Vae vobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quia emundatis quod foris est calicis et jxiropsidis, inlus autern pleni estis rapina et intemperantia et dolo. Pharisaee caece, emunda prius quod intus est calicis et paropsidis. ut fiat id quod foris est mundum (23, 25. 26).

Si oportet autem omnia in sermonibus evangelicis moraliter considerare, videndum est quare apud Matthaeum quidem a foris calicis et paropsidis scribae et Pharisaei mundare dicuntur, apud Lucam autem calicis et catini mentio fit. uterque ergo vasa ponunt cibi et potus; et calicem quidem ambo nominant (qui est ad potum), paropsidem autem non ambo, sed ille quidem catinum, hic autem paropsidem (utrumque tamen vas cibi habetur). ergo secundum utrumque evangelistam est aliquis spiritalis potus et spiritalis cibus, quem capimus in sermonibus scripturarum legis vel prophetarum. onmis itaque sermo per quem potamur spiritaliter vel omnis narratio per quani enutrimur, vasa sunt potus et cibi. admonemur ergo ut non curam habeamus sermonum vel narrationum quae a foris sunt, sed quae ab intus sunt, ut cor nostrum sensibus mundis potatoriis et nutritoriis inpleatur, et non verbis neque conpositionibus eorum ornatis, quia »non in sermone est regnum dei, sed in virtute«. qui studet conpositum proferre sermonem <verbis> magis quam tari sensu repletum, calix narrationis eius a foris mundatus est, ab intus autem sordibus vanitatis repletus. unde Paukis, qui non solebat a foris calicis et paropsidis mundare sed ab intus, inperitum se confitetur »sermone sed non scientiaa; et erat sermo ipsius rusticus quidem, tamen mundus propter scientiae munditiam. illi autem qui »in sapientia verbi« loquebantur et per hoc Christi crucem evacuabant, a foris quidem mundos praebebant sermones suos, ab intus autem inmunda scientia plenos, et rapinis et intemperantia vitae. item qui audiens verbum aut aliquam legis scripturam conpositionibus eius exterioribus <et vulgaribus> magis quam interioribus et sensibus delectatur, calicem vel paropsidem diligit a foris mundatum, ab intus autem sordidum.

Si oportet autem et tertiam cognatam prioribus superinducere expositionem, dicimus quoniam litterae legis et prophetarum calices spiritalium potuum animae et paropsides necessariarum escarum rum sunt fidelium hominum vel catini ciborum sapienter conditorum: quorum calicum et paropsidum et catinorum legalium vel propheticorum scrihae quidem et Pharisaei student sensum exteriorem atque 4 — 15 I. Cor. 4,20 — II. Cor. 10,10; 11,6 — 21f Vgl. I. Cor. 1, 17 5. 11 poti G 9 capimus y* apimus L | vel R G et B L 12 a < L 14 enutritoriis L 16 verbis Koe, vgl. Ζ. 25 f 18 vanitatis y* vanitatibusque L 20 sermones et G 26 et vulgaribus Diehl, vgl. Ζ. 34f 31 potuum μ potorum x vulgareni, et hunc nuindum et sanctum demonstrare festinant; discipuli autem Christi sensum interiorem et spiritalem mundare festinant et sanctificare scientia et demonstratione probabili, ut ab intus mundatam legem et prophetas manducent et bibant, interiorem et mysterialem sensum audire et suscipere concupiscentes et transcendentes sensus exteriores verborum. bonum est ergo ab intus caute mundare calicis vel paropsidis vel catini, quia ei qui mundaverit primum quod ab intus est calicis, fiunt etiam ea quae foris sunt vere mundata; et tunc inveniuntur vasa sermonum munda, quando manifestati fuerint veri et spiritales sensus eorum.

Vae vobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quia similes estis sepulcris dealbatis, quae aforis quidem parent speciosa, intus vero plena sunt ossibus mortuorum et omni spurcitia. sic et vos a foris quidem paretis hominibus iusti, ab intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate (23, 27. 28).

Sicut enim superius »ab intus pleni sunt rapina et intemperantia«, similiter et hic pleni sunt hypocrisi et iniquitate, quae conparantur ossibus mortuorum et inmunditiae universae. hypocrisis enim. cum sit aliqua simulatio boni, nihil quidem habet vitale ex eo bono quod simulat, ossum autem (ut sic dicam) virtutis illius quam simulat. *** mortua iustitia est aut castitas. si enim sapienter audiamus quod vult ostendere sermo praesens, intellegimus quod omnis iustitia simulata mortua iustitia est, magis autem neque iustitia est. sicut homo mortuus videtur quidem homo sed non est homo, sic et mortua castitas nec castitas est; mortua autem est, quae non propter deum sed in simulatione propter homines fit. et quemadmodum est in mimis, qui personas suscipiunt aliquorimi et non sunt ipsi quos simulant sed videntur, sic qui iustitiam simulat simulata iustitia eius non est iustitia sed videtur; est enim non iustitia, sed figmentum iustitiae. sic et in seductione castitas ficta non est castitas, sed videtur. propter quod bene adsimilantur huiusmodi homines sepulcris dealbatis a foris 16 Matth. 23, 25 — 16ff Vgl. Π 265, 4 ( = C1 Nr. 250 Or.) An.: κοὶ αὕτη ἡ παραβολὴ ὁμοία τῇ προλαβούσῃ κτλ. Vgl. Hieron. in Matth. 188 B: quod in calice et paropside demonstrarat . . . hoc nunc per exemplum sepulchrorum replicat. 6 exteriorum L | caute] autem G 11 qui G 18 et < L 20 ossium L | Lücke Kl 23 magis — est2 y* (Pasch) < L 25 est2 Pasch < μ quidem apparentihus speciosis, nani et ipsi a foris videntur iusti in conspectu eorum, qui nesciunt interiora considerare, ab intits autem pleni sunt ossibus mortuorum.

Tanta sunt ossa in eis et inmunditiae, quanta opera simulant bona ex malo adfectu: et videntur a foris iusti »coram hominibus«, non eis quos scriptura »deos« appellat, ad quos factum est verbum dei, sed coram eis qui »sicut homines« moriuntur. et malum esset vel unum ossum mortui habere intus in se vel inmunditiam aliquam unam. nunc autem vide exaggerationem scripturae de malitia hypocritarum. sicut enim sepulcra plena sunt ossibus et inmunditia omni, sic et illi pleni hypocrisi et iniquitate, non in una aliqua re simulantes neque in conspectu unius in omni vita sua vel duobus vel tribus (quamvis et hoc esset pessimum malum), sed omnibus diebus vitae suae in simulationibus vivunt, et aliud quidem sunt aliud autem esse putantur. sunt lascivi quidam ab intus, a foris autem castos se esse ostendunt, simulatores castitatis et virginitatis fictrices; et alii simulatores iustitiae, cum sint ab intus iniqui, et alii aliarum virtutum simulatores existunt, cum sint ab intus contrariis vitiis pleni. sunt quidam et martyrii simulatores, quidam autem episcopatus vel presbyteratus vel diaconatus vel ecclesiasticae scientiae vel doctrinae, tantum personas et ostentationem virtutum habentes, vere autem sunt inimici earundem virtutum quas simulant.

Vae vobis, scribae et Pharisaei hypocritae, quia aedificatis sepulcra prophetarum et ornatis monumenta iustorum et dicitis quia: 25 si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. itaque testimonium redditis vobis, quia filii estis eorum qui occiderunt prophetas. et vos inplete mensuram patrum vestrorum. serpentes, generatio viperarum, quomodo fugietis a iudicio gehennae? ideo ecce ego mitto ad vos jyrophetas et sapientes et scribas; ex illis occidetis et crucifigetis et ex illis flagellabitis in synagogis vestris 4f Vgl. C1 Nr. 249 = Cc Nr. 64 Or.: ὀστέα ἐστὶ νεκρὰ δύναμις τῆς ἁμαρτίας, ἔργα ἁμαρτιῶν. — 5 Vgl. Matth. 6, 1 — 6 Psal. 81, 6f — 9ff Vgl. Orig. in I. Cor. 13, 2 (Cramer, Catenae V, 249, 17): ὑπερβολὴ τοίνυν ἐστίν, ὡς καὶ Ἕλληνες ὡρίσαντο, λόγος ἐμφάσεως ἕνεκεν ὑπεραίρων τὴν ἀλήθεια — 18 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 138 1 quidem — a foris y* < L | speciosi R G 4 simulantur L 8 esset x* esse ρ 11 pleni + sunt L 16 finctrices G fictricis B fictores L 23 vae y XXVI Secundum mathm. In illo tempore dixit ihs turbis iudeorum et principibus sacerdotum: ve L | qui L 30 ex1 G Βc et ex B a L et persequemini de civitate in civitatem, ut veniat super vos omnis sanguis iustus qui effunditur super terram a sanguine Abel iusti usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inler templum et altare. amen dico vobis quia: venient haec omnia super generationem istam (23, 29—36)

Quantum ad primam faciem pertinet textus, non satis rationabiliter conminari videtur adversus eos qui aedificant sepulcra prophetarum et ornant monumenta iustorum. quantum ad hoc enim solum, laudabile aliquid faciebant, quia sepulcra prophetarum aedificabant et ornabant monumenta iustorum, operibus patrum suorum quibus ausi sunt contra prophetas et sanctos non consentientes, maxime in eo quod dicunt: si fuissemus in diebus qmtrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanquine prophetarum. quomodo ergo digni erant suscipere vae ? <c> autem dicit aliquis: quantum ad opus quidem illud et professionem verborum suorum non erant rei, propter illud autem, quod testimonium sibi reddebant esse se eorum filios qui occiderunt jwophetas, culpabiles erant — quod nec ipsum verum est, in re enim, quae ex arbitrio hominis nn contingit, quomodo potest homo fieri reus ? non enim ex arbitrio uniuscuiusque hominis est, cuius sit filius, boni viri aut mali viri.

Ergo neque propter illud, quia aedificabant sepulcra prophetarum et dicebant: si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus rei, vel rei erant vel innocentes; sed quia rebus ipsis et similitudine facinorum testimonium sibi reddebant esse se filios eorum qui occiderunt prophctas, inplentes jnensuram patrum suorum et adhuc adicientes quod fuerat minus, subplentes interfectionem prophetarum atque iustorum interfectione Christi filii dei. propter quod possibile non erat, qui huiusmodi actu detinebantur obnoxii, fugere 23 ff Vgl. Hieron. in Matth. 188 E: hoc autem etiamsi sermone non dicant, opere loquuntur. Vgl. Π 266, 2 An.: κοὶ οὐκ ἦν αὐτοῖς τοῦτο ἔγκλημα, εἰ καὶ αὐτοὶ τῆς ἐκείνων ἦσαν προαιρέσεως . . . υἱοὺς γὰρ αὐτοὺς καλεὶ τῶν φονευσάντων τοὺς προφήτας ὡς τὰ ὅμοια αὐτοῖς ποιοῦντος. — 25 ff Vgl. Π 266, 12 An.: φονεύσατέ με κοὶ καταλάβετε τὸ τῆς κακίας ἄκρον, τὴν ἐλλείπουσαν ἐν τοῖς πατράσιν ὑμῶν ἀναπληροῦντες μιαιφονίαν. Vgl. Hieron. in Matth. 189 A: quod illis defuit, vos implete 2 effusus est B 2ff a sanguine — istam y Omelia Origenis de eadera lectione L 14 sic Kl si x | dixit B 1. dicet? Kl 20 aut] an B Pasch 21 qui B a iudicio gehennae: quibus nec suffecit sanguis Christi, sed adhuc illos prophetas vel scribas, qui fuerunt niissi a Christo, interfecerunt et crucifixerunt et in synagogis suis flagellaverunt et persecuti sunt de civitate in civitatem. pro quibus omnibus honiicidalibus commissis iustum fuerat eos pati excidium Hierusalem et captivitatem populi, patientia dei magnitudinem et multitudinem facinorum eorum ulterius non sustinente. venit atem in generationem eorum, qui inpleverant inensuranfi patrum suorum et superposuerunt lesu Christi prophetas et sapientes et scribas, omnis sanguis iustus qui effunditur super terram a sanguine Abel iusti usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, cuius interfectionem inputat scribis et Pharisaeis, quasi non esset interfectus a patribus eorum sed ab ipsis illis; sic enim scriptum est: quem occidistis inter templum et altare.

Non autem possunt qui exprobrantur a Christo [dicere] Zachariam filium Barachiae interfecisse ex prophetis duodecim, quorum scripta habemus in manibus: sed Zachariam dicit patrem Iohannis, de quo per scripturas quidem canonicas ostendere non possumus, mus, nec quoniam filius fuit Barachiae nec quia scribae et Pharisaei risaei interfecerunt eum inter templum et altare. sed venit ad nos quaedam traditio talis, quasi sit aliquis locus in templo, ubi virginibus quidem consistere licet et orare deum, expertae au Π 268, 1 (Vgl. Cluc. Nr. 51 = Nr. 251 Or.) An.: Οὐ τόν ἐν τοῖς δώδεκα τεταγμένον Ζαχαρίαν υἱὸν Βαραχίου ἀνῃρηκέναι οἱ νῦν ὑπὸ τοῦ σωτῆρος ὀνειδιζόμενοι. ἀλλ᾿ καθώς φησιν Ἰώσηππος] Ζαχαρίαν νῦν λέγεσθαι Ἰωάννου πατέρα, περὶ οὗ μὲν γραφῶν δεῖξαι οὐκ ἔχομεν ὅτι υἱὸς ἦν Βαραχίου, οὔτε ὅτι οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι ἐφόνευσαν αὐτὸν »μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου«. ἀλλ᾿ ἦλθεν εἰς ἡμᾶς τοιαύτη τις παράδοσις, ὡς ἄρα ὄντος τινὸς περὶ τὸν 1ff Vgl. Hieron. in Matth. 189 B: potest et ad discipulos eius referri etc. — Vgl. dazu Harnack TU. 42, 4, 82 — 18 ff Vgl. Hieron. in Matth. 190 B: alii Zachariam patrem lohannis intellegi volunt, ex quibusdam apocryphorum somniis adprobantes, quod propterea occisus sit, quia salvatoris praedicarit adventum. — 25 ff Vgl. Berendts, Studien über Zacharias-Apokryphen 1895 Harnack TU. 42, 4, 47 4 homicidialibus G 5 et < L 10/11 barachi G 15 dicere x streicht Kl (vgl. Π) oder 1. nunc ? 16 barachi G L | interfecisse Kl (vgl. Π) unum fuisse x* <inter> fecisse Diehl 22 barachi 27 sit] fuerit Pasch 28 consistere < G tamen eos qui liuiusmodi traditioni non credunt, exigamus rationem, quomodo tem torum virilem non permittebantur in eo consistere. Maria autem, postquam genuit salvatorem, ingrediens adorare stetit in illo virginum loco; prohibentibus autem eis qui noverant eam iam filium genuisse, Zacharias stetit atque dixit prohibentibus eam, quoniam digna est virginum loco, cum sit adhuc virgo. ergo quasi manifestissime Zachariam adversus legem agentem et in loco virginum permittentem stare mulierem, occiderunt inter templum et altare viri generationis illius.

ναὸν τόπου, ἔνθα ἐξῆν τὰς μέν παρθένους εἰσιέναι καὶ προσκυνεῖν τῷ θεῷ, τὰς δέ ἤδη πεπειραμένας κοίτην ἀνδρὸς οὐκ ἐπέτρεπον ἐν ἐκείνῳ. ἡ οὖν Μαρία μετὰ τὸ γεννῆσαι τὸν σωτῆρα [ἡμῶν] ἐλθοῦσα προσκυνῆσαι ἔστη ἐν τῷ τόπῳ τῶν παρθένων. καὶ κωλυόντων τῶν εἰδότων αὐτὴν γεννήσασαν ὁ Ζαχαρίας ἔλεγε τοῖς κωλύουσιν ἀξίαν αὐτὴν εἶναι τοῦ τόπου τῶν παρθένων ἔτι παρθένον οὖσαν. ὡς οὖν σαφῶς παρανομοῦντα καὶ εἰς τὸν τόπον τῶν παρθένων ἐπιτρέποντα γυναῖκα γίνεσθαι ἀπέκτειναν »μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου« οἱ τῆς γενεᾶς ἐκείνης.

ὀνειδίζονται γοῦν ὑπὸ τοῦ σωτῆρος οὐχ ὡς υἱοὶ τῶν τοὺς προφήτας ἀποκτεινάντων κοὶ τὸν Ζαχαρίαν μετὰ τῶν προφητῶν, ἀλλ᾿ ὡς αὐτοὶ φονευσαντες. tamen eos qui huiusmodi traditionai non credunt, exigamus rationem, quomodo non quasi filios eorum qui interfecerunt iuxta prophetas etiam Zachariam exprobrat lesus propter Zachariam, sed quasi qui ipsi occiderunt Zachariam inter templum et altare.

ὁνειδίζονται γοπυν ὑπὸ τοῦ σωτῆρος οὐχ ὡς νἷοὶ τῶν τοὺς προφήτας ἀποκτεινάντων καὶ τὸν Ζαχαρίανμετὰ τῶν προφητῶν, ἀλλ᾿ ὡς αὐτοὶ φονεύσαντες.

si ergo verum est verbum Christi quod dicit ad praesentes tunc Pharisaeos et scribas: quem vos occidistis inter templum et altare. non est possibile illum intellegi Zachariam qui est ex duodecim unus. nec tamen est mirum, si contigit οὐ θαυμαστὸν δέ, εἰ ἔτυχεν ὥσπερ eiusdem nominis esse et utrumque ὁμωνύμους εἶναι τὸν πατέρα »Zachariam« et patres eorum. Ζαχαρίαν τοῦ ἐν τοῖς δώδεκα. οὐ θαυμαστὸν δέ εἰ ἔτυχεν ὤσπερ ὀμωνύμους ειναι τὸν πτέρα Ἰωάννου ζαχαρίαν τοῦ ἐν τοῖς δώδεκα. οὕτω καὶ τὸν πατέρα τοῦ πατρός.

Tale aliquid dicere vult sermo quem loquitur Christus: quoniam vos qui a sanguine prophetarum vos excusatis et dicitis: si fuissemus 7 genuisse < G a habuisse G c 10 adhuc R GL < B Pasch 21 n vgl. Π) < G Pasch 22 iuxta y (vgl. Π) < L Pasch 25 occider B L (vgl. Π) < G Pasch Pasch 35 vos2 y* Pasch < L 21 non int in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum, et aedificaiis sepulcra lyrophetarum interfectomm. per haec ipsa quae ausi estis adversus me, testimonium redditis vobis quoniam homicidarum patrum vestrorum filii estis, quod minus fuerat iniquitatibus eorum, per meum et meorum prophetarum sanguinem adinplentes. nec enim Christum illi crucifixerunt, vos autem crucifixistis adinplentes et facti earum viperarum qui interfecerunt prophetas generamina, serpentes pessimi, viam fugae a iudicio gehennae vobis ipsi chidentes propter magnitudinem facinorum, quae commisistis in Christum et in sapientes eius et in prophetas et in scribas ipsius, et adhuc ausi estis a societate patrum vestrorum disiungere vos et excusare a sanguine prophetarum.

Sed consequens est, ut aliquis qui secundum simpHcem historiam scripturas intellegit, obiciat et requirat, quare non dixit usque ad sanguinem lohannis filii Zachariae, maxime cum »lex et prophetae usque ad Iohannem« prophetaverint. dicemus ad eum, quoniam est res, quod scribae et Pharisaei non occiderunt lohannem. sed Herodes, nam etsi non crediderunt lohanni scribae et Pharisaei (sicut scriptum est: »si dicimus: de caelo, dicet nobis: quare ergo non credidistis ei ?«), tamen adhuc reverentiam quandam habebant eius, non audentes adversus interrogationem dicere Christi de baptismate ipsius quod ex hominibus erat; timebant enim populum, credentem quoniam »vere lohannes erat propheta«. quomodo ergo eis qui non occiderunt lohannem quasi interfectoribus eius ? sed inproperavit quasi interfectoribus Zachariae dicens: quem occidistis inter templum et altare.

Adhuc in textu dicendum est quia non statim, ut factum fuerit peccatum, punitur peccantium generatio, sed cum subsequens generatio debens emendare in se peccatum patrum suorum, adhuc adiecerit peccatis patrum suorum peiora; et sic si multae generationes peccaverint in gente aliqua vel in civitate, punitur gens vel destruitur civitas. 15 Matth. 11, 13 — 17 Vgl. Matth. 14, 3ff — 19 Matth. 21, 25 — 22 Vgl. Matth. 14, 5; 21, 26; Marc. 11, 31f — 27ff Vgl. Plutarch de sera numinis vindicta 21 ? 3 adversum L 7 factis B | qui] quae B 14 scripturas Kl, vgl. S. 45 25f. 46, 4 scripturae x | dixerit Pasch 15 fili G 17 res est B 18 sicut < G L 19 dicimus de caelo] dicimus baptismus lohannis de caelo est L 23 credentem] credentes G L | propheta erat B 27 fuerat G a 29 peccata L 30 patrum suorum] eorum L | sic < L sic ergo et gens ludaeorum multa inferens mala prophetis non, ut coepit homicidium contra eos, statim fuerat punienda, sed post patientiam dei, postquam addiderunt super sanguinem prophetarum sanguinem Christi et inpleverunt mensuram patrum suorum. tunc dignius sunt puniti. non ergo peccatum, quod peccavit Cain interficiens fratrem suum. aut peccatum eorum. qui interfecerunt propketas, suscepit haec generatio ludaeorum quae fuit in tempore Christi; sed oportebat patientiam dei, quae fuit in gente ludaeorum, finiri mensuris, ut post multas effusiones sanguinis prophetarum et iustorum non desolata prius Hierusalem et ludaea hoc pateretur postea in sanguine Christi, et propter hoc magnanimiter deo agente. ut accipiant scribae et Pharisaei. populo conplacente, sanguinem prophetarum Christi et secundum evangelium sapientium et scribarum, quos occiderunt et crucifixerunt et castigaverunt in synagogis suis et persecuti sunt de civitate in civitatem: ut eiectis omnibus de ludaea desoletur locus evacuatus ab omnibus sanctis et patiatur, quaecumque sunt passi a Vespasiano et Tito. haec corporaliter exposuimus.

Si autem et moraliter haec ipsa oportet exponere, taliadicemus in loco. arbitror, sicut Christus celatus venit in corpore, ut a carnalibus quidem speciem corporis eius aspicientibus et non virtutes considerantibus homo videretur, a spiritalibus autem non speciem corporis adtendentibus sed opera virtutum eius considerantibus deus intellegatur — sic est et omnis scriptura divina incorporata. maxime auteni veteris testamenti. spiritalis enim et propheticus sensus scripturae celatus est in historia rei propositae, ut omnis scriptura a mediocribus quidem secundum historiam intellegatur, a spiritalibus autem et perfectis secundum mysterium spiritale. Hac praemissa praefatione redeamus ad verbum. quoniam sicut in ipsis prophetis recedentibus ab hac vita corpora quidem eorum 5 Vgl. Gen. 4, 8 — 19 ff Vgl. Orig. hom. I, 1 in Lev. (VI, 280, 5): aicut in novissimis diebus verbuni dei ex Maria carne vestitum processit in hunc mundum et aliud quidem erat, quod videbatur in eo, aliud, quod intelligebatur — carnis namque adspectus in eo patebat otnnibus, paiicis rero et electis dabatur divinitatis agnitio — ita et cum per prophetas vel legislatorem verbum dei profertur ad homines, non absque competentibtts profertur indumentis — 19ff Vgl, Phil. 2, 6 ? 2 statim < L 16 patiatur G c B L patietur G a 17 Vespassiano G 23 et < L erant in sepulcris, animae autem et spiritus »in regione vivorum«, et in propheticis dictionibus est animadvertendum, ut narratio quidem eorum secundum historiam simplicem sit corpus, spiritalis autem sensus et ipsa scripturarum intima veritas sit anima et spiritus, qui inhabitat in narrationibus simplicioribus secundum historiam. sepulcra autem prophetarum non inconvenienter possumus aestimare litteras ipsas scripturarum et libros, in quibus conlocata narratio permanet quasi corpus aliquod positum in sepulcris. qui ergo spiritalia scripturarum et veritatem earum interius celatam intellegunt et suscipiunt, habent in se animas et spiritus prophetarum, ipsi quasi regio viventium prophetarum effecti. qui autem illa non capiunt neque requirunt sed simplicem narrationem et historiam rei solamadtendunt, corpora prophetarum colunt in litteris posita et in libris quasi in quibusdam sepulcris: quales fuerunt et Pharisaei qui recte Pharisaei sunt appellati (id est praecisi), qui spiritalia prophetarum a corporali historia praeciderunt, quasi animam prophetarum expellentes a corpore et occidentes ipsas prophetias et exanimes facientes quasi nihil spiritale habentes. et verum hypocritae sunt, sola sepulcra prophetarum corporalem historiam continentia aedificantes et ornantes, id est scripturas ipsas et libros prophetarum studentes. qui non intellegentes, quoniam corpora mortua colentes (id est historiales narrationes) videntur quidem pie agere circa memoriam prophetarum, impii autem sunt, et non esse se socios eorum qui interfecerunt prophetas per hoc ipsum defendere vokmt, arguuntur autem adicientes super facinora eorum qui interfecerunt prophetas et inplentes mensuram iniquitatis eorum per hoc ipsum, quod non credunt in Christum, quem non simplices historiae prophetarum sed spiritalis earum praedicat sensus.

Scito autem indubitanter, quoniam ubique causa incredulitatis ludaeorum extitit ista, ut non intellegerent lesum quasi »Christum dei«, quoniam semper animum suum dederunt circa historias nihil spiritale in eis credere volentes. utputa exempli introducimus causa, quod in Zacharia prophetatur et dicitur quasi »super 1. 10 Vgl. Psal. 114, 9—15 Vgl. S. 16,23; 35, 28 — 30 Luc. 9, 20 33 ff Sach. 9, 9f 15 qui] 1. quia ? Kl 15f prophetiarum y, doch vgl. S. 40, 23f. 46, 5f. 47, 25 f 17 quasi] qui y 18 vere μ 18. 20 prophetiarum y, s. zu Ζ. 15f 20 qui < B 21 quoniam] qui B 27 simplex hystoria B 29 scito x* scio μ | autem] enim B asinam et pullum « sit in Hierusalem et exterminatui us »currus ex Ephrem et equum ex Hierusalem«. Hierusalem hoc si litterae historiam intellegere velit de Christo, non convenit; nec enim exponitur Christus exterminasse ex Ephrem corporales ac sensibiles currus nec equum corporalem ab Hierusalem corporali. sed si videris apud haereticos conventus ipsius mendacii quasi quodam iugo copulatos et inter se male concordes, quos sermo veritatis destruere solet, videbis quomodo Christus dei verbum exterminat currus spiritales ex Ephrem spiritali; Ephrem enim semper in figura haeresium ponitur, quae se separaverunt aChristi ecclesia, sicut Ephrem a tribuluda. sicut enim spiritaliter equum et ascensorem Aegyptiorum »proiecit in mare« sermo divinus, id est impium virum cum diabolo ascensore et iugatore ipsius, sic et equum exterminavit ab Hierusalem quicumque diabolo ascensori subiectus fuerit et non Christo, sicut illi equi acceptabiles Christi de quibus dicit Ambacum: »quia ascendes super equos tuos et equitatus tuus sanitas«, id est super apostolos sanctos in quibus habitat Christus. propterea dicimus: »hi in curribus« (ostendentes Ephrem) »et hi in equis« (ostendentes Hierusalem), »nos autem in nomine dei nostri magnificabimur. ipsi obligati sunt et ceciderunt, nos vero surreximus et erecti sumus« testimonium sibi reddunt, quia sunt filii eorum qui interfecerunt prophetas per hoc ipsum, quod inplent mensuram patrum suorum, super illorum increduHtatem adicientes incredulitatem in lesum, quae non ahunde descendit nisi ex eo quod non alibi vacant, nisi circa aedificia sepulcrorum propheticorum, id est circa dihgentias propheticarum litterarum tantummodo atque librorum.

Alii enim sunt scribae infelices legis, alii autem sunt scribae qui mittuntur a Christo secundum evangelium, cuius et spiritus vivificat et littera non occidit. sicut littera legis; quoniam litteram legis 5ff Vgl. Hieron. iu Zach. 862 E: porro secundum aUiorem intelligentiam Ephraim, refertur ad haeresum multitudinem etc. — 7 Vgl. II. Cor. 6, 7 — 9ff Vgl. Sach. 9, 10 — 11 Ex. 15, 4 — 15 Hab. 3, 8, vgl. Orig. VIII, 151, 23 — 1711 Psal. 19, 8f —28 Vgl. II. Cor. 3, 6 1 sit R] vor ingressunis G B < L 5 si < Ga 6/7 copiilatos et BL copulato sed G 10 quae Kl, vgl. S. 66, 14 qui x 11 sicut] sie L 13 iugatore B indagatore G L instigatore ρ 15 ambacura G a abbacuc G c abacuc BL | quia Kl quis GL qui B | ascendet L 16 tuos < G 19 magnificabimus G a 25 1. dihgentiam ? Kl 27 enim R G autem B L sequentes in infidelitatem et in vanas superstitiones incurrunt, litteram autem evangelii qui sequuntur (id est simplicem narrationem ipsius) salvantur, quoniam et ipsa sola evangelii narratio simplex sufficit simplicioribus ad salutem. et si videris scribas legis et Pharisaeos agentes non solum adversus sapientes evangelii et quae Christi sunt prophetantes, sed etiam adversus scribas novi testamenti. videbis quomodo (quantum ad se) occidunt Christi projjhetas et scribas crucifigunt per detractionem verborum suorum et flagellant in synagogis suis. frequenter ergo audire est apud haereses, qui sunt spiritales Pharisaei, quomodo linguis suis quasi quibusdam verberibus maleloquii sui Christianos flagellant et persequuntur de civitate in civitatem, interdum quidem et corporaliter, aliquando autem spiritaliter, volentes eos expellere quasi de propria civitate legis et prophetarum et evangelii et apostolorum et in aliam et extraneam quandam civitatem evangelii alicuius alterius mendacibus persuasionibus suis quasi persecutionibus pellunt. secundum quod et apostolus dicebat propter falsos apostolos: »miror quod sic cito transferimini a gratia dei, qui vos vocavit, ad aliud evangelium, quod non est aliud; nisi sunt quidam, qui conturbant vos«. propter quod veniet super eos omnis iustus, quem effundunt per hoc ipsum quod evertere vohuit veritatem scripturarum, quae recte sanguis et vita dicitur scripturarum, quia omnis scriptura, nisi secundum veritatem intellegatur, mortua est. effundunt ergo veritatem scripturarum quasi sanguinem earum, sicut effusus est sanguis Abel.

Hierusalem, Hierusalem. quae occidis prophetas. et lapidas eos qui ad te mittuntur, quotien-s volui congregare filios tuos, sicut gallina congregat pullos suos sub pinnas, et noluisti ? ecce nunc relinquetur vobis domus vestra deserta. dico enim ubis, quoniam amodo non me videbitis donec dicatis: benedictus qui venit in nomine domini (23, 37 — 39).

Dignum est quaerere quomodo coram auditoribus loquens salvator, inter quos erant scribae et Pharisaei. qui gloriabantur quae legis sunt et prophetarum caute cognoscere, qua ratione dixit Hieverusalem occidisse prophetas et lapidasse ad se transmissos, cum non satis talis prophetetur historia in scripturis veteribus quae legebantur in synagogis eorum. in lacum quidem luti niissum Hieremiam legimus, non tamen interfectum in Hierusalem. sed nec Esaiam vel <em> ahquem prophetarum tale aliquid legimus passium, in quantum suggerit memoria niea. sed scrutans in secundo libro Paralipomenon, ubi multa de prophetis claris scripta sunt. invenio quoniam Asa iratus Ananiam prophetam se arguentem posuit quidem in carcere nil tamen amplius fecit in eo. sed et Michaeam Achab prophetantem adversus 3 Ebenda 1019 — 5 Ebenda 363 — 6 Matth. 5, 4 — 8 Luc. 6, 25 — 13 Psal. 108, 7 — 17 Vgl. Hautsch TU. 34, 2a 77: ihm bleibt ἔρημος fraglich — 20 Vgl. öm. 2, 23 — 24 Jer. 45, —28 II. Paral. 16, (7) 10 — 30 II. Paral. 18, (14ff)26 1 disperdere y* perdere L 2 barachi Ga L 3 enira y* < L 8 scribit L 11 sordidarum x* sordidatum ρ 13 eius2 < B 16 congregat < B | pinnas Ga pennas Gc L alas B 17 vobis1 < B 21 dixerit Pasch 25 ezechielem μ ezechiel x 29 nil] nichil B 30 eo] eura μ Origenes XI 4 se iussit quidem in domum carceris ire et manducare panem tribuslationis, non tamen et occidit. unum autem legimus lapidatum »Azariam filium loiadae sacerdotis« populum arguentem. non invenimus in Hierusalem prophetas occisos amplius vel lapidatos (praeterquam dixi) transmissos ad Hierusalem.

Propterea videndum, ne forte oporteat ex libris secretioribus qui apud ludaeos feruntur ostendere verbum Christi, et non solum Christi sed etiam discipulorum eius Stephani protomartyris et Pauli apostoli. Stephanus enim sic dicit: »o dura cervice et non circumcisi corde et auribus, vos semper spiritui sancto restitistis, sicut patres vestri et vos. quem enim prophetarum patres vestri non sunt persecuti ? et occiderunt eos, qui adnuntiabant adventum lusti, cuius nunc vos proditores et interfectores estis«; et post hoc »expulerunt eum civitatem, et lapidabant Stephanum clamantem et dicentem«. autem ad Thessalonicenses prima de interfectione prophetarum talia dicit: »vos imitatores facti estis ecclesiarum dei, quae sunt in ludaea in Christo lesu, quoniam eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicut et ipsi a ludaeis, qui et dominum occiderunt lesum et prophetas et nos persecuti sunt, et deo non placent«. ad autem ita: »lapidati sunt, serrati sunt, temptati sunt, in gladio mortui sunt, circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, coangustati, adflicti doloribus, quorum non fuit dignus niundus, in solitudinibus errantes et in montibus et speluncis et foveis terrae«. fertur ergo scripturis non manifestis serratum esse Esaiam et Zachariam occisum et Ezechiel <em>. arbitror autem circuisse in melotis et pellibus Heliam, qui in solitudine et in montibus vagabatur. Sed pone aliquem abdicare epistolam ad Hebraeos quasi non Pauli, necnon et secretum abicere Esaiae: sed quid faciat sermones Stephani vel Pauli 3 II. Paral. 24, 20 — 6ff Vgl. Orig. tom. Χ, 18 in Matth. Vgl. Harnack TU. 42, 4, 42f — 9 Act. 7, 51f — 13 Act. 7, 58f — 16 I. Thess. 2, 14f — 20 Hebr. 11, 37f — 24 Vgl. Orig. Tom. Χ, 18 in Matth. u. Ö. (Schiirer III4, 390f) — 25 Vgl. ebenda — 26 Vgl. Hebr. 11, 38 3 azariam GPasch (ananiam R) zachariam BL 8 discipulorum BL Pasoh apostolorum R G | protomartyris Pasch quoque martyris x 9 enim B L (vgl. Pasch) autem G 10/11 et vos R G < B L 11 patres vestri (R hinter persecuti) G Pasch < (B) L 12 nunc < B 15 autem] + in G L + in epistola μ 19 nos] vos B Pasch 20 serrati x* Pasch secti μ 21 et angustiati L 22 adfhcti] et afflicti y 25 Ezechielem μ ezechiel x | et2] in L 28 abicere x* adicere ρ | sermones] de sermone L in sermones μ ad Thessalonicenses de prophetis interfectis prolatos vel ipsius domini nostri ? aut quomodo abdicet illud quod ad Timotheum Pauhis protuht dicens: »sicut lamnes et Mambres restiterunt Moysi, sic et isti resistunt veritati« ? nec enim scimus in hbris canonizatis de lamne et Mambre resistentibus Moysi. si autem aspiciat et quod ad Corinthios prima positum est: quae oculus non vidit nec auris audivitc, numquid poterit haec omnia aliquis abdicare ?

Haec onmia diximus discutientes sermonem, non ignorantes quoniam multa secretorum ficta sunt ab impiis et »iniquitatem in excelsum« loquentibus, et utuntur aliis autem qui sunt Basilidis. oportet ergo caute considerare, ut nec omnia secreta quae feruntur in nomine sanctorum suscipiamus propter ludaeos, qui forte ad destructionem veritatis scripturarum nostrarum quaedam finxenmt confirmantes dogmata falsa, nec omnia abiciamus quae pertinent ad demonstrationem scripturarum nostrarum. magni ergo viri est audire et adinplere quod dictum est: »omnia probate, quod bonum est tenete«. tamen propter eos, qui non quasi trapezitae inter verba discernere utrum vera habeantur an falsa, et non possunt semetipsos caute servare, ut verum quidem teneant apud se, »ab onmi autem specie mala abstineant«, nemo debet ad confirmationem dogmatum libris, qui sunt extra canonizatas scripturas.

Et egressiis lesus de templo ibat; et accesserunt ad eum discipuli eius, ut ostenderent ei structuras templi. lesus autem respondens dixit eis: videtis haec omnia ? amen dico ubis, non relinquetur hic lapis super lapidem qui non destruatur (24, 1. 2).

Et haec corporahter dicta sint, morahter autem hoc modo: cum sit humanae naturae admirabilis constructio facta, videlicet templum dei et verbi eius, discipuli ceterique sancti (non solum tunc, sed etiam modo miranda opera dei erga figmentum humanum confitentes) ante conspectum Christi intercedunt et provocant Christum, ut ne deserat genus humanum propter peccata ipsorum, sed magis moveant eum ad indulgentiam opera eius miranda quam ad iracundiam iniquitates eorum. aliter: sicut illud templum non in semel est dirutum sed paulatim tempore procedenti, ita et omnis homo, qui suscipit in se verbum dei, tempkim est, et si quidem post peccatum non ad plenum decidit a verbo dei, sed adhuc salvat ex parte vestigia fidei et religionis in se mandatorum dei, templum est ex parte destructum et ex parte consistens. qui autem postquam peccaverit curam sui non habet, sed semper a fide decurrit et a vita, quae est secundum evangelium, paulatim minuitur, donec ad plenum recedat »a deo viventi«, hic est temphim, in quo non relinquetur lapis dogmatis lapidem mandatorum dei, qui non destruatur. nos ergo prospicere nobis debemus, ut omnis aedificatio pietatis in nobis integra perseveret, ut et lapidibus salutarium dogmatum adornati et donis bonorum operum decorati capiamus in nobis dei virtutem et gloriam et Christum, qui est verbum et sapientia dei.

Et tertiam expositionem introduoit quis huiusmodi: quoniam templum erat dei aedificatum conpositione sermonum significantium, omnis scriptura veteris testamenti secundum historiam videhcet constructa. quam qui construxerunt. Moyses vel prophetae, circumpositione litterarum et ordinatione dictorum, aedificaverunt omnibus admirandam propter pulchritudinem lapidum, id est electorum dictorum et donis sensuum laudandorum. hanc discipuli ostendunt lesu 2 Matth. 23, 38 — o Marc. 13, 1 — 10 Vgl. I. Cor. 3, 16 — 22 Vgl. Hebr. 3, 12 — 28 Vgl. I. Cor. 1, 24 — 29ff Vgl. Hamack TU. 42, 4, 24 2 est < R G 7 facere x* < ρ 8 autem < L suscipientes omnes scripturas; ad quos Christus respondet dicens destruendam esse a verbo hane corporalem et primam aedificationem, ut aedificetur divinius et mysterialius templum scripturae alterius. templum autem esse scripturam exposuit aliquis ante nos. et quoniam »qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur deus«, qui sedet in templo dei Antichristus, falsus est sermo qui in scripturis habetur, qui simulat veritatem proferens testimonia impiorum dogmatum de scripturis, placari aliunde nolentibus, et ipse est »qui adversatur« et super cathedram scripturarum et super aedificationem earum sedet »ostendens se quasi deus«. et semper est haeresium Antichristos in templo scripturarum sedentes et ex ipsis volentes eos placare qui audiunt, tamquam unusquisque eorum ipse sit deus verbum in scripturis.

Sedente autem ipso super montem Oliveti accesserunt ad eum discijmli eius secreto dicentes: dic nobis quando haec erunt, et quod signum adventus tui et consummationis saeculi (24, 3).

»Egressus de templo Iesus«, postquam dixit de eo, venit in Oliveti et ibi sedebat cum discipulis suis. puto autem mysterium esse montem Oliveti ecclesiae quae ex gentibus est, in qua sunt plantatae olivae, quarum singulae possunt dicere: wego autem sicut oliva fructisunt fera in domo dei«. forsitan autem et in hoc Olivarum monte radices bonae olivae, rami autem inserti sunt oleastri in loco ramorum, qui ex »infidelitate praecisi sunt«. agricola autem in monte Oliveti verbum est dei in ecclesia confirmatum, Christus, qui semper oleastri ramos inserit in bonam olivam patrum Moysi et ceterorum prophetarum, ut accipientes pinguedinem a sanctis prophetis (per hoc quod sensum eorum caute intellegunt, et suscipiunt et Christum qui prophetatur ab illis) offerant fructum abundantem et pinguiorem, prioribus videlicet olivis propter maledictionem quae erat in lege decussis, ut non possint esse in usu.

Post hoc considerandum est illud, quoniam accedentium discipulorum ad lesum quidam quidem secrete accedunt ad eum, maiorem 4ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 25 — 5. 8 II. Thess. 2, 4 — 6 Vgl. I. Joh. 2, 18 — 9f Vgl. Matth. 23, 2 — 11ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 55 — 17 Matth. 24, 1—20 Psal. 51, 10 — 22ff Vgl. Röm. 1 respondet Christus B Christus respondit G L 2 aeditionem G 4 scripturarum B | ahquis] quidem μ < L 9 cathedra Ga cathedras Gc.r. B 15 eius < B 23 ex x* Pasch < ρ 27 et2 < B 28 offerant ρ offerunt x 30 decussis ρ decursis x in hoc ipso habentes fiduciam apud ipsum quasi domestici eius (sicut cum interrogarent eum de sokitione parabolarum), quidam autem non secrete sed in commune eum interrogabant. observa adhuc differentiam istorum, quoniam interdum quidem Pharisaei accedunt, sive temptantes sive quolibet modo interrogantes, interdum autem alii discere cupientes, tamen numquam secrete accedunt ex multitudine. et forsitan usque nunc qui praecipuam susceperunt vitam et propter hoc habent fiduciam ante Christum, aliquid amplius habentes quam illi qui ex fide communi accedunt ad lesum, dicunt ad eum: dic nobis quando haec erunfi haec quae ? quod ait: »non stabit hic lapis super lapidem qui non destruatur«. et non sokim hoc discere sed etiani signum adventus Christi et consummationis saeculi; et duo petunt ab eo, signum adventus ipsius et consummationis saeculi. est ergo in multis quidem creditus adventus filii dei et consummationis saeculi, praecipue tamen in eis qui elegantiorem vitam sectantur.

Est et aliter videre duplicem Christi adventum, id est adventum verbi in animam. primum quidem rudes et tunc incipientes cognoscere Christum, quoniam non possunt videre luciditatem pulchritudinis, dicunt: »vidimus eum, et non habebat speciem neque decorem, sed species eius inhonesta«. species autem inhonesta verbi stulta est de Christo, quando praedicamus Christum natum et crucifixum. secundus autem adventus est Christi in viris perfectis, de quibus dicit dispensator verbi ipsius: »sapientiam autem loquimur inter perfectos«. hi autem perfecti amatores facti sunt pulchritudinis eius et rogant verbum, ut accingat se rationabilem gladium suum et circumponat eum sujDcr mysterium nativitatis carnalis, quae appellata est mysterialiter femur. huiusmodi enim discipuli laudant pulchritudinem et decus verbi, et huic secundo adventui iuncta est consummatio saeculi in viro ad perfectionem venienti et dicenti: »mihi autem absit gloriari, nisi in cruce domini nostri lesu Christi, per 1. 8 Vgl. I. Joh. 3, 21; 5, 14 ? Eph. 2, 19 — 4 Vgl. Matth. 22, 34f — 10 Matth. 24, 2 — 12 ff Vgl. Π 271, 3 An.: δύο δὲ ἐρωτῶσι, περί τε τῆς τοῦ ναοῦ κατασκαφῆς καὶ τῆς αὐτοῦ παρουσίας — 19 Jes. 53, 2f — 20 Vgl. Ι. Cor. 1, 21 — 21 Vgl. I. Cor. 2, 2 — 22 Vgl. Eph. 4, 13 — 23 I. Cor. 2, 6 — 25 Vgl. Psal. 44, 4a — 26f Vgl. Orig. Sel. in Psal. 44, 4: μήποτε ὁ μηρὸς σύμβολόν ἐστι γενέσεως — 27 f Vgl. Psal. 44, 4b — 28 f Vgl. Eph. 4, 13 — 29 Gal. 6, 14 10 haec erunt ? haec quae ? y* (Pasch) erunt haec ? quae ? L 22 est < L 26 eam G a 27 femor G a (so meist) 30 crucem G quem mihi mundiis crucifixus est et ego mundo«. si enim crucifixus est iustis, quibus »mundus crucifixus est«, facta est etiam consummatio mundi. necessarie ergo qui liabent fiduciam accedendi secrete ad Christum, volunt discere signum adventus Christi et consummationis saeculi, ut prodificati ex eo, quod didicerunt adventum Christi et consummationem, praebeant se dignos videre secundum adventum ipsius et secundum quod tradidimus saeculi consummationem.

Et respondens lesus dixit eis: videte ne quis vos seducat. multi enim venient in nomine meo dicentes, quod ego sum Christus, et multos sediicent (24. 4. 5).

Qui simpliciter intellegunt, arbitrantur quod hoc solum haec verba significant, quoniam multi erant venturi Christos se adserentes, habentes in se etiam quasdam virtutes mirandas et verba quibus provocent multos ad credendum, qui dignos se seductione praebuerint. lohannes autem in epistola sua dicit: »et sicut audistis quoniam Antichristus veniet, nunc Antichristi multi multi facti sunt; unde scimus quoniam novissima hora est«. docet his verbis omne verbum, quod a extraneum est et adserit se verbum esse dei, Antichristum esse; sic enim possibile est intellegere quod ait: »et nunc Antichristi multi facti sunt«, cum unum sit quod est verum. sicut autem manifestat historia lectionum, non multi fuerunt homines in tempore apostolorum qui Christos se esse dixerunt, nisi forte Dositheus Samareus unde et Dositheani dicuntur, et Simon de quo referunt Actus, qui se virtutem esse dei 3f Vgl. Π 271, 2 An.: ὡς περὶ τοιούτων μέλλοντες ἐρωταν ἰδίᾳ ἐποιήσαντο τὴν ἐρώτησιν. — Ι. Joh. 2, 18; vgl. Hieron. in Matth, 193 — 20 I. Joh. 2, 18 — 21 Vgl. Harnack TU. 42, 4, 89 „Josephus ?”) — 23 Vgl. Harnack TU. 42 4, 76 — 23ff Vgl. Π 271, 5 An.: Δοσίθεος γὰρ Σαμαρείτης ὂν εἶπεν ἑαυτὸν τὸν ὑπὸ Μωσέως ἀνακηρυχθέντα προφήτην· ὁμοίως καὶ Σίμων Σαμαρείτης ὢν ἔλεγεν ἑαυτὸν τὴν μεγάλην τοῦ θεοῦ δύναμιν. Vgl. Orig. tom. XIII, 27 in Joh. (IV, 251, 15): οὕτως ἀπὸ Σαμαρέων Δοσίθεός τις ἀναστὰς ἔφασκεν ἑαυτὸν εἶναι τὸν προεφητευμένον χριστόν, ἀφ᾿ οὖ δεῦρο μέχρι εἰσὶν οἱ Δοσιθεηνοί κτλ.; hom. XXV in Luc. (IX, 162, 2f) — 24ff Vgl. Hieron. in Matth. 193 A: quorum unus est Simon Samaritanus, quem in actis apostolorum legimus, qui se magnam dei dicebat esse virtutem. — Act. 8, 9ff 1 quem x* quam μ 2 eis] ei G L 4 volunt x* si volunt μ 5 f ut — consummationem y* < L 10 quod < B 13 significent B 15 seductione se L | praebuerunt B 17 nunc] nunc autem R Pasch et nunc λ 19 dei antichristum esse y* (Pasch) < L 21 verum est B 23 et < B 24 actus + apostolorum L (Pasch) inagnam pronuntiabat. praeter hos neque ante neque postmodum fuerunt, quantum ad scientiam meam.

Sed onmis sermo, qui profitetur expositionem scripturarum et fidem earum non autem habet veritatem, iuste Antichristus esse infidem tellegendus est, veniens in nomine Christi et dicens quod ego sum Christus, mentiens et minime potens ostendere veritatis formam in se. et quoniam eis qui discutiunt verba scripturae, uti inveniant sensum eius, frequenter occurrunt quidam intellectus quasi veri cum non sint veri, aliquando autem trahuntur et ab aliis verisimilibus coloratis sermonibus, ut non facile inveniatur qui verus est sensus, priusquam adversus mendaces aestimationes inventus fuerit verior sensus et firmior, propterea puto, quod Christus ad interrogationem discipulorum suorum dicentium: »quando haec erunt ? et quod signum adventus tui et consummationis saeculi?« ita respondit: videte quis vos seducat. multi enim venient in nomine meo dicentes: ego sum Christus et multos seducent. vere enim qui inplet illud mandatum quod ait: »estote prudentes nummularii«, et illud quod ait: probate, quod bonum est tenete; ab omni specie mala abstinete vos«, multos videbit seduci a falsis intellectibus et verbis profitentibus esse se Christum dei verbum. et utinam soli qui extra ecclesiam sunt seducerentur facile facile erat cavere seductionem. nunc autem ipsi qui profitentur se ecclesiasticos, de necessariis quibusque capitulis falluntur et seducuntur, sicut ipsa dissensio eorum testimonium est, quoniam et qui intus sunt seducuntur.

Audietis autem proelia et auditiones proeliorum; videte ne terreamini, oportet enim haec fieri, sed nondum est finis (24, 6).

Lucas autem hoc modo: vcum audieritis proelia et seditiones, ne terreamini; oportet enim primum haec fieri, sed non statim finis«. eis duo proponit, unum quidem ita: audietis proelia, alterum autem: atiditiones proeliorum. et primuni quidem videamus secundum simplicem traditionem, secundum quod multi intellegunt, quid distant auditiones proeliorum a proeliis. pone mihi proelia esse, ubi civitates super civitates insurgunt aut gentes gentibus, ut alter alterius <rem> tollat vel fortior interficiat fortem. quid ergo post proelia auditiones significent proeliorum ? maxime quia non est dictum: videbitis proelia e audietis de proeliis, sed utrimque posuit audietis; id est et proelia audietis et proeliorum auditiones audietis. et ponamus audire quidem proelia esse, quando filii pacis a proeliis custodiunt oculos suos mundos ut non videant maligna; et (quoniam non possunt aspicere super labores et dolores) audiunt de proeliis, qualis civitas pugnet adversus <le> civitatem aut qualis gens a quali expugnetur quid autem erit extra hoc alterum audire jyroelia, et audire auditiones proeliorum ? vide ergo si potes (quantum ad simplicitatem verbi dico) talem differentiam dare: non est idipsum longe positum <a> audire, quia proelium est, et iuxta proelium esse et ipsas proeliantium voces audire. habet ergo utrumque suam significationem. et forte 1 Matth. 16, 16. 17 — 7 Matth. 7, 13. 14 — 12 Luc. 21, 9 — 23 Vgl. Luc. 10, — 24 Vgl. Jes. 33, 15 2 caro et sanguis non B 6 aiimt B 9 inveniunt x* inveniant ρ 10 Audietis] XXVIIII secundum math. In illo tempore dixit ihs discipulis suis: Audietis L 12 proelia] bella B 13 f oportet — eis] Omelia Origenis de eadem lectione L | primum < B | nonduni B 18 rem μ < x 21 utrimque ρ utrumque x* 26 qualem ρ quam x | expugnetur μ expugnatur x 29 positum a proelio Kl (vgl. S. 65, 4) positum proelium y ~ L qui quideni audit ipsas voces, quae fiunt in proeliis, audit proelia; qui autem de proeliis longe gestis audit, auditicmes audit proeliorum, nec enim ipsa proelia audit. cum sint autem sermones ambigui, potest quis ex diverso dicere, quoniam qui longe quidem est a proeliis, audit de illis; qui autem est iuxta proelia, audit ipsorum jyroeliorum auditiones. in utroque ergo videtur esse aliquis differentiae intellectus.

Ascende nunc ad moralem intellectum et spiritalem. si quo modo possis aliquem sensum de eminentia scientiae Christi et de subtilitate evangelistarum dignum invenire, ut non deponas evangelicae sapientiae dignitatem, vide ergo si recordantes ea, quae superius tradita sunt de eo quod ait: »multi venient in nomine meo dicentes: ego sum Christus, et multos seducent«, possumus secundum consequentiam etiam ista interpretari. omnis igitur qui perfectus est et videt in animam suam gloriosum adventum verbi, quod conrumpit et consummat mundum et crucifigit eum viro iusto, ut moriantur ei omnes res mundiales, et qui exercitatos liabet sensus ad capiendum, necesse est ut quaerens et discutiens in multa incurrat dogmatum proelia. audiet etiam multos profitentes veritatem et diversas de ea traditiones, ut sicut bonus miles verbi invulnerabilis animo maneat ab omnibus profitentibus veritatem, non autem videntibus eam neque manifestantibus sed contraria veritatis quasi veritatem pronuntiantibus, et dignus efficiatr suscipere in animam suam gloriosum Christi adventum, secundum quod est deus verbum, quod fuit »in principio apud «, quod solet venire ad eos qui, postquam cognoverint »Christum secundum ’ et susceperint verbum quod »factum est caro«, tantum ascendunt prae multis, ut possint non qualemcumque gloriam, sed »gloriam quasi unici a patre«.

Et forsitan in diversis gloriis verbum dei apparet, secundum virtutem imiuscuiusque animae videntis, secundum quod se capacem anima unaquaeque praebuerit. ei ergo qui perfectus est et ad consummationem saeculi pervenit. quantum ad se, tale apparet verbum, ut qui viderit eum dicat: »vidimus gloriam eius, gloriam quasi unici a patre, plenum gratia et veritate«. ergo si quis dignus est ut tale suscipiat verbum et videat, necesse habet ante huiusmodi 15 Vgl. Gal. 6, 14 — 16 Vgl. Hebr, 5, 14 — 23 Vgl. Joh. 1, 2 — 25 Vgl. II. Cor. 5, 16 — 26f. 32 Vgl. Joh. 1. 14 4 ex] et ex B | a proeliis y Pasch amplius L 5 proeha] proeliis G 16 constimmit B 28 in x* a ρ 33 gratia] gloria G gloriae L Origenes XI 5 visionem verbi audire in anima sua proelia; per alios autem, qui quasi veritatem adserunt quidquid illis fuerit visum, proeliorum auditiones. et bene salvator proficiscentibus ad perfectum discipulis, postquam haec locutus est de proeliis, superaddidit: videte, et non dixit: audite, hortans eos sollicitos esse, ut oculis animae possint videre (postquam audierint jjroelia et aiiditiones proeliorum) singulorum quae audiumtur naturam et videntes eam non terreantur: quoniam talia intelligibilia proelia solent in diversis persuasionibus occurrere hominibus iustis et conturbare et commovere animas eorum ad dubitandum, ne forte vera sint quae verisimilia esse videntur cum sint falsa, aut certe vel ad credendum eis perfecte quasi veris.

Quotquot ergo proficiscuntur ad perfectionem quae est in Christo et ad conversationem caelestis ecclesiae, cum audierint proelia haeresium, quae adversus veram fidem et adversus seipsos invicem proeliantur et audierint auditiones proeliorum »philosophiae et vanae seductionis secundum traditionem hominum, secundum elementa huius mundi, et non secundum Christum«, exercitantes seipsos in his dicuntur, quaerunt et cogitant mandatum Christi dicentis: videte, et vident quidem quae dicuntur, videntes autem cum verisimilitudine mendacia non seducuntur, sed sperant sine vulnere talium proeliorum gloriosum adventum videre Christi, qui est verbum; maxime si audientes secundum Christi mandatum proelia et auditiones proeliorum nullam pertrbationem animae patiantur, sed sub pace dei pro- tecti quae custodit »corda et sensus« dignorum, non fuerint territi. si autem audiens proelia et auditiones proeliorum, secundum quod exposuimus, non fuerit sollicitus ad videndum ea, quae dicuntur in diversis verisimilitudinibus, et quia non fuit sollicitus ad videndum territus fuerit, non solum decipietur a multis venientibus in nomine Christi et dicentibus: ego sum Christus, verum etiam interficietur ab huiusmodi gladiis insanabilia suscipiens vulnera, de quibus gladiis dictum est: »vulnerant gladii«, quorum solent sanare. hi autem qui perturbantur et, quia non sibi prospiciunt, in huiusmodi proelium cadunt, illi sunt qui in valle Sion vulnerantur 12ff Vgl. S. 72, 2ff und Harnack TU. 42, 4, 61 — 12f Vgl. Hebr. 6, 1; Col. 1, 28; Phil. 3, 20 — 15 Col. 2, 8 — 24 Vgl. Phil. 4, 7 — 24ff Vgl. Hieron. in Jes. 311: non sunt interjecti et vulnerati gladio, sed voluntate propria ad haereticos transierunt etc. — 31 Prov. 12, 18 28f in — dicentibus < G et moriuntur, de quibus dicit scriptura: »vulnerati tui non vulnerati gladio, nec niortui tui niortui in bello«, de quibus nunc tantum nos oportet.

Sed non cuiuscumque hominis est se praeparare ad audiendum jjroelia et auditiones proeliorum, ut audiens videat et non terreatur, sed viri perfecti in C-hristo, in carne quidem viventis non tamen secundum carneni militantis, cuius militiae arma non sunt carnalia, sed fortia deo et vaientia destruere munitiones et cogitationes extollentium se adversus scientiam dei. nam secundum Salomonem multas »civitates munitas« haeresium, suasione verborum »ascendit vir sapiens«, et ascendens »destruxit munitionem in impii «. Paulus destruxit, qui paratus fuerat »ad destructionem civitatum munitarum« adversantium veritati. qui talis postquam audierit proelia et auditiones proeliorum videns et quasi sapiens ascendens super »civitates munitas« et destruens in quibus impii confidebant«, laudans deum et gratias agens deo quo didicit talia proelia proeliari, et servare mandatum quod ait: »sanctificate bellum«) clamat et dicit: »benedictus dominus deus, docet manus meas in bellum, et digitos meos in proelium; misericordia mea et refugium meum«. et propter huiusmodi proelia de David ab uxore Nabal: »proelia domini dominus meus pugnabit«. puto autem et mysteria esse talium proeliorum proelia, quae in scripturis leguntur; mysteria etiam esse destructionis proeliantium adversus veritatis congregationem maxime, quae leguntur in libro lesu Nave de destructionibus civitatum et mysteria sunt omnium congregationum adversariarum virtutum.

Audientes ergo proelia et auditiones talium proeliorum, adtendamus quod ait: videte ne terreamini. et debemus scire quoniam oportet haec fieri expectanti adventum verbi, ut audiat proelia et auditiones proeliorum, sed non statim ut audierit, mox erit finis. propter quod finem oportet expectare omnem hominem qui vult fieri salvus, quoniam »qui perseveraverit usque in finem, hic salvus «. secun- 1"Jes. 22, 2 — 6 Vgl. Col. 1, 28 — 6ff. 12f Vgl. II. Cor. 10, 25 10 ff. 15ff Prov. 21, 22 — 18 Jer. 6, 4 — Psal. 143, 1f — 21 I. Regn. 25, 28 — 24 Vgl. Jos. 10 — 32 Matth. 24, 13 1 scriptura dicit B 3 oportet nos L 4 est se x* esse ρ 10 munitas2 < L 14 et2 < B 16/17 a quo] et a quo Ga 18 deus + meus BL 21 meus < L 31 salvus fieri B dum Lucam autem si audierimus »proelia et seditiones« ne proelia quidem, quae fiunt a »scientia falsi nominis« et a sapientia»principum huius mundi«, seditiones autem non consentientium invicem in conventu ecclesiae. diversas enim sententias de variis negotiis manifeste audimus (maxime qui volumus proficisci ad perfectionem quae est in Christo), non solum extra ecclesiam proelia, verum etiam in ecclesia intus seditiones: a quibus omnibus alieni fuerunt apostolorum discipuli, quorum omnium, sicut inActibus apostolorum est scriptum, »erat cor et anima «; confirmati enim erant »in eodem sensu et in eadem dcientia«. tamen nos, etsi audimus proelia et seditiones huiusmodi, non terreamur. »oportet enim primum«, antequam videamus perfectionem sapientiae, quae est in Christo, »fieri haec; sed non statim erit f finis« quem quaerimus. oportet enim stabiliri et confirmari in pace, ut sine terrore simus nec a seditionibus conturbemur, ut post haec valeamus capere finem qui non est in auditione proeliorum neque in ipsis seditionibus; pacificus enim finis longe est ab omnibus istis.

Exsurget enim gens adversus gentem et regnum adversus regnum, et erunt fames et pestilentiae et terraemotus per loca; haec enim omnia initia sunt dolorum (24, 7. 8).

Marcus eadem, addit autem »et turbelas«; Lucas similiter addit autem »terroresque de caelo et signa magna erunt et hiemes«. primum simplicia loci et corporaha exponamus. sicut enim aegrotant corpora ante mortem eorum, qui vim non extrinsecus patiuntur, et quemadmodum in omnibus per infirmitatem fit via ad separandam animam a corpore suo, sic talis et tanta creatura mundi, cum corrumpi coeperit, quasi initium habens et finem (quoniam »quae videntur temporalia sunt«, et quia »caelum et terra transibunt«), ante corruptionem ut langueat, ut terra quidem frequentius terraemotibus conquassetur, aer autem vim quandam morbiferam concipiens pestilens fiat, adhuc autem et vitalis virtus terrae repente deficiens offocet fructus et omnes naturas arborum deficiens generatrix earum virtus. his igitur accidentibus consequens est, ut et mobilis 1 Luc. 21, 9 — 2 Vgl. I. Tim. 6, 20 — Vgl. I. Cor. 2, 6 — 5 Vgl. Hebr. 6, 1 — 9 Act. 4, 32 — I. Cor. 1, 10 — 21 Vgl. Marc. 13, 8 — Luc. 21, 11 — 27 II. Cor. 4, 18 — 28 Matth. 24, 35 1 ne] non L 9 cor + unum Bc Pasch 10 audiverimus ρ 13 haec fieri μ | enim nos] enim G nos B 18 adversus1] contra G 21 eadem < G 33 virtus earum B | ut et] et B natiira. quasi totius mundi pars aliqua constituta necesse est ut conpatiatur universarum rerum mutationi: utputa, consueta escarum nutrimenta non resumens veniat ad defectum et corrumpatur. nam caeli »peribunt«, quoniam »sicut vestimentum veterescent«, autem veterescit et senescit, prope interitum est«. consequens ut et propter inopiam ciborum in avaritiam et bella homines excitentur adversus eos, qui non tantam patiuntur inopiam, et ut ex conparatione aliorum, qui in rebus necessariis sunt abundantium, fiant insurrectiones aliorum adversus alios, et gens pugnet adversus gentem et regnum adversus regnum: possibile est autem cum alia indigentia rerum etiam hominum bonum sensum habentium indigentiam fieri, ut per hoc tranquilla et pacifica vita non inveniatur in multis, sed insurrectiones et lites et perturbationes fiant, interdum quidem propter avaritiam, interdum autem propter concupiscentiam principatus, aliquando autem et propter gloriae vanae cupiditatem insanam, interdum autem et cupiditate vanae gloriae principum, qui non sunt contenti proprio regno, sed volunt suum quidem extendere principatum et multas sibi subdere nationes.

Adhuc autem profundiorem dabit aliquis causam eorum, quae ante consummationem mundi sunt eventura, maxime autem de proeliis. quoniam sicut adventus Christi in ’imis gentibus divina virtute fecit pacem, secundum quod dicit propheta de illo: »orietur in diebus eius iustitia, et abundantia pacis donec extollatur luna «, et sic pax multiplicata est mundi propter incrementa ecclesiarum futura. ut ea pax sahitis multorum fiat occasio, dum non coguntur exire ad bella et pugnare pro patriis sicut pridem fiebat, — sic consequens est et, cum propter abundantiam iniquitatis refriguerit »caritas multorum «, et ideo dereliquerit illos deus et Christus eius, iterum fieri proelia, videlicet dum non prohibentur operationes seminatrices bellorum a sanctitate, sed magis adhuc nutriuntur propter malitiam hominum supercrescentem, ut omnium accidentium malorum causa esse dicantur, qui accesserunt quidem ad verbum, sed postea »declinaverunt omnes et simul inutiles facti sunt « in mundialibus malis.

Quoniam autem et moralem intellectum aestimo esse etiam in isto loco, secundum ea quae dixi, consequenter et hic sunt dicenda: quoniam si quis gloriosam et regalem formam verbi visurus est et adventum ipsius gloriosum, necesse est ei, ut excitetur non solum 4f Vgl. Matth. 24, 15 — 14. 19 Vgl. Psal. 7, 15 — 15 Vgl. Ex. 1, 22 — 17 Vgl. Matth. 19, 17 — 22 Pred. 7, 2 — 24 Pred. 6, 3f 2 pia < G 5 enim R G L < B 7 adsickie x* < μ deponat ρ 22 melior + est L 23 nativitatis + ipsius B 25 abortus ρ 30 hic] haec ρ 31 et2 x* < audire »proelia et auditiones « intelligibilium »proeliorum«, ut videns discat nequaquam terreri, sed etiam ut videat gentem mendacii alicuius et motum verborum trahentium ad aliquam sectam insurgentem adversus aliam aliquam mendacii geMtern, quoniam huiusmodi gentibus numquam est pacificus finis. quod frequenter videmus inter haereses fieri et inter ecclesias malignantium, surgere alterius haeresis gentem super gentem alterius haeresis, sic et regnmn alicuius verbi insurget adversus alterius verbi erratici regnum: quoniam Satanas et omne mendacium adversus seipsum dividitur semper, propterea non potest stare. ergo qui proficiscitur ad videndam gloriam Christi et regnum, hoc est verbi perfectionem et regnum quod regnat et dominatur, ponens omnes adversarios sermones sub pedibus suis et in conculcationem pedum suorum, necesse est ei, ut quaerens veritatem frequenter inopiam sensuum patiatur, quibus proprie anima enutritur ad requisitionem eorum quae sunt quaerenda. et sicut aliquando qui proficiscebantur ad terram promissionis adfhcti sunt <et>; famem sunt carnalium ciborum tantam, ut caelestem accipiant mannam, sic oportet inopia sensuum temptari eum frequenter et nihil pati ex ea, qui perfectione verbi est nutrienclus. et cottidie hoc ipsum videmus in nobis, quando quaerimus aliquem veritatis sensum in scripturis: priusquam inveniamus quod quaerimus, aliquam inopiam sensuum patimur, donec solvitur in nobis eiusmodi inopia sensuum a deo, qui dat dignis »escam in tempore opportuno « ad manducandum et vestimentum ad induendum.

Oportet etiam eum, qui videt gloriosum adventum, id est adventum sapientiae in animam suam — necesse est eum videre pestilentias morbidorum sermonum et nihil pati ab eis. pestiferi autem sermones sunt omnes, qui ab hominibus pestiferis proferuntur, »iniquitatem in excelsum « loquentibus et ponentibus »in 1 Vgl. Matth. 24, 6 — 2ff Vgl. S. 66, 12ff und Harnack TU. 42, 4, 61 — off Vgl. Hieron. in Matth. 193 D: sed mihi videtur regnum contra regnuni et pestilentia eorum . . . in haereticis magis intellegi, qui contra se invicem dimicantes, ecclesiae victoriam faciunt — 6 Vgl. Psal. 21,17 — 8 Vgl. Matth. 12, 26 — 12 Vgl. Luc. 20, 43 — Vgl. Psal. 109, 1 — 15 Vgl. Ex. 16, 1ff — 17 Vgl. Joh. 6, 31 — 22 Vgl. Matth. 6, 25ff — 23 Vgl. Psal. 144, 15 — 29 Vgl. Psal. 72, 8f 13 conculcatione G 14 nutritur B L 16 repromissionis B | <et>; Kl 17 tantam R tantum x | caelestem — mannam x* (nur manna) 21 aliquam < caelo os suum« in superbia et magna promissione: utputa, sermones adversus creatorem mundi et impiae blasphemiae quaedam ’pestilentiae sunt animarum, corrumpentes hominum mentes et facientes animas in errorum suspicionibus aegrotare; Valentini etiam de masculinis et femininis saeculis fabulae et de nativitate creatoris mundi, quam ex falsa sapientia confinxerunt, et quaecumque alia garrulant. quid aliud sunt nisi pestilentiae; Basilidis quoque sermones, detrahentes quideni eis, qui usque ad morteni certant pro veritateut confiteantur »coram hominibus « lesum, indifferenter autem agere docentes ad denegandum et ad sacrificandum diis alienis, non minus pestificant et corrumpunt audientes se, qui in hisdem sermonibus docent non esse alias peccatorum poenas nisi transcorporationes animarum post mortem. nam ut dimittam manifeste falsum esse quod dicitur, adhuc autem toUunt ab hominibus salutarem timorem, et qui vel propter timorem futurarum poenarum servaturi se fuerant a multi tudine peccatorum, nutriunt audaciam impietatis eorum. multaeigitur fames et pestilentiae erunt omnibus videre volentibus gloriosum Christi adventum in anima > sua >. sed nihil eis nocebunt; videbunt enim tantummodo eas, nihil autem patientur ab eis. patientur autem et motus eorum, quae quaeruntur in plurimis locis scripturarum verisimilitudinem contrarietatis vel mendaciorum habentibus; sed postmodum patientur nihil. nec motus auditionum falsarum avellet eos ab expectatione gloriosi et divini et perfecti adventus lesu Christi verbi. et qui dicturus est: »a timore tuo, domine, in utero concepimus et parturivimus, et peperimus spiritum salutis quem fecisti super terramc, aut secundum quod dictum est: »filii mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis«, necesse est eum 1ff Vgl. Hamack TU. 42, 4, 60 „eine differenzierte Charakteristik“)— 4ff Vgl. Orig. hom. II, 2 in Ez. (VIII, 342, 19): disscrunt . . . αἰώνων suorum fabulas — 7ff Vgl. Orig. hom. III, 4 in Ez. (VIII, 352, 32): docet insiiper et negare inverecunde quasi praecepto, quod de martyrio est. — Vgl. Hamack, TU. 42, 4, 77 — 8 Vgl. Act. 22, 4 ? — 9 Vgl. Matth. 10, 32 — Vgl. Matth. 10, 33? — 10 Vgl. Jer. 1, 16 u. ö.? — 24ff Vgl. Orig. hom. VI, 3 in Gen. (VI, 69, 18): sed et sancti clamant et dicuyit: »domine, a timore tuo etc. « unde et Paulus similiter dicit »filioli mei etc. u. ö. — 24 Jes. 26, 18 — 26 Gal. 4, 19 4 valentini ρ valentiani G valentiniani B L 5 masculis et feminis B 11 isdem Gc 15 se < Ga 18 animam suam Koe, vgl. S. 72, 26 19 nihil autem] sed nihil μ 20 quaerentur G (L) 22 vellet L 26 fih G in omnibus istis doloribus fieri famis et pestilentiarum et motuum, quos sustinens pariet quod concepit et formavit in se Christum verbum, ut dicat in nativitate eius: »ecce evangelizo vobis gaudium magnum«, et »gloriam in excelsis deo et pacem super terram «,

Tunc tradent vos in tribulationes et occident vos, et eritis odio omnibus gentibus propter nmnen meum. et tunc scandalizabuntur niulti et invicem tradent et odio habebunt invicem; et multi pseudoprrophetae insurgent et seducent multos; et quoniam abundabit iniquitas refrigescet caritas rtiultorum. sed qui permanserit in finem, hic salvus erit. et praedicabitur hoc evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus, et tunc veniet finis (24, 9 — 14).

Et sine expositione quidem textus a seipso est manifestus, quoniam frequenter traditi sunt discipuli Christi in tribulationes et propter verbum sunt interfecti et propter Christum odio habiti gentibiis. si autem discutere quis velit quod ait omnibus gentibus. non satis inveniet certum, quoniam omnibus etiam in ultimis partibus terrae commorantibus gentibus odio habetur populus Christi: nisi forte et hic aliquis dicat propter exaggerationem multarum positum omnibus pro multis. proponens autem tibi quod dicit tunc tradent vos, invenies quaestionem. nec enim postquam insurrexerunt »gens contra gentem et regnum adversus regnum «, et post »fames et pestilentias per loca « tunc traditi sunt in tribulationes et occisi sunt et odio habiti ab omnibus gentibus propter nomen Christi: nam et priusquam haec fierent, traditi sunt Christiani in tribidationes et dantes testimonium veritati sunt interfecti et odio habiti sunt gentibus, cum quibus habitaverunt.

Adversus hanc autem quaestionem, qui secundum verba vult intellegere, respondebit quoniam tunc maxime tradentur Christiani in tribulationes quemadmodum numquam, tunc odio habendi simt maxime ab omnibus gentibus cohabitantibus sibi sicut numquam et omnia patientur jyropter nomen Christi, cum surrexerit »gens contra gentem et regnum adversus regnum, et fient fames et pestilentiae et 3 Luc. 2, 10 — 4 Luc. 2, 14 — 9ff Zum Zitat Hautsch TU. 34, 2a, 77 — terraemotus per loca «. amant enim. qui in calamitatibus sunt, causas 14ff Vgl. Harnack, D. Mission u. Ausbreitung d. Christentums4 536 — 20. 30 Matth. 24. — 24 Vgl. Joh. 18. 37 ? 1 quos y* quod L 2 formabit B 7 et2 < ρ 8 abundabit R abundavit B 18 multarum x Pasch < ρ 20 postquam < G 22 et2 25 sunt2 < y 28 sunt x* < ρ 30 pro earum discutientes invenire aliquid quod loquantur. cuni haec ergo contigerint mundo, consequens est, quasi derelinquentibus hominibus deorum culturam, ut propter multitudinem Christianorum dicant fieri bella et fames et pestilentias. frequenter enim famis causa Christianos culpaverunt gentiles et quicumque sapiebant quae gentium sunt, sed et pestilentiarum causas ad Christi ecclesiam rettulerunt. scimus autem et apud nos terraemotum factum in locis quibusdam et factas fuisse quasdam ruinas, ita ut qui erant impii extra fidem causam terraemotus dicerent Christianos — propter quod et persecutiones passae sunt ecclesiae et incensae sunt — non solum autem, sed et qui videbantur prudentes, talia in publico dicerent. quiapropter Christianos fiunt gravissimi terraemotus.

Quod auteni dicitur et eritis odio omnibus gentihus propter nomen meum, sic salvare quis poterit. quia numquam quidem in unum consenserunt omnes gentes adversus Christianos; cum autem contigerint quae Christus praedixit, tunc quasi succendendi sunt omnes a quibusdam gentibus incipientibus Christianos culpare, ut tunc fiant persecutiones iam non ex parte, sicut ante, sed generaliter ubique adversus populum dei. tuTic continget illud ut multi scandalizentur, qui videntur in fide consistere; et alter alterum tradent. et erit odium inter ipsos etiam qui videntur fideles. tunc ’pseudoprophetae multi insurgent multitudinem insensatorum fallentes; tunc et refrigescente caritate non sohim apud infideles. sed etiam in ipsis fidelibus. et fervor caritatis ex multis iniquitatibus refrigescet, ita ut pauci remaneant certantes pro veritate usque ad finem, qui et salvandi sunt soli. et in hoc statu constitutis rebus. evangelium, quod prius non fuerat praedicatum in toto mundo (multi enim non sokim barbararum, sed etiam nostrarum gentium usque nunc non audierunt Christianitatis verbum), tunc praedicabitur, ut omnis gens evangelicam audiat praedicationem et nemo derehnquatur, qui non audivit. et tunc erit saeculi finis.

Si autem haec ita se habent, iam non ignorabimus de eo quod dicit tunc tradent vos, nec falsum suspicabimur quod ait et eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum, dicentes veritatem huius verbi nondum esse inpletam, quamdiu non est factum quod ait tunc scandalizabuntur multi et invicem tradent. nondum enim multi proditores 44ff Vgl. Harnack TU. 42. 4, 107f 1 aliquid quod] quid B 10 non solum autem] vgl. S. 83, 13 + illi μ 17 gentilibus L 20 et1 + si μ 21 exsurgent G (L) 22 flagellantes G 28 tunc y* + autem L 30 saeculi < de ecclesia facti sunt, et nondiim multi falsi prophetae extiterunt rrmltos fallentes. sic et nondum odio habiti sunt ab omnibus gentibus, etiam in ultimis partibus terrae habitantibus, propter nomen Christi, sic et nondum est praedicatum evangeliunt regni m toto orbe. non ergo fertur praedicatum esse evangelium apud omnes Aethiopas, maxime apud eos qui sunt ultra flumen, sed nec apud Seras nec apud Ariacin nec*** audierunt Christianitatis sermonem. quid autem dicamus de Britannis aut Germanis, qui sunt circa Oceanum, vel apud barbaros Dacos et Sarmatas et Scythas, quorum plurimi nondum audierunt evangelii verbum, audituri sunt autem in ipsa saeculi consummatione ? aspice enim quod ait: et praedicabitur hoc evangelium regni in toto orbe in testimonium omnibus gentibus, et tunc erit finis. si autem vult quis temere dicere praedicatum esse iam evangelium regni in toto orbe in testimonium omnibus gentibus, consequenter dicere poterit ei, quod ait tunc eritfinis, iam finem venisse — quod dicere temeritatis est magnae et hominis non inteilegentis, quae Paulus ad Thessalonicenses secunda dicit epistola, dicens: »ne quis vos seducat ullo modo (quasi instet dies domini); quoniam nisi venerit primum discessio et revelatus fuerit homo peccati, filius interitus (et cetera), non erit domini dies «.

Cum videritis abotninationem desolationis, quod scriptum est perDanielem prophetam, stantem in Ιοcο sancto, qui legit inteUegat (24. 15).

Verba prophetae quae lociitus est de abominatione desolationis futura, sunt haec: »et confirmabit testamentum multis septimana una, et in dimidio septimanae tolletur sacrificium et libatio, et super templum abominatio desolationis erit, et usque ad consummationem temporis consummatio dabitur super desolationem «. vere quidem conprehendere sermones Danielis nullius est alterius, nisi spiritus sancti qui fuit in Daniele, ut de septimanis omnem manifestet sermonem et de abominatione desolationis dicta ab eo. si autem oportet et nos pauca secundum quod nobis videtur exponere de hoc loco, dicendum est quoniam septuaginta annos, qui fuerunt post adventum salvatoris nostri, demonstrare videtur sermo. haec enim septimana, quae propter septem decadas annorum dicitur septimana, confirmavit testamentum multis, quando et apostoli Christi post ascensionem ipsius orationi et verbo instantes a deo inluminabantur in omnem scientiam voluntatis divinarum scripturarum a spiritu sancto. in dimidio autem septimanae, id est in tribus et semis decadis annorum, sublatum est sacrificium altaris, id est in triginta quinque annis inpletum est quod fuerat scriptum: »in dimidio septimanae tolletur sacrificium e libatio «. tunc autem et super templum, quod fuit in Hierosolymis, facta est abominatio desolationis templi et civitatis, in eo videlicet tempore »quando viderunt circumdatam Hierusalem ab exercitu «, ut (secundum quod prophetaverat salvator de ea) cognoscant »quod adpropiavit desolatio eius «. et hanc desolationis abominationem factam super templum ab exercitu Hierusalem circumdante dicit propheta »usque ad tempus consummationis « manere, ut consummatio fiat mundi super desolationem Hierusalem et templi Ciuod est in ea. et ubi sunt »qui se dicunt ludaeos et non sunt « ? qui dicunt: aedificabitur Hierusalem quae est deorsum, priusquam saeculi consummatio fiat ? 1 f f Vgl. F. Fraidl, D. Exegese d. siebzig Wochen Daniels, Graz 1883 S. 50ff — 3ff Vgl. Hieron. in Matth. 194 D — 4. 20 Dan. 9, 27 Θ΄) — 13ff Vgl. Dan. 9, 27 Θ΄) — 15ff Vgl. Act. 1, 14; 2, 1ff — 23ff vgl. 26 Luc. 21, 20 — 24f Vgl. Matth. 23, 38 — 29 Apoc. 2, 9 — 30 Vgl. Gal. 4, 26 1 cum y XXX Secundum m. In illo tempore dixit ihs discipulis sms: cum L | cum] + ergo B | quod] sicut B 2 daniel (G)L | intellegat + Omelia Origenis de eadem lectione L | vom Lemma fehlen vv. 16 — 18 9 danihel BL | omnem x* omnibus ρ 14 confirmavit x* confirmat μ 17 a y* et a L 21 et < L 24 quod2] quoniam »consummatio«, inquit »dabitur super desolationem eius«. si et aedificabitur teiiiplum, aedificabitur ei »qui adversatur et extollitur supra onme quoil dicitur deus aut quod colitur, ut sedeat in templo « huiusmodi, »ostendens se quasi sit deus«: »quem dominus lesus spiritu oris sui et destruet inluminatione adventus sui «. sive ergo placeat quibusdam aedificari hanc Hierusalem super terram, tamen non erit falsuni quod dicitur, consummationem esse dandam »super desolationem ipsius «.

Si autem oportet et de temporibus ’quid dicere, dicimus quo niam in Chronicis Phlegontis cuiusdam dicitur (si tamen debemus et hunc quasi vera dicentem de templo suscipere), quoniam circa quadragesimum annum a quinto decimo anno Tiberii Caesaris facta est destructio Hierusalem et templi quod fuit in ea. deduc ergo praedicationis domini fere annos tres et tempus resurrectionis ipsius, quando »per dies quadraginta apparens illis « docebat »eos de regno dei «, et invenies forsitan plus minus quoniam circa dimidium »septimanae« (conputans per decadas annorum) est conpletum quod dictum est: »tolletur sacrificium meum et libatio «, quando et »super templum abominatio desolationis « est facta, quae desolatio usque ad tempus consummationis manebit; »consummatio« enim, secundum quod diximus »dabitur super si autem constat nobis talis traditio »septimanae«, dicentibus (quantum ad dictum) inpletum esse, quod dictum est, non solum: »tolletur sacrificium meum et libatio «, sed etiam illud quod scriptum est, ut abominatio desolationum super templum contingat, sine dubio manifeste ostenditur adventus Christi etiam ex verbis Danielis prophetae dicentis: »septuaginta septimanae concisae sunt super populum tuum et super civitatem sanctam, ut 1. 7. 18. 20. 23 Dan. 9, 27 Θ΄) — 1ff Vgl. Π 273, 5 An.: βδέλυγμα ἐρημώσεως καθολικῶς ὁ ἀντίχριστος λέγων ἑαυτὸν εἶναι τὸν Χριστὸν κοὶ ἀπατῶν τοὺς ἀνθρώπους ὡς θεῷ προσκυνεῖν αὐτῷ. Vgl. Hieron. in Matth. 194 D: de hoc et apostolus loquitur, quod homo iniquitatis et adversarius elevandus sit etc. — 2ff II. Thess. 2, 4 — 4 II. Thess. 2, 8 — 10ff Vgl. Orig. c. Cels. IV, 22 (I, 291, 25ff): τεσσαράκοντα γὰρ ἔτη καὶ δύο οἶμαι ἀφ᾿ οὗ ἐσταύρωσαν τὸν Ἰησοῦν γεγονέναι ἐπὶ τὴν Ἱεροσολύμων καθαίρεσιν; hom. XIV, 13 in Jer. (III, 118, 17ff.); Clem. Alex. Strom. I, 21, 14,5. Dnzu Hamack TU. 42, 4, 17. 88 — 14 Vgl. c. Cels. II, 12 (I, 141, 13) οὐδὲ τρία διέτριψεν ἔτη — 15 Act. 1,3 — 26ff Dan. 9, 2427 3 quod2 R L Pasch < y 6 terra G 7 consummatio esse G L consummatio est danda ρ consummetur peccatum et signetur peccatum et deleantur iniquitates, et ut adducatur iustitia aeterna, et ut signetur visio et propheta, et unguatur sanctus sanctorum. et cognosces et intelleges ab exitu verbi respondere et aedificare Hierusalem usque ad Christum ducem septem septimanae et septimanae sexaginta duae; et convertetur et reaedificabitur platea et murus, et evacuabuntur tempora. et post septimanas sexaginta duas interibit unctio et iudicium non est in eo; civitatem autem et sanctum corrumpet cum duce veniente, et excidentur in diluvio; et usque ad finem belli concisi interitus. et confirmabit testamentum multis septimana una; et in dimidio septimanae tolletur sacrificium <meum>; et libatio et pinnae ab interitu usque consummationem festinationis «. post haec sequitur sermo quem exposuimus sic habens: »et confirmabit testamentum multis septimana una « et cetera.