, 22 — 5 Jes. 65, 5 — 5 ff Vgl. Orig. hom. II, 1 in Psal. 37 (Lo 12, 258): donge te fac a me neque accedas ad me, quoniam mundus sumw, fragm. ep. ad Titum (Lo 5, 291): qui Cataphryges nominantur, observantes falsos prophetas et dicentes: me accedas ad me, quoniam mundus sum«; non enim accepi uxorem ctc. und oben S. 35, 27, vgl. Harnaek L-G I, 238 TU. 42, 4, 79 E. Klostermann ZXTW 1932, 312 — 7 Luc. 18, 13 — 9 Matth. 18, 19 — 12 Luc. 18, 14 — 15. 22 Marc. 14, 33 — 16 Vgl. Matth. 17, 4 ff — 17 Vgl. Marc. 5, 37 — 19 ff Vgl. Psal. 2, 2 — 23ff Vgl. Hieron. in Matth. 218 D: aliud est enim contristari et aliud incipere contristari . . . contristahatur autem non timore patiendi ut ne X* et ne p 4 accipientes + sic μ 6 stantem Kl orantem x 9 in1] ex B 10 quacumque B 11 causam p 15 tediare L 18 ubi y* et ibi L aiidiat quoniam. qui »temptatus est per onmia secundum similitudinem piaeter peccatum«, hic non est tristatus tristitia passionis ipsius, factus est secundum humanam naturam tantum in ipso principio tristitiae et pavoris, ut ostendat discipulis suis praesentibus (maxime Petro magna de se existimanti) rebus ipsis, quod et postea eis dixit, quia »spiritus promptus est, caro autem infirma«, et non est aliquando in ea sed semper timendum de ea; quoniam incauta confidentia ad iactantiam ducit, timor autem infirmitatis ad auxilium dei confugere adhortatur, sicut et dominum ipsum paululum progredi et cadere in faciem et orare. ergo coepit quidem tristari < et taedi- Β (Matthaei) II, 87, 6 An.: τὸ secundum humanam naturam, τῆς λύπης πάθος ἢ (1. καὶ ? Diehl) quae talibus passionibus τῆς ἀδημονίας οὐ περὶ αὐτὴν γένοιτ’ subdita est, non autem secundum ὄν τὴν θείαν φύσιν· παντὸς γὰρ divinam virtutem. quae ab huiusmodi ἐπέκεινα πάθους ἐστί. passione longe remota est.

Et haec dicimus de lesu, ut θελῆσαι δέ φαμεν τὸν σαρκωθέντα non arbitreris. sicut quaedam λόγον καὶ τῶν τῆς ἀνθρωπότητος haereses, hominem eum fuisse, καθικέσθαι μέτρο,ν κτλ. sed deum veram humani corporis suscepisse naturam. qui »poterat conpati infirmitatibus nostris«, quoniam et ipse erat infirma natura humani corporis »similiter et ipse participans« corpus et sanguinem, quoniam et pueri (de quibus dicit: »ecce ego et pueri quos mihi dedit «) »participant carnem et sanguinem«. videns ergo instans sibi certamen, quod non erat ei »adversus carnem et sanguinem« sed adversus tantos »reges terrae« adsistentes congregatos »in unum adversus« se quantos numquam, »pavere« vel tristari, nihil amphus tristitiae vel pavoris patiens nisi principium tantum. nec enim scriptum est, quia pavit vel tristatus est, 1. 22 Hebr. 4, 15 — 6 Matth. 26, 41 — 11 ff Vgl. Theophyl. in Matth. 448 C: τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης φύσεως τὸ δειλιᾶν θάνατον. — 17 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 78 — 23 Hebr. 2, 14 — 24 ff Hebr. 2, 13 f — 26 Eph. 6, 12 — 27 Vgl. Psal. 2, 2 — 29 Marc. 14, 33 2 tristitiam G 3 humanam naturam (vgl. Ζ. 12 12/13)] humanitatem L (vgl. Pasch) 5 et y* < L 9 paulum B 11 quidem G | taediari>; Diehl, vgl. Β 25 carnem et sanguinem y* cami et sanguini 28 unam G sed »coepit pavere« et coepit tristari, quando et dixit: tristis est mea usque ad mortein. quod ipsum tale aliquid significaie videtur, tamquam si dicat: tristitia coepta est in me, ut non omnimodo sim sine gustu tristitiae; non semper sed usque ad tempus mortis in me est, ut cum mortuus fuero peccato, moriar et universae tristitiae, cuius principium tantum fuit in me.

Sustinete hic, et vigilate mecum; ac si dicat: etsi aliis discipulis dixi: sedete hic, donec vado illuc orare et adduxi vos tres usque huc, nolo vos ulterius progredi, necdum enim potestis. propter hoc manete hic vigilantes, sicut et ego vigilo, scientes quoniam ceteros quidem iussi sedere ibi quasi inferiores, ab agone isto servans eos securos, vos autem quasi firmiores adduxi, ut nmecum conlaboretis in vigiliis et orationibus«. tamen et vos manete hic, ut unusquisque gradu suae vocationis consistat, quoniam et omnis gratia (quamvis fuerit magna) habet et superiorem. quod autem hoc significat dicens: manete hic, manifestum est ex eo, quod in sequentibus dicitur: proqressus autem pusilhim cecidit in faciem suam. propter quod maneamus, amus,ubi praecipit lesus, secundum quod et apostolus mandat: »unusquisque, iii qua vocatione vocatus est, in hac maneat apud deum«, omnia faciamus ut cum eo pariter vigilemus, qui »non dormit neque dormitat custodiens Israel«. ad hoc autem adduxit eos, maxime magna de se confidentem, ut videant et audiant, ubi est posse hominis et quomodo impetratur. videant quidem cadentem in faciem suam, audiant autem dicentem: pater, si possibile est, transeat calix iste a me, et discant non magna de se sapere sed humilia aestimare, nec veloces esse ad promittendum sed solliciti ad orandum. ideo et illos duxit, qui videbantur fideliores et fortes similes Petro, in quibus similiter facile poterat locum invenire iactantia propter fiduciam fidei, mediocres autem (quantum ad periculum dico iactantiae) ipsa fidei exiguitate muniti sunt.

Et progressus pusillum cecidit in faciem suam orans et dicens: pater, si possibile est, transeat calix iste a me. qui dixit: »discite a me, 1 Marc. 14, 33 — 5 Vgl. Rom. 6, 10 — 9 Vgl. I. Cor. 3, 2 f — 12 Rom. 15, 30 — 13 f Vgl. I. Cor. 7, 20 — 18 I. Cor. 7, 20 — 20 Psal. 120, 4 — 32 Matth. 11, 29 1 cepit et B 11 11f inferiores — quasi x* < p 18 praecepit B 19 hac μ hoc x 20 omnia] cum eo somnia L 21 ad hoc] adhuc y 25 nec y Pasch non L quia niitis sum et huniilis cordect, laudabiliter se huniilians, et nunc cadit in faciem orans et adhuc ampHus postmodum huniiliat se »factus actus oboediens usque ad mortem«; quoniam pretium exaltationis est, nec enim exaltatur a deo nisi qui humihaverit se propter deum. cadit autem in faciem orans non multum progressus sed pusillum a tribus discipuHs suis manentibus secum; nolebat enini longe fieri ab eis, sed iuxta eos constitutus orare. qui autem dicit orans: si possibile est, transeat calix iste a me, manifestans in oratione suam devotionem, quasi »dilectus filius« et conplacens dispositionibus patris, sed non sicut ego volo, sed sicut tu, docens ut non oremus nostram fieri voluntatem sed dei, quando factum fuerit ut aUquid aliud velimus quam deus. pater, si possibile est, transeat calix iste a me; sed non sicut ego volo, sed sicut iu. secundum quod coepit pavere et tristari, secundum illud et orat calicem passionis transire a se; sed non sicut vult ipse, sed sicut vult pater. suscipiens enim naturam carnis humanae omnes proprietates inplevit, ut non in phantasia habuisse carnem aestimaretur, sed in veritate; secundum quod in hoc loco orat calicem passionis transire a se, sed non sicut vult ipse, sed sicut vult pater: quoniam proprium est omnis hominis fidehs, primum quidem nolle pati aliquid doloris. maxime quod ducit usque ad mortem, quia homo est carnalis, si autem sic voluerit deus, adquiescere etiam contra vokintatem suam, quia fidelis est ne plus videatur in se desperare quam in deum sperare. nam sicut multum confidere non debemus, ne nostram virtutem videamur profiteri, sic multum pusillanimiter agere et diffidere non debemus, ne dei adiutoris nostri inpotentiam videamur pronuntiare. haec ergo voluntas, quam dicit: si possibile est, transeat calix iste a me; sed non sicut ego volo, sed sicut tu, non est secundum substantiam eius divinam et inpassibilem, sed secundum naturam eius humanam et infirmam.

Et venit ad discipulos suos et invenit eos dormientes, et dicit Petro: sic non potuistis una hora vigilare mecum? vigilate et orate, ne intretis in temptationem (26, 40. 41). Quamdiu quidem adfuit lesus discipuhs suis non dormierunt, pusillum autem progrediente eo ab eis nec una hora potuerunt vigilare 1 Psal. 115, 3f - 7ff Vgl. Psal. 22, 5-10 Vgl- Marc. 14, 32ff; Luc. 22, 40Η - 11 Vgl. Marc. 1, 12f; Luc. 4, Iff - 20 Joh. 1, 1 - 26- VgL Joh. 11, 25 - 31 Vgl. Matth. 26, 39 3 salutemus Koe Ι eum x illum μ 13 autem y* 17f propterea — htunanam y* L Ι quia R qu = = G quoniam B 28 dixit L 30 vom Lemraa fehlt v. 41b eo absente. propter quod oremiis, iit nec modicum aliquando lesus progrediatur a nobis, sed inpleat quod promisit in nobis dicens: »ecce ego vobiscum ero omnibus diebus usque ad consummationem saeculi«. sic enim vigilabimus eo excutiente somnum ab anima sine quo possibile non est inplere mandatum quod dicit: »nec des somnum oculis tuis, aut palpebris tuis dormitationem, ut evadas sicut damula ex retibus et sicut avis ex laqueoc tamen veniens ad discipulos et inveniens donnientes suscitat eos verbo ad audiendum, ut iam quasi audientibus dicat, quod dicit: sic non potuistis una hora vigilare mecuni. praecipit autem vigilare, ut vigilantes oremus. vigilat autem qui facit opera bona, vigilat qui sollicite agit de fidei veritate, ne in aliquod tenebrosum dogma incurrat. qui enim sic vigilans orat, illius exauditur oratio; hoc enim significat dicens: vigilate et orate, ut primum vigilemus et sic vigilantes oremus. ut ne intretis in temptationem: hoc (secundum quod multi intellegunt) tale est ac si dicat: ut non temptemini; si autem sic placuerit deo, adquiescite deo, sicut me audistis orantem. considera autem, si possibile est sic intellegere magis, quoniam vita nostra ipsa »temptatio est« secundum lob; trare autem in temptationem aut venire in temptationem est cadere in temptationem et vinci ab ea. et puto quia nemo venit ad lesum simul et in temptationem; sed si quidem venit ad lesum, non venit in temptationem, si autem venit in temptationem, non venit ad lesum. ad lesum enim nemo venit nisi quem trahit pater ad lesum, ut resuscitetur ab eo. ad lesum ergo venimus, ut etsi temptator nos fuerit persecutus et mala ex eo, non conprehendamur ab eis, sicut scriptum est: »persequentur te mala et non conprehendent«. ad peccatorem dicitur consequenter: »persequentur te mala et conprehendent te«.

Spiritus quidem promptus, caro autem infirma, sicut et tuus, o Petre, spiritus fuit promptus ad promittendum, caro autem erit infirma ad confitendum. sed hoc est considerandum, utrum 3 Matth. 28, — 5 Prov. 6, 4 f — 15 ff Vgl. Hieron. in Matth. 220 B: non ait: vigilate et orate, ne temptemini, sed: ne intretis in temptationem, hoc est ne temptatio vos superet et vincat — 18 Job 7, 1 — 22 Vgl. Joh. 6, 44 — 25f Prov. 13, 21 — 29 f Vgl. Π 312, 17 An.: οὐ γὰρ δεῖ πρὸς μόνην τὴν προθυμίαν ὁρᾶν, ἀλλὰ καὶ τῆς σαρκὸς λογίζεσθαι τὴν ἀσθένειαν 1 aliquando < B 6 aut] et B 9 dicat quod < G | dicet p 20 et1] aut B | et2 < G 21/22 sed — temptationem x* < 27 consequenter perseqiientur y* consequentur L 28 promptus + est B (??) sicut] sic B 30 erit R G L < sicut omnium hominum caro infinna est, sic omnium spiritus pratnptus est, an onmium quidem hominum caro infirma est, non autem et omnium hominum spiritus promptus est sed tantum sanctorum. ergo ad solos apostolos vel ad eos qui similes eis inveniuntur dicit, quoniam spiritus promptus est, caro autem infirma; infideUum autem et spirifiis segnis est et caj-o infirrna. si ergo ad sanctos tantum Christum dicere hoc procedit, provocat nos ut quaeramus quoniam est et alias caro infirma, eorum tamen solorum quorum spiritus promptus est. ego enim dico carnem infirmam esse illius, qui non habet peccatum nec carnis sapientiam fortem sed defectam, qui cum spiritu prompto »opera carnis« mortificavit et sapientiam ad nihilum reduxit, ut »semper mortem Christiu circumferat win corpore «, praevalente videHcet spiritu in concupiscentiis suis adversus concupiscentias carnis, quoniam »caro concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem«. et »haec« in inperfectis »invicem adversantur«, in perfectis autem iam non adversatur sed mortificata est, et infirmata est sapientia carnis in carne et concupiscentia eius extincta est; vivit autem in ea sapientia spiritus, vivit autem et operatur. de qua infirmitate et dominus ad apostolum dicit quoniam »virtus in infirmitate perficitur«, id est in carnis et sapientiae eius. propter quod ait apostolus: »cum enim infirmor, tunc potens sum«; potens enim tunc fit unusquisque cum infirmata fuerit caro ipsius, ut non perficiat »opera carnis«, habitet virtus Christi in ea. imde dicebat: »sic certe pugno«, et corpus meum et servituti redigo«, quoniam per multas facit homo carnem suam infirmam proficiens spiritu et mortificans »opera carnis«, hoc ergo dicere vult ad discipulos suos 9ff Vgl. Orig. hom. I, 2 in Psal. 37 (Lo 12, 248): memini me aliquando de illo capitulo evangelii disputantem, in quo scriptum est: ytspiritus quidem etc.« tale aliquid sensisse, quod antequam salvator noster veniret ad et crucifigeret carnem . . . , prius dixit infirmari carnem suam etc. — lOf. 17. 21 Vgl. II. Cor. 1, 12 — 11. 23. 27 Vgl. Rom. 8, 13 — 12 Vgl. II. Cor. 4, 10 — 14 ff Gal. 5, 17 — 18 Vgl. Col. 1, 9 — 20 ff II. Cor. 12, 9 f — 24 I. Cor. 9, 26 f 1 caro + aut G | omnium hominum quidem caro L 7 quoniam] quomodo ? Koe 17 et2 x et in R 23 ut] ita ut B 24 eerte pugno y* repugno L 25 servituti x* in servitutem μ istam traditionem: »vigilate et orate, ne intretis in « vos qiionim spiritus quidem promptus est. caro nutem infirma; quoniam qui spiritalior et perfectior est, sollicitior esse debet, ne magnum bonum ipsius gravem habeat lapsum.

Iterum vadens lesus orarit dicens: pater meus. si non potest Jioc transire a me nisi illud biham, fiat voluntas tua (26, 42).

Petit autem nunc ut transeat calix ab eo, et si non sic, quomodo voluit ipse. transcat quomodo vult pater. hic iam secundum quod possumus intellegere exponemus, ut cum hoc etiam praecedentia videamur exposuisse. aestimo enim, quoniam calix ille passionis omnino quidem ab lesu fuerat transiturus, sed cum differentia: ut, si quidem biberet eum, et ab ipso transiret postmodum et ab universo genere hominum; si autem non biberet eum, ab ipso quidem forsitan transiret, ab honlinibus avitem non transiret, sed maneret apud eos donec perficeret eos. hunc ergo calicem passionis principaliter quidem volebat a se transire sic, ut omnino neque gustaret amaritudinem eius, si tamen possibile esset quantum ad iustitiam dei. quod enim dicebat »si possibile est« non ad potentiam dei referebat solam sed etiam iustitiam eius: quoniam quantum ad potentiam quidem dei omnia possibilia sunt sive iusta sive iniusta. quantum autem ad iustitiam eius — qui non sohim potens est sed etiam iustus — non sunt omnia possibilia sed ea sola quae iusta sunt. si autem non poterat fieri, magis volebat ut biberet eum et sic transiret ab eo et ab universo genere hominum, quam ut faceret contra voluntatem paternam bibitionem eius effugiens. propter exitum ergo bonum, qui erat futurus post bibitam amaritudinem calicis, orat vice secunda dicens: pater meus, si non est possibile ut transeat nisi bibero eum, fiat voluntas tua.

Manifestum est itaque. quia bibere eum volebat. quantum ad conparationem enim melius erat, ut propter bibitionem eius transiret, quam ut non transiret propter quod non biberat eum. pone enim dominum non bibisse calicem ilhim et propter hoc eum non transisse, sine dubio nec a genere humano transissent spiritus operantes peccata, convenienter autem neque poenae transissent quae debebantur peccatis. ergo expediebat onmibus, ut transiret calix ab eo, propter 1 Matth. 26, 41 — 18 Matth. 26, 39 4 gravem] grave nichil B 5 si] et si B 6 hoc] hic calix W | bibam illud L bibam illum B | vom Lemma fehlen vv. 43. 44. 45 8 hinc L 11 omnino x* omnium p 12 et x < λ 13 ab x Pasch et ab p 19 quoniam + in quod biberat eum salvator, ut nos omnes credentes in eum, qui biberat eum, non bibamus calicem illum »vini «, qui potat et potaturus est »omnes «, ut bibentes »inebrientur et evomant, 905 et insanire «. sicut enim »pro nobis omnibus mortuus est«, ut transeat nos mors inimica Christi, sic pro nobis omnibus (qui »debitores« eramus, ut in aeternum biberemus) calicem illum bibit, ut per hoc ipsum quod transit ab eo calix, transeat et a nobis non bibentibus eum. de quo calice dicit Hieremias: »dixit dominus deus Israel ad me: accipe calicem vini meri huius de manu mea, et potabis onmes gentes ad quas ego mitto te, et bibent et evoment et insanire desistent a facie gladii quem ego mitto in medio eorum« qui audiunt dominum et vivunt secundum verbum eius et sunt emundati per fidem ipsius, iam non opus habent illa mundatione quae fit per calicem illum irae. sicut enim qui loti sunt non opus habent lavari, quia sunt mundi (quia Christi discipuli sunt), sic qui non sunt mundi, necessarium habent calicem illum domino eos hortante: »bibite et inebriamini et evomite«. audi enim quomodo loquitur (magis autem deus in Hieremia) exhortans eos, qui necessarium habent cahcem illum talem, quoniam voluntarie debent eum bibere qui necessariam habent talem mundationem. quoniam autem exhortans ad bibendum haec dicit deus, considera quod dicit inferius: »et erit« inquit, »cum noluerint suscipere calicem de manu tua ad bibendum, dices eis: haec dicit dominus virtutum: bibentes bibetis, quoniam in civitate super quam invocatum est nomen meum, super ipsam incipiam ego inducere mala, et vos mundatione mundabimini«. Vide autem quoniam post primam orationem »venit ad discipulos et invenit eos dormientes«, simihter post secundam veniens eos dormientes, quoniam erant oculi eorum gravati, puto autem non tantum corporum eorum oculi quantum animarum eorum. adhuc enim nondum amoverat ab ocuHs discipulorum suorum gravamen inpositum, »nec enim fuerat adhuc honorificatus«. et sicut 2ff Jer. 32, If — 4 Vgl. II. Cor. 5, 15 — 6 Vgl. Rom. 8, 12 — 8 Jer. 32, 1 f — 14 Vgl. Joh. 13, 10 — 16 Jer. 32, 13 — 21 Jer. 32, 14 f — 26 Matth. 26, 40 — 31 f Joh. 7, 39. 5 transeat + ad L 10 bibent] mittent G | insiniABBREVri G 12 dominum] ihm B 14 habent opus B | illavari G 20 autem < B | + eos B 25 non mimdabimini λ, doch vgl. LXX codd. 22 etc. 28 aut G 31 glorificatus Pasch erat spiritus sanctus. quoniam lesus nonduni erat honorificatus«, oculi eoruni nonduni fuerant revelati a gravaniine »quoniam lesus nondum fuerat honorificatusc unde non eos reprehendit, sed vadeiis iterum tertia vice oravit idipsum. docens et nos per hoc ipsum, ut non deficiamus in oratione sed permaneanms in ipso verbo orationis, donec impetremus ea quae postulare iam coepimus.

Tunc veniens dixit discipulis suis: dormite nunc et requiescite; ecce < adpropiavit hora, et filius hominis tradefur in manihus peccatorum. surgite, > adpropia <ui>; qui me tradet (26, 45. 46)

Ecce adpropiavit hora, et filius hominis tradetur in manibus peccatorum. propter hanc horam puto et ad matrem suam dicebat: »nondum venit hora mea«. et hic enim docet, quoniam hora adpropians agebat, ut filius hominis traderetur in manus peccatorum. utinam et in illorum peccatorum tantummodo manus lesus traditus tunc fuisset ! nunc aittem arbitror semper in manus peccatorum traditur lesus, quando hi, qui videntur in lesum credere, habent lesum in manibus suis cum sint peccatores. sed et quotienscumque iustus habens in se lesum in potestate factus fuerit peccatorum facientium ei quod possunt, lesus est traditus in manus peccatorum.

Surgite, eamus; ecce adpropiavit qui me tradet. postquam suscitavit eos ab illo somno quem diximus, consequenter dicit discipulis suis: surgite, eamus. et videns in spiritu adpropinquantem ludam traditioni, qui nondum videbatur a discipulis eius, dicit: ecce adpropiavit qui me tradet. ego autem puto non esse idipsum ecce adpropiavit mihi, et ecce adpropiavit qui me tradet, nec enim ipsi lesu adpropinquabat traditor eius (qui se elongaverat peccatis suis ab lesu et proditione, qua tradere eum consiliatus est), sed adpropiavit ad tradendum filium dei, quem iam prodiderat. sed et omnes transgressores prius produnt lesum, postea tradunt.

Et adhuc eo loquente, ecce ludas unus ex duodecim venit, et cum eo turba multa cum gladiis et fustibus missi a principibus sacerdotum et senioribus populi (26, 47).

Qui autem tradidit eum, dedit eis signum dicen: quemcumque osculatus fuero, ipse est, tenete eum. et confestim accedens ad are, Rabbi, et et osculatus est eum. at Iesus dixit ei: amice, ad quod xenisti? (26, 48—50a).