Tunc accedentes manus iniecerunt in lesum et tenuerunt eum (26, 50b).

Post osculum continuo nihil differentes turbae illae, forsitan timentes ne de manibus eorum effugiat lesus, manus iniecerunt in eum. et ecce unus ex his, qui erant cum lesu, extendens manum exemit gladium suum, et percutiens servum principis sacerdotum amputavit auriculam 7f Vgl. Matth. 26, 47 — 8 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 58 — 11 Luc. 22, 48 — 14 ff Vgl. Hieron. in Matth. 221 E — 18 Matth. 22, 12 — 21 Matth. 20, 13 f 2 sciens L 6 quadam indicione L 8 iniuriani G (L) 9 iudas] ihu iudas B | iesu B L iesum R G 10 omnes x* omnia p 11 iudas] ihu iudas B 12 ei < G 17/18 vestimentis] indimientis B 22 facio tibi L Pasch 26 hier fehlt vom Lemma v. 51, vgl Ζ. 29 F 27 turba illa GL eius. Unus autein eoium, qui erant cum lesu, nonduin nianifeste cncipiens apud se evangelicani patientiam iiiam traciitam sibi a Christo nec pacem, quam dedit discipulis suis, sed secundum potestatem datam ludaeis per legem de inimicis extendens manum accepit gladium et percussit servum principis sacerdotum et amputavit auriculam eius. sicut autem dicit lohannes: » * * * et dextram auriculam amputavit« , apud quem et nomen servi dicitur, quia »Malchus« vocabatur. et forsitan quod agebat Petrus mysterium erat. quoniam ludaici populi dextra auditio fucrat amputanda propter malitiam eorum demonstratam in lesum. nam etsi videntur audire legem, modo cum sinistro auditu audiunt umbram traditionis de lege non veritatem, cum sint servi sermonis profitentis servitium dei, non autem servientis in veritate. huius sermonis mystefium erat adversus Christum * * * adversarius Christi princeps sacerdotum Caiphas. videtur autem mihi, quoniam qui ex gentibus crediderunt omnes. unus populus constituti in Christo, per hoc ipsum quod crediderunt in Christum facti sunt causa, ut praecideretur ludaeorum auditio dextra, secundum quod fuerat prophetatum de eis: »grava aures populi huius, et oculos eorum deprime, ut ne videntes videant et audientes intellegant et convertantur, et sanem eos« .

Tunc ait ei lesus: converte gladium tuum in locum suum (26, 52a).

Mox lesus ad eum. qui fuerat gladio usus et abstulerat auriculam servi iUius dextram, non dicit: exime gladium, sed: converte gladium in locum suum. est ergo gladii aliquis locus, ex quo non licet accipere eum, qui non vult perire. maxime in gladio. pacificos enim vult es se lesus discipulos suos, ut bellicum hunc gladium deponentes alterum pacificum accipiant gladium, quem dicit scriptura xgladium »gladium spiritus« . simile autem mihi videtur quod dicit: omnes qui accipiunt gladium, 3 Vgl. Joh. 14, 27— 4 Vgl. Deut. 7, 2? — 6 ff Vgl. Joh. 18, 10 — 8 ff Hilar. in Matth. 745 F: populo videlicet sacerdotio servienti per Christi dis- cipulum inoboediens auditus e xciditur etc; Pseudotheophilus (ed. Zahn) 62 f — lOff Vgl. Hieron. in Matth. 222 B: ut totam litterae vilitatem audiat in sinistra (sc. auricula) — 13 Vgl. Matth. 26, 57 — 18 Jes. 6, 10 — 23 Vgl. Joh. 18, 10 — 26 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 117 f — 26 Vgl. Matth. 5. 9 — 28 Eph. 6, 17 6 et] ei L | ücke KI (es fehlt der Anfang von Joh. 18, 10) | dexteram B 13 ücke KI l. <militantis>; vgl. S. 225 11 20 sanem B L sanam G 21 iesus ei L 22 vom Lemma fehlen vv. 52b — 54 24 dexteram B 26/27 ihs esse B 27 gladium hunc L 28 pacificum < gladio et peribunt, id est, omnes qui non sunt pacifici sed belli concitatores, in eo bello peribunt quod concitant, ut sit in eis gladius mysterium belli et litis. et puto quod omnes tumultuosi et concitatores bellorum et conturbantes animas hominum, maxime ecclesiarum, accipiunt gladium in quo et ipsi peribunt; quoniam »qui fodit foveam, ipse incidet in eamcc, quoniam »convertetur dolor« eorum »incaput« ipsorum, et »iniquitas« eorum »in cerebrum« »descendet«. sed et simpliciter audientes quod dicit: qui accipiunt gladium, gladio peribunt cavere nos convenit, ut ne occasione militiae aut vindictae propriarum iniuriarum eximamus gladium aut ob aliquam occasionem, quam onmem abominatur evangelica haec Christi doctrina, praecipiens ut inpleamus quod scriptum est: »cum his qui oderunt pacem eram pacificus«. sf ergo cum odientibus pacem esse pacifici, adversus neminem gladio uti debemus.

In illa hora dixit lesus ad turbas: sicut ad latronem existis cum gladiis et fustibus conprehendere me? cottidie apud vos in templo sedebam docens, et non tcnuistis me (26, 55).

Hoc autem totumfactum est, ut inplerentur scripturae prophetarum. de huiusmodi * * * multum autem est nunc eligere de prophetis, quaHa sunt quae tunc inpleta sunt eloquia projjhetarum, quando haec se pati Christus dicebat; et studiosi hominis est et multa scientis congregare verba prophetarum quae sunt inpleta. et in centesimo octavo Psahno forte pleraque invenies convenientia istis, qui venerunt cum luda con- 20. Joh. 18, 11 — 21 Vgl. Luc. 22, 51 — 30 Vgl. Psal. 108 und die ärung des Hieronymus, Anecdota Maredsolana III, 2, 186 ff 2 manibus L 3 iudaeam G 5 sancto x* sancti p 8 quoniam] quod μ 10 malicia L 14 avit] at? Benz 15 reatui G L 16 mutatum] invdtmn B | me] in ea L 17 hoc < B | 1. invenietis? 27 Lucke Kl 28 sunt1 y* (vgl. Pasch) < prehendere lesum, siciit et alia de luda in eodem dicta sunt Psahno, tunc simul omnes derelicto eo fugerunt. timentes ergo turbas et principem eorum ludam Juxferunt. nec enim habebant adhuc spiritum, wquoniam lesus nondum fuerat honorificatus« , et »spiritum« »virtutis et caritatis« ; quem si habuissent, non essent infirmati nec ahquid ahud extra divinam caritatem egissent.

At illi tenentes lesum duxerunt ad Caipham principem sacerdotum, ubi scrihae et seniores convenerant (26, 57).

Arbitror enim, quoniam sermo deservitionis ludaicae, qua nunc derelicti deservire profitentur, Caiphas est, qui adversus veritatem militat lesu, qui dicitur princeps sacerdotum; lesus autem secundum veritatem sacerdos est, verbum dei, sub quo constituti sunt omnes, qui acceptabihter deserviunt deo patri. ubi autem Caiphas est princeps sacerdotum, illic congregantur scribae, id est litterati qui praesunt litterae occidenti. et secundum qualitatem scribarum sunt etseniores, qui non in veritatem sed in vetustatem litterae simplicis sunt recumbentes et nihil ampHus negotiari volentes.

Petrits autem sequebatur eum de longe usque in atrium principis sacerdotum, et ingressus intro sedebat cum ministris ut videret exitum 20 rei (26, 58).

Cum duceretur autem magister, sequebatur quidem Petrus, non autem poterat de proximo eum sequi, sed de longinquo, nec omnino recedens ab eo nec cum eo incedens, nec iuxta eum sed de longe sequens pervenit ad atrium principis sacerdotum. et ingressus Petrus intus sedebat, neque secundum quod illi ministri ministrans neque faciens quae docuerat lesus, sed expectabat exitum omnium horum volens videre, quoniam adhuc non intellegebat neque videbat exitum dispensationum Christi quo tenderent. nec enim est exitus eorum in atrio Caiphae, nec ubi »scribae et seniores « illius populi congregantur. 4 Joh. 7, 39 — Vgl. II. Tim. 1, 7 — 10 Vgl. Matth. 23, 38 ? — lo Vgl. II. Cor, 3, 6 — 16 Vgl. Rom. 7, 6 — 29 Vgl. Matth. 26, 57 3 fugierunt G 4 et x nec μ 7 at x* et μ | caifam G caiphan L 8 convenerant R conveniebant x 9 qua R G quo B L 111. lesum? Kl 13 deserviunt x* serviunt μ 14 iUic y* ibi L 15 qualitatem x* litterae qualitatem μ | et2 < L 16 simphces B simphs G L 23 eo illo ibat B | de y < L 25 secundum x* < μ 28 quo x* 29 populi illius L si tamen proprie quis videat exitum, ipsum videbit verbum dei et sapientiam dicentem : «ego sum A et Ω, principium et finis« .

Princeps autem sacerdotum et seniores et universum concilium quaerehant falsum testimonium contra lesum,, ut eum morti traderent, et non invenerunt; et multi falsi testes accesserunt, et non invenerunt (26, 59. 60*).

Et per haec manifestum est quonia »peccatum non fecit« lesus, «nec fuit dolus in ore eius«. mundissimam autem fuisse vitam ipsius et onmino inreprehensibilem et auferentem occasiones eorum, qui quaerunt occasiones, ex hoc demonstratur, quia non inveniehant ad- versarii eius quod dicere possent adversus eum vel colorare (sed quaerebant omnes sacerdotes et concilium universum et nihil verisimile poterant invenire); quoniam falsa testimonia tunc locum habent quando cum colore aliquo proferuntur, adversus lesum autemnec color inveniebatur, qui posset contra lesum adiuvare mendacia — et hoc, cum essent multi volentes gratiam tribuere Caiphae et principibus sacerdotum et scribis et senioribus et universo concilio hoc ipsum audire desideranti. et haec qui considerant, maximam laudem exhibent lesu propter vitam eius et doctrinam ipsius, qui sic omnia inreprehensibiliter et dixit et fecit, ut nuUam verisimilitvidinem reprehensionis invenirent in eo, nec mali nec multi nec tam astuti et ingeniosi.

Novissime autem accedentes duofalsi testes dixerunt: hic dixit: possum destruere templum dei et post triduum illud reaedificare (26, 60b. 61).

Et exsurgens princeps sacerdotum dixit ei: nihil respondes ad ea, quae isti testificantur adversus te? lesus autem tacebat (26, 62. 63a). Potest in istis inpleta intellegi prophetia quae dicit: »dum consistit peccator adversus me, obmutui et humihatus sum et silui a bonis« , ut peccator ille in istis prophetatus intellegatur Caiphas qui constitit contra lesum. simui et discimus ex hoc loco contemnere calunmiantium et falsorum testium voces, ut nec responsione nostra dignos eos habeamus, nec defendere nosmetipsos, ubi non sunt con- venientia quae dicuntur adversus nos. quid enim opus est illis resistere, qui sibi ipsi contraria dicentes resistunt ? maxime ubi maius est hbere 1ffMarc. 14,55—59 — 17 Marc. 14,58 - 23 Marc. 14.59 — 2 princeps B 3 testimonium contra iesum L 8 aliud B | manu G 27 dicimt] dnr B 13 nos] non L 18 hoc tempkim L 24 et < 27 adversum B L Pasch 29 consistit L | et x* < ρ 31 + <oporteat>; Koe 33 ipsis et fortiter silere quam defendere sine ullo profectu, ut non humiliemur a testibus falsis et calumniatoribiis inprobis.

Et dixit ei princeps sacerdotum: adiuro te per deum vivtim, ut dicas nobis si tu es Christus filius dei. et dixit ei lesus: tu dixisti (26, 63b. 64a).

Et in lege quidem adiurandi usum aliquotiens invenimus. in Numeris enim dicit lex, quoniam «adiurabit eam sacerdos« (id mulierem illam, in cuius viro factus est „spiritus zeli«), „et dicet (hoc est sacerdos): „si non dormiit aliquis tecum, et nisi transgressa es ut maculeris a viro non tuo, innocens eris ab aqua arguitionis hac «. et post pauca: »et adiurabit«, inquit, »sacerdos in adiurationibus maledictionis huius«. item in tertio Regnorum rex Achab ad Michaeam: »adhuc bis adiuro te, ut loquaris ad me veritatem in nomine domini«. adiuravit autem rex prophetam, adiuravit non sicut sacerdos in Numeris; ille enim ex legis praecepto, iste autem ex arbitrio suo. et nunc in loco praesenti lesum sacerdos adiurat per deum vivum. aestimo autem quoniam non oportet, ut vir, qui vult secundum evangelium vivere, adiuret alterum. simile enim est, quod dicit in evangelio dominus ipse: »ego autem dico non iurare « et non adiurare omnino; si enim iurare non licet quantum C 1 Nr. 308 An.: ἄλλο τί ἐστιν ὁ ὅρκος ad evangelicum Christi manda- naQo. τὸν ἐξορκισμόν· tum, verum est quia nec adiurare alterum licet. propterea manifestum est, quoniam princeps sacerdotum inlicite lesum adiuravit, quamvis videatur per deum vivum adiurasse. Quaeret aliquis, si convenitvel οἱ γὰρ δαίμονες δαίμονες dooara daemones adiurare. et qui respicit ὄντες ἐξορκίζονται, ἵνα ἐξομολογή- ad multos, qui talia facere ausi σωνται. σὺ δέ, ὦ Καϊάφα, ἑώρας sunt, dicet non sine ratione fieri τὸν Ἰησοῦν ἑστῶτα καὶ χωρὶς ἐξορ- hoc; qui autem aspicit lesum *** κισμοῦ ἐπιτάσσοντα τοῖς δαίμοσι 7f Num. 5, 19 - 8 Vgl. Num. 5, 14 - II Num. 5, 21 - 13 III. Regn. 22, 16 - 19 Matth. 5, 34 — 31 f Vgl. Marc. 1, 27 Par 2 inprobis < G 6 aliquotiens x* < μ 8 mulieri < B 9 hoc est R G L < B Ι dormivit B 10 non < LXX | argutionis B L maledictionibus G | regnorum y ( + libro B) regum L | dixit μ 13 adhuc bis x* < μ 19 est enim L 29 qui ρ quia x 31 ***] er- ganze etwa <stantem et sine adiuratione non > Diehl, vgl. C imperantem daemonibus, sed eti- καὶ τοιαύτην ἐξουσίαν τοῖς μαθηταῖς am potestatem dantem discipulis χαρισάμενον. suis super omnia daemonia et ut infirmitates sanarent, dicet quoniam non est secundum potestatem datam a salvatore adiurare daemonia: ludaicum enim est. hoc (etsi aliquando a nostris tale aliquid fiat) simile fit ei, quod a Sa- lomone scriptis adiurationibus solent daemones adiurari. sed ipsi, qui utuntur adiurationibus illis, aliquotiens nec idoneis constitutis libris utuntur, quibusdam autem et de Hebraeo acceptis adiurant daemonia. tamen non decebat dominum ἐπεὶ οὖν οὐ γνησίως αὐτὸν ἐπηρώτη- nostrum ad adiurationem prin σεν, ἀρνήσασθαι cipissacerdotumrespondere, qua- si vim passum ab adiurante contra propriam voluntatem. propter μέν ἑαυτὸν οὐκ ἐδύνατο ὁ Χριστὸς quod nec denegavit se Christum υἱὸν εἶναι τοῦ θεοῦ, α'λλ᾿ οὐδὲ filium esse dei nec manifeste con- διὰ τὴν προπέτειαν τοῦ ἐρωτῶντος fessus est, sed quasi ipsum testem ἀπεκρίθη. accipiens adiurantem (quoniam ipse est, qui in interrogatione sacerdotis pronuntiatus est Christus filius dei) dicens: tu dixisti.

Et quoniam »omnis qui facit peccatum ex diabolo natus est«, faciebat autem peccatum et princeps sacerdotum insidians lesu, [et] propterea de diabolo erat natus et quasi de diabolo natus imitabatur proprium patrem, qui bis dubie interrogat salvatorem: »si tu es filius dei«, sicut scriptum est in tentationibus eius; simile est enim: wsi tu f ilius dei« et: si tu es Christus filius dei. recte enim quis dicere potest loco hoc, quoniam dubitare de filio dei utrum ipse sit Christus, opus diaboli est et principis sacerdotum insidiantis domino nostro. sed non talis inventus est Petrus; nam sine aliqua dubitatione pronuntiavit: »tu es Christus filius dei «, nec posuit ibi si. propter quod »beatus« est appellatus, quia xnon caro et « revelaverat ei, »sed deus pater 2ff Vgl. Matth. 10, 1 — 5ff Vgl. Schiirer III4, 407 ff bes. 418f — 23 I. Joh. 3, 8 — 26 f Matth. 4, 3. 6 - 32 Matth. 16, 16 — Vgl. Matth. 4, 3. 6 — 33f Matth. 16, 17 4 et < B 12 ad x* < ρ 16 negavit L | xpm se B 20 in < B 22 Christus < L 24 [et] Benz 25 de diabolo natus e' B natus G 26 bis X* his ρ 28 et] 1. ei ? Kl qui est in caelis«. qui autem cum dubitatione dicunt: »si tu es dei«, ab onini beatitudine sunt alieni. nani quia non erat princeps ille sacerdotuni Christi doctrina, propterea non euni docet nec dicit, quia »ego sum«, sed verbum oris eius accipiens in ipsius convertit dicens: tu dixisti, ut eo modo videretur argui non doceri.

Tamen dico vobis: amodo videbitis filium hominis sedentem a dextris virtutis et venientem super nubihus caeli (26. 64b). Quoniam non est scriptum a dextris dei, sed apud omnes evangelistas ad dextram virtutis (et non est additum dei), dignum est pervidere, quid est ad dextram virtutis sedere filium hominis. item tres evangelistae similiter scribunt: videbitis sedenfem; et simplicibus quidem conceditur, qui nihil altum possunt audire in eo quod dicit sedentem, ac si dicat supra virtutem fundatum. quibus autem possibile est spiritu onmia perscrutari »etiam altitudines dei«, <intellegent quod> quod scriptum est: »qui sedes super cherubin appare« et: »vidi sedentera super sedem excelsam et elevatam« et: »dixit domino meo: sede a dextris meis. donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorumw et alia similia, quae de deo sedente dicta sunt, similiter et de Christo dicuntur. quae conferre oportet cum dicto praesenti, ut ex humili aestimatione et fabulosa videamus, quid significet more humano sessio Christi. videtur autem mihi quoniam fundationem 911 quandam et firmitatem regalem significat sessio filii hominis. iuxta virtutem ergo. qui solus est virtus et proprie nominatur, et a dextris fundatus est, [et] qui accepit omnem potestatem a patre sicut »in caelo 1. Matth. 4, 3. 6 - 4 Marc. 14, 62 - 10 Vgl. Marc. 14, 62; Luc. 22, 69 - 15 Vpl, I. Cor. 2, 10 - 16 Psal. 79, 2 - Jes. 6, 1 - 17 Psal. 109, 1 — 22ff Vgl. C Xr. 309 (vgl. Β [Matthaei] II, 96, 17) Or.(?): τὴν δόξαν λέγει τὴν ἐξ οὐρανοῦ φανησομένην οὐ σχῆμα σωματικόν. οὐδὲ γὰρ ἔφη καὶ τὸν θεὸν ὀφθήσεσθαι, ἵνα κοὶ ἡ ἐκ δεξιῶν καθέδρα σωματικῶς θεωρεῖσθαι λέγηται. οὐδὲ γὰρ ὁρᾶται ὁ πάντῃ ἀόρατος, ἁλλὰ τὸν ἐν τῇ μεγίστῃ δόξῃ τῇ ὁρατῇ θεωρηθησόμενον ἐκ δεξιῶν εἶπε θεωρηθήσεσθαι, ὡς τῆς ὁρατῆς ταύτης δόξης τῇ ἀοράτῳ συναπτομένης ἐγγύτατα κοὶ ἐντιμότατα. κοὶ ἅμα γὰρ λέγει τὸν ἐρχόμενον ἐπὶ τῶν νεφελῶν, τοῦτο δὲ οὐ οὐ καθέδρας — 24 Vgl. I, Cor. 1, 24 — 25 Vgl. Matth. 28, 18 4 dicet G 4/5 redargutionem B L Pasch 6 doceri 6 docerc x 7 tamen Kl, vgl. S. 234, 6 amen x 8. 9. 18. 24 a] ad G 8 super nubibus x* super nubes ρ 10 f et — virtutis y* ’gl. Pasch) < L 12 et X* < ρ 15 <intellegent quod> Kl 16 f dominum] deum B Pasch 20 conferre < G 25 [et] Kl | qui] quia B et in terra«, et hanc fundationem aliquando videbunt etiani postquam cum laetitia viderint eum beati.

Sed secundum Marcum quidem non habet amodo sed puriter, id est: »videbitis filium hominis a dextris sedentem virtutis«; quem nihil erit contrarium his quae tradidimus. secundum Matthaeum autem, qui dicit : amodo videbitis, et secundum Lucam dicentem: »ex hoc erit filius hominisu et cetera, quaerendum est si ex quo haec dixit salvator, inpleta sunt et in eis, qui audierunt quod dixit: amodo videbitis filium hominis sedentem a dextris virtutis. et dicimus quoniam potest inpletum videri, quoniam ex illo, id est a tempore dispen- sationis, filius hominis sedit ad dextram virtutis, et viderunt eum dis- cipuK eius resurgentem a mortuis, et per hoc viderunt eum fundatum ad dextram virtutis, secundum quod tradidimus supra. aut ita: vide si potes horam et diem metiri non secundum brevitatem quae est apud homines horarum atque dierum, sed secundum longitudinem quae est apud dominum sempiternum, cui a constitutione mundi usque ad consummationem eius unus est dies: quod demonstratur parabola, ubi dicit de conductis mane in vineam et tertia hora et sexta et usque ad undecimam. nihil ergo mirum est, quod hic dicit salvator amodo spatium esse brevissimum usque tunc, in quo spatio dicebat: videbUis filium hominis sedentem a dextris virtutis ad illos qui tunc eum audie- bant — forte orte tunc quando »dixit dominus domino meo: sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabelkim pedum tuorum«, in erant et illi, ad quos dicebat amodo videbilis; inimicus enim erat et Caiphas qui insidiabatur Christo.

Et non solum sedentem eum ad dextram virtutis visuros hos prophetabat, sed etiam visuros eum venientem (sicut Matthaeus quidem dicit) super nubibus caeli. quae sunt autem nubes super quibus veniet 4 Marc. 14, —6 Luc. 22, 69 — 17 ff Vgl. Matth. 20, Iff — 22 Psal. 109, 1 — 28 ff Vgl. Orig. hom. VIII, 3 in Jer. (III, 58, 17): τὸ γὰρ »ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν(‘ οὐ δύναται ἀναφέρεσθαι ἐπὶ τὰς ἀψύχους νεφέλας . . . ὡς οὐσῶν γὰρ νεφελῶν, αἶς ἐντέλλεται ὁ θεὸς μὴ βρέχειν ἢ βρέχειν, γέγραπται »ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι κτλ. 1 aliquando R erit quando x 21. eam ? Kl 4 virtutis sedentem B 7 quo X* hoc ρ 8 et < B 9. 21. 22 a] ad G 10 a x* < ρ 11 dexteram B 13 dexteram y 17 demonstratur x* demonstrat μ 19 est] et L 22 tunc] nunc L 24 amodo B L Pasch modo G | enim < B | et2 < y* 26 hos] haec y 28 sint G qui fundatus est a dextris virtutis aut cum quibus veniet aut ad quas pertinget veritas dei, secundum quod scriptum est: »et veritas tua usque ad «? hae sunt vivae nubes prophetae dei et apostoli Christi, quibus mandat pluere, cum oportuerit, aut non pluere super vineam sine fructu. si quis autem non vult esse huiusmodi nubes, super quibus et cum quibus veniet filius hominis apparens, ipse sciat. semper enim super illis et cum illis venit, ostendens suum adventum dignis se, deus verbum et sapientia et veritas et iustitia. hae autem, quas tradidimus nubes, quasi portantes »imaginem caelestis« sunt caeli non transeuntis, sede dei et regno dei dignificatae, quasi »heredes dei et coheredes Christic, et conregnant ei.

Tunc princeps sacerdotum conscidit vestimenta sua dicens: hlasphemavit (26, 65*).

Haec domino prophetante iniinicus domini sacerdos ille, quasi qui non erat propinquus ut videret filium hominis et virtutem a cuius dextris sedebat, quasi inclinatus et non potens aspicere sursum, non audiens quae dicebat, conscidit vestimenta sua, ostendens turpitudinem suam et 77317, 4app. (vgl. Theophyl. 456 D) nuditaem animae suae et myste- An.: δεικνὺς αὐτοῦ τὴν ἀσχημοσύ- rium manifestans, conscindendum νην τὴν γύμνωσιν τῆς ψυχῆς) καὶ esse sacerdotium vetus et stolam σύμβολον τοῦ διερρῆχθαι τῆς πα- sacerdotii eius ἀρχιερωσύνης τὸ ἔνδυμα. et culturae, quae secundum litteram fuerat. blasphemiam autem arbitratus est esse magnitudinem verborum Christi, et gloriam aestimavit ludaicam et fabulosam historiam litterae occidentis. et putabat (quasi intellegens) Christi sermones sufficientes esse ad testimonium contra ipsum. qui testes erant divinitatis ipsius (quantum ad eos qui intellegere possunt), et dicit ad eos, qui eadem sapiebant: ecce nunc audistis blasphemiarn eius; quid vobis videtur, donec respondentes et ipsi adversus animam suam pronimtient de lesu, quoniam reus est mortis. quantum putas fuit erroris, ipsam principalem omnium vitam ream mortis pronuntiare et tantorum resurgentium testimonio non aspicere fontem 2 Psal. 35, 6 — 3ff Vgl. Jes. 5, 6 - 8 Vgl. Joh. 1, 1; 14, 6; I. Cor. 1, 30 — 9 Vgl. I. Cor. 15, 49 — 10 Vgl. Matth. 5, 34 — 11 Rom. 8, 17 — 15 Vgl.Eph. 2, 13. 17 — 26 Vgl.II.Cor. 3, 6 - 33 Vgl. Apoc. 21, 6; Joh. 4, 14 1. 15 a] ad G 3 haec G 5 fructum G | quis x* quas ρ 10 sede G c sedis G a B L 13 vom Lemma fehlen vv. 65 b. 66 15 qui x* < ρ 29 blasphemiam μ blaspheraias x vitae. de quo in omnes viventes vita fluebat, quoniam wsicut pater vitam habet in se, sic et filio dedit vitam habere in semetipso« ?

Tunc expuerunt in faciem eius et colaphis eum ceciderunt. alii autem palmas in faciem ei dederunt dicentes: prophetiza nohis, Christe, quis est qui te percussit? (26, 67. 68)

Pessime, sicut arbitror, illi qui audierunt dicentem lesum: »tamen dico vobis, quoniam amodo videbitis filium hominis sedentem a dextris virtutis et venientem in nubibus caeli«, ausi sunt expuere faciem eius. arbitrabantur enim in eo, quod confunderent eum mentientem et quia non sustineret expuitionis opprobrium, qui sedebat »ad dextram virtutis» et venturus erat »in sermones Esaiae prophetae haec eadem prophetantis de eo et dicentis ex persona ipsius domini salvatoris: »quid quoniam veni, et non erat homo ? vocavi, et non erat qui oboediret oboediret? numquid non valet manus mea eruere ? aut non possum eripere ? ecce increpatione mea desertum faciam mare, et ponam flumina deserta, et siccabuntur pisces eorum ex eo quod non habent aquam, et morientur in siti. et induam caeium tenebris, et sicut saccum amictum eius. dominus dat mihi linguam doctrinae, ut sciam quomodo me oporteat dicere verbum; posuit me mane, adposuit mihi aurem ad audiendum, et doctrina domini aperiet aures meas, ego autem non sum incredulus neque contradico. dorsum meum praebui ad flagella, et maxillas meas ad palmas, faciem autem meam non averti a confusione sputamentorum, et dominus deus factus est adiutor meus«. omnes enim, qui confitentur Christum esse, qui dicit: »dominus dominus dedit mihi linguam « et cetera quae exposui.

Ego autem convenienter et ea, quae superius his erant coniuncta exposui, volens ostendere de illo glorioso esse hoc prophetatum, ut expuatur et colaphizetur. cui autem alii convenit dicere: »veni«, nisi Christo qui venit in mundum ? aut quem decebat dicere: »vocavi, 1 Joh. 5, 26 - 6 Matth. 26, 64 — 11 ff Vgl. Hieron. in Matth. 225 A: ut compleretur quod scriptum. est: dedi maxillas meas alapis etc. — 13 Jes. 50, —7 — 25 Jes. 50, 4 - 29. 30 Jes. 50, 2 — 29 f Vgl. Joh. 12, 46 u. Ö. 6 sicut] sit ut G B | amen B verumtamen L 7 a] ad G 8 virtutis x* + dei ρ 10 qua non G 11 dexteram B L 14 obaudiret x*, so meist 18 et2 < B 19 dat] L dominiis dedit ? Kl, vgL Ζ. 25 21 apperiret B 24 deus < B 25 dns2 < B 26 linguam] in Hnguam G 27 ego] ea G | et < G 29 et ρ < x et non erat qui oboediret«, nisi eum, qui venit ad vocandum ludaeoruin et non est auditus et ideo non eruit populuni neque eripuit eum, sed dereliquit ? Christus est autem, qui dicit: »ecce increpatione mea desertum faciam mare, et ponam flumina desertac, qui consummationem facturus est mundi. ipse est enim qui caelum induet »tenebras« et induet eum »velut saccum«, et accipiens a patre doctrinae« sciebat quomodo »oporteat dicere verbum« ei deus; et »adrosuit ei aurema, ut amplius audiat audientibus cunctis, et »doctriuna« patris aperuit ei aurem, quia non fuit incredulus patri mittenti se neque contradicens, et opere ipso docuit discere cupientes mansuetudinem laudabilemque humilitatem. opus autem erat in eo, quod factis ista docebat, »dorsum« suum exhibens »ad flagella et maxillas ad « et faciem non avertens »a confusione sputamentorum«, ut nos (sicut arbitror) qui digni fueramus omnes has infamias pati, erueret ipse pro nobis patiens eas. non enim »mortuus est pro «, ut non moriamur, sed ut pro nobis non moriamur; et alapis caesus est pro nobis et exputus est, ut ne nos qui digni fueramus omnibus his proiJter nostra peccata patiamur ea, sed ut pro iustitia patientes ea gratanter excipiamus. et Paulus quidem dicit de salvatore, quoniam »humiliavit se factus oboediens usque ad mortem, mortem autem crucisc non enim est indecorum ei, qui vult numerare in quantis se Christus humiliavit, ut dinumeret (extra ea, quae Paulus exposuit dicens: »humiliavit se factus oboediens ’’usque ad <): usque ad »palmas«, usque ad »confusionem sputamentorum« et et mortis, propter quae omnia »exaltavit eum «. nec enim propter mortem solam quam pertulit propter nos exaltavit eum, sed etiam propter palmas et sputamenta et cetera.

Quoniam autem ad extremam iniuriam accipitur sputamentorum iniuria, manifestum est etiam in lege, in qua scriptum est ut mulier defuncti, si noluerit frater viri eius accipere eam, accedens ad eum qui noluit eani accipere sibi uxorem, coram senioribus excaciabit »calciamentum eius unum ex pedibus et expuet in faciem eius et dicet: sic facient homini qui non aedificaverit domum fratris «. 3 Jes. 50, 2 — 5ff Vgl. Jes. 50, —7 — 15 Vgl. Rom. 5, 8 u. 5. — 20.23 Phil. 2, 8 — 23f Vgl. Jes. 50,6 - 25 Vgl. Phil. 2, 9 - 28 Vgl. Jes. 50, —29 Vgl. Deut. 25, 7ff 1 eum ρ ei X 3 ecce < B | interpraetatione G 6 tenebris B 10 se] sed L < B | ipso x* suo ρ 17 indigni L 22 ea < L 23 ad mortem) Diehl Kl 32 eius x* < ρ 33 faciant B | patris G non ergo avertit faciem suam Christus »a confusione sputamentorum«, ut magis glorificetur vultus eius, quam fuit vultus Moysi glorificatus, tanta et tali gloria ut (conparatione glorificationis istius) vultus illius glorificatio destruatur, sicut in conspectu solis lumen lucernae destruitur et sicut scientia, quae ex parte est, destruitur »cum venerit quod perfectum est«. sed et colaphis ceciderunt sanctum caput, propter quod ipsi colaphizantur a satana, non ut non extollantur neque ut virtus eorum perficiatur, sed ut traditi inimico et vindici recipiant, quod fecerunt peccatum colaphizantes lesum. et non contenti tantummodo expuere in faciem eius et colaphis eum caedere, adhuc et palmis eum ceciderunt et deludentes dixerunt: prophetiza nohis, quis te percussit. propter quod receperunt alapam aeternam, et ab omni prophetia privati sunt, percussi et castigati, et nec sic volentes suscipere disciplinam, secundum quod prophetaverat hoo ipsum de eis Hieremias: »flagellasti eos et non doluerunt, et noluerunt suscipere «. et nunc qui iniuriant unum aliquem de ecclesia et faciunt ei haec, in faciem expuunt Christi et Christum colaphis caedentes castigant et palmis.

Petrus vero sedebat foris in atrio; et accessit ad eum una ex ancillis dicens: et tu eras cum lesu Galilaeo. at ille negavit coram omnibus dicens: nescio quid dicis. exeunte autem illo ianuam vidit illum alia ancilla et ait ei ibi: et hic erat cum lesu Nazareno. et iterum negavit cum iuramento, quia non novi hominem. post pusillum autem accedentes, qui stabant, dixerunt Petro: vere ex illis es tu, etenim loquela tua manifestum te facit. tunc coepit devotare et iurare, quia nescio hominem. et continuo gallus cantavit. et rememoratus est Petrus verbi lesu dicentis ei: quia priusquam gallus cantet, ter me negabis; et egressus foras amarissime ploravit (26, 69 — 75). Abundantius considerantes Petri negationem dicimus, quoniam memo potest dicere do- Π 318, 7 An.: εἰ δὲ μηδεὶς δύναται minum lesum, nisi in spiritu εἰπεῖν κύριον Ἱησοῦν, εἰ μὴ ἐν πνεύ- « (sicut Paulus nos docet) ματι ἁγίῳ((, οὔπω(( δὲ »ἦν πνεῦ- 1. Jes. 50, 6 — 2 Vgl. II. Cor. 3, 7ff — 5 Vgl. I. Cor. 13, 9 — I. Cor. 13, 10 — 7ff Vgl. II. Cor. 12, 7. 9 — 15 Jer. 5, 3 — 30 I. Cor. 12, 3 2 mose G 5 et] ut L 7 nom2 < B 8 neque virtutes — perficiantur B 11 profeta G 12 receperunt alapam aeternam] alapam aeternam patiuntur B 16 nunc < L 17 exspuunt in faciem L 21/22 ancilla alia B 22 ibi < B | iterum < B 23 novisset R novit L 28 ploravit y* flevit L 29 negationem x* negotiationem ρ et wnondum erat tunc« in bus »spiritus sanctus quoniam lesus nondum fueiat honorificaturs« (sicut dicit Iohannes), prorterea non erat possibile neque illum talem Petrum tunc lesum confiteri. nec tamen erat reprehendendus non confitens Iesum, quoniam ad confitentes dicitur: citur: mon estis vos qui loquimini, sed spiritus patris vestri qui loquitur in vobis«. μα αγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω οὐχ οἶόν τε ἦν οὐδέ Πέτρον ὁμολογῆσαι, διὸ οὐδέ ἐγκαλεῖται. πρὸς γοῦν τοὺς ὁμολογοῦντας λέγει ὁ σωτήρ· οὐχ ὑμεῖς ἐστε οί λαλοῦντες, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν«. nos autem, cum sit potens spiritus ille patris nostri loqui in nobis et cum in nostra sit potestate »locum« dare in nobis spiritui sancto et non »diabolo«, si denegaverimus, excusationem nullam habebimus.

Forsitan autem et quicumque est in atrio Caiphae »principis sacerdotum«, non confiteri dominum lesum, nisi fuerit egressus ex atrio eius et foris fuerit factus ab omni doctrina contraria lesu et Iudaicas tradente traditiones, et non secundum voluntates scripturarum, sed secundum »mandata hominum et «. considera enim, quoniamPetrus foris sedens, ab lesu Segregatus et in atrio principis constitutus, coram omnibus lesum denegavit, et iterum vice secunda similiter non extra ianuam foris factus, sed volens exire nondum autem egressus ianuam denegavit, Π 318, 3 An.: ἐν δέ τῇ αὐλῇ τοῦ ἀποκτιννύντος γράμματος ἔτι ὢν καὶ ἐν Ἰουδαϊκαῖς παραδόσεσι καὶ ἐντάλμασι καὶ διδασκαλίαις ἀνθρώπων οὐχ ὁμολογεῖ Χριστόν. Π 318. 13 An.: τήρει δέ ὅτι ἡ δευτέρα ἄρνησις οὐκ ἔξω τοῦ πυλῶνος, ἀλλ᾿ ἐν αὐτῶ. 1. Joh. 7, 39 — 10 Matth. 10, 20 — 14f Vgl. Eph. 4, 27 II. Cor. 3, 6 — 25 Marc. 7, 7 Par 9 dicitur] 1. dicit salvator, vgl. Π? Diehl 13 nos] non L 15 nullam habebimus y* ullam habemus L 22 et iudaicas tradente x (-dent G -dent et L) nam qui illic sunt, iudaicas tradent μ sed et tertia vice, quando qui stahant dixerunt: vere ex illis es et quando coepit se devotare et iurare, quia nescio hominem, adhuc non erat foris. et omnes denegationes factae Π 319,1 An.: ai οὖν τρεῖς ἀρνήσεις sunt ei in nocte et in tenebris, ἐν νυκτὶ καὶ πρὶν ἐπιστῆναι τὸ ση- priusquam veniat dies et signum μεῖον τῆς ἡμέρας τὸ διανιστᾶν ἐξ diei, idestgallicantus qui suscitat ὕπνου πεφυκός. τάχα δὲ εἰ μετ’ volentes a somno. et, ut verbi ἀλεκτοροφωνίαν ἠρνεῖτο, ὅτε λέγεται gratia dicam, si post galli cantum »}η νὺξ προέκοψεν, ἡ δὲ ἡμέρα ἤγγι- Petrus negasset, ut diceretur: κεν((, ἀσύγγνωστος ἦν. »nox promovit, des autem ad- propinquavit, sicut in die honeste ambulemusc, nulla excusatione dignus fuisset Petrus. forsitan autem et omnes homines quando denegant lesum, ita ut peccatum denegationis eorum recipiatmedicinam. antegalli denegare eum videntur, nondum eis nato sole iustitiae nec adpropinquante eis ortu ipsius. si autem post ortum huiusmodi sohs ad animam »volentes peccaverimus postquam accepimus scientiam veritatis, iam non rehnquitur nobis sacrificium pro peccato, sed terribile iudicium et zelus ignis, qui comesturus est inimicos«.

Et in Petro quidem tunc Π 318, 12 An.: τάχα δὲ κοὶ denegante non conveniebat dicere: »quomodo non putatis peiora mereri supplicia qui filium dei conculcaverint et sanguinem testamenti commuhem aestimaverint, unde sanctificati sunt, et spiri- ὁ τὸ πνεῦμα τῆς χάριτος« ἐνυβρίσας tum gratiae iniuriaverint «; non- οὐχ ἁρμόζει Πέτρῳ· dum enim sanctificatus fuerat Petrus sanguine Christi (qui fue- rat sanguis novi testamenti) nec iniuriavit spiritum gratiae quem 10 Rom. 13, 12f — 16 Vgl. Mal. 4, 2 — 17ff Hebr. 10, 26f — 23 Hebr. 10, 29 2 devotare se B 7 ut < B 15 cantum B cantus G L 21 qui- dem < G 23 quomodo non y* quomodo ne L (der Ubers. las πῶς οὐ st. πόσῳ) 24/25 conculcaverunt L 26 estimaverunt L 27 sanctificati ficati BL sancti sanctificati R G 28 iniuriaverunt L (B vac.) 32 spiritum gratiae < G a principio nec acceperat, qno- niam »Iesus nondiini fuerat honorificatus«, »nec erat« in homi- οὐ γὰρ ἦν nibus »spiritus sanctus« si autem in nobis hoc impium fuerit factum denegationis peccatum, omnia haec dicere convenit, quoniam et sanguine testamenti sanctificati sumus et »spiritum gratiae« suscepimus. propterea putare »sanguinem « pretiosissimum et iniuriare spiritum gratiae omnibus peccatis deterius est, ita ut »nec in hoc saeculo nec in « remissionem possimus accipere, si dei filium denegemus. quoniam ergo nobis »nox promovit, dies autem « et signum diei galli cantus insonuit nobis, propterea »usque ad sanguinem« stemus Mcontra peccatum certantes« et propter caritatem excidentem omnia sufferamus, ut cum perfectis in ea consequamur hereditatem. et hoc adtende, quoniam ante galli cantum et ante spiritum sanctum et in tempore noctis profundae, etiamsi frequenter denegaverit quis, vivere potest; quod manifestum est ex eo quod ter denegavit Petrus. si autem post galli cantum vel semel in quocumque periculo constitutus denegaverit quis, »impossibile est eum renovari in paenitentiam, ut iterum crucifigat sibi filium «. qui autem in huiusmodi denegationis peccato fuerit conjDrehensus, aspiciat illud quod scriptum est: »vae his qui adtrahunt peccata sua sicut funem longum, et sicut iugi lorum vituli iniquitates«, et non dicat: nostra in nobis sunt, et quomodo vivemus ? vivo, inquit dominus, quoniam nolo mortem peccatoris, sicut paenitentiam«. ipse scit deus, de quo scriptum est: »et ipse sapiens adducet super eos mala«, qualia mala adducet super denegantes et non paenitentes qualia super denegantes et poenitentes, et qualia bona super eos qui numquam denegaverunt neque verbo »coram hominibus« neque longe autem efficiamur a priori ancilla et altera et ab omnibus qui stant in atrio eius vel in ianua eius, ut ne in proximo existamus facientibus denegare eum, qui fuerit iuxta eis.

Mane autem facto consilium acceperunt omnes principes sacerdotum et seniores plebis adversus lesum, ut eum morti traderent; et vincium eum abduxerunt et tradiderunt Pontio Pilato praesidi (27, 1. 2). Qui in tenebris et nocte offen- Π 319, 14 An.: οἱ μέν Χριστοῦ μα- dit venia dignus est, qui autem in θηταὶ νυκτὸς σκανδαλίζονται, οὗτοι dieclaraoffenditnumquampotest δἐ οὐκ ἐν σκότει προσέχοντες (1. culpare errorem quasi continen- προσκόπτοντες KI) διὰ τὸ περιέχον, tem se (maxime quando habens ἀρχομένης δὲ αὐτοῖς ἡμέρας ἐν in se »lucernam corporisa offendit) ἀπροσεξίᾳ ἁμαρτάνοντες οὐ συγ- sed incontinentiam suam. hoc γνωστοί. autem diximus ostendentes quoniam Christi quidem discipuli in nocte scandaHzantur, secundum quod dominus eis praedicit: »omnes vos scandalum patiemini in me in hac mpvyr«, et quia Petrus ante galli cantum ter qui autem consilium accipiunt contra lesum omnes principes et seniores plebis mane facto, in lumine peccant id est scientes, secundum quod scriptum est de hoc consiho, quod consiliati sunt ex consensu »in unum« sicut scriptum est in Psalmis, ut morti traderent 2ff Vgl. Hieron. in Matth. 226 A: in atrio Caiphae sedens non poterat agere paenitentiam — 6 Luc. 7, 37 f — 20 Vgl. Matth. 6, 22 — 25 Matth. 26, 31 — 28 f Vgl. Psal. 2, 2 1 diei X* dei ρ | verbum R G L verbi B verborum μ 5 sic y* sicut L a 6 pedes domini B L 14 abduxerunt λ adduxerunt x*, vgl. S. 217, 16ff 15 in nocte ρ (in notis) 17 clara die B 21 hoc x haec R 25 vos < B putantes per mortem extinguere πεπλάνηνται δὲ δὲ οἰόμενοι θανα- eius doctrinam et fidem eius apud τώσαντες τὸν Ἰησοῦν σβέσαι αὐτοῦ eos, qui crediderunt in euni quasi τὴν διδασκαλίαν κοὶ παύσειν τοὺς in filium dei. πιστεύοντας. talia autem contra eum consiliantes principes culturae litterae occi- dentis, et ministerii damnationis seniores alligaverunt lesum solventem a αὐτοὶ μέν οὖν ἔδησαν τὸν »λέγοντα vinculis et »dicentem eis qui sunt τοῖς ἐν δεσμοῖς ἐξέλθετε« καὶ τοῖς in vinculis: exite« et conpeditos πεπεδημένοις »λύεσθε«, solventem τὴν λέγουσαν προφητείαν »δήσωμεν τὸν δίκαιον ὅτι δύσχρηστος ἡμῖν atque dicentem: »disrumpamus ἐστιν(( (Jes. 3, 10). αὐτὸς δέ εἰπὼν vincula eorum, et proiciamus a »διαρρήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν(( nobis iugum «, λέγει καὶ τὰ ἑξῆς ἐν τῷ φαλμῷ. et qui »filiam « ligatam a satana »decem et octo « a vinculis solverat, ut iam nequaquam sit inclinata quae »non poterat penitus sursum aspicere «. et alligaverunt eum volentem et in eo quod alligaretur vinculis ipsis insidiantem <et> disrumpentem ea, ut non habeant principes sacerdotum et seniores ludaeorum adversus homines vincula, domino ea videlicet disrumpente in se.

Si quis autem exigit a me scripturam haec de disrumpendis vinculis ostendentem, quibus alligaverunt lesum principes sacerdotum et seniores, intellegat quod propter hoc ipsum dicit ipse lesus per pro- phetam: »disrumpamus vincula eorum«, tamquam si dicat sacerdotum et seniorum, aut multo magis eorum principum qui sunt operati in eis, et regum terrae illorum qui »adstiterunt«, et principum qui »convenerunt in unum adversus dominum et adversus Christum «, quorum et »iugum proiciamus a nobis«. adhuc autem te placabit, ut suscipias quoniam, etsi alligantes lesum duxerunt qui consilium fecerunt adversus eum, tamen disrupit lesus vincula, si intellexeris quae scripta sunt de Samson, qui frequenter fuit ligatus 5f Vgl. II. Cor. 3, 6. 9 — 8 Jes. 49, 9 — 12. 24. 28 Psal. 2, 3 — loff Vgl. Luc. 13, 16. 11 — 26 Vgl. Psal. 2, 2 — 31 ff Vgl. Jud. 16 5 consiliantes contra eum L 11. 24 dirumpamus B c L 13f et — ipsorum < G L 15 qui] quia B | alligatam L 1 satan G 16 penitus x* Pasch < μ 18 insidiantem Χ* insidias μ | > Kl 18 dirumpen- tem L | ea X* < μ 20 f. 30 dirumpente etc. L c 21 de < B L 23 ipsum hoc L 28 et < B 29 duxerunt y* induxerunt L et disrupit alienigenarum vincula, quoniam Nazaraeus fuerat dei et habebat comam plenam virtutis. si ergo ille propter comae virtutem, quam habebat in capite, potuit rumpere vincula alienigenarum, quibus alligaverant eum frequenter, quanto magis Christus, qui post tanta prodigia et virtutes quas fecit volens tradidit se ad vincula (soporans in se divinitatis virtutem et adquiescens, ut alligaretur), sine dubio disrupit vincula circumdantia se! quorum vinculorum mysteria vincula Samsonis fuerunt.

et tradiderunt eum Pontio Pilato. utrum auteni etiam nomina utraque praesidis habeant aliquam rationem convenientem dispensationi domini salvatoris <an >, non facile est sententialiter respondere. poterunt enim aliquem movere principalia ex quibus haec vocabula deducuntur, Pontius et Pilatus; utrum autem bene quis moveatur an non, unusquisque potentium considerare cognoscat.

Tunc videns ludas, qui eum tradidit, quoniam damnatus est, paenitentia ductus rettulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus dicens: peccavi quod tradiderim sanguinem iustum. at illi dixerunt: quid ad nos? tu videris. et proiectis argenteis in templo recessit, et abiens laqueo se suspendit. principes autem sacerdotum acceptis argenteis dixerunt: non licet mittere eos in corbanam, quia pretium sanguinis est. consilio autem accepto inter se emerunt agrum figuli in sepulturam peregrinorum. propter hoc vocatus est ager ille Acheldemach, quod est ager sanguinis, usque in hodiernum diem. tunc inpletum est quod dictum est per Hieremiam prophetam dicentem: et acceperunt triginta argenteos, pretium adpretiati, quod adpretiaverunt a filiis Israel, et dederunt eos in agrumfiguli, sicut constituit mihi dominus (27, 3—10).

Respondeant mihi qui de naturis quasdam fabulas introducunt, aestimantes se dicere vera et non cognoscentes quod eorum opinio 28ff Vgl. Hieron. in Matth. 226 E: qui diversas naturas conantur introducere et dicunt ludam proditorem nialae fuisse naturae . . ., respondeant quomodo niala natura egerit paenitentiam 1 nazorenus G 2 virtutis] + dei B 4 eum] eam G | qui] ibi B 5 soperans G operans B soportans L c 7 dirupit L c 8 utrumque y (B mit: nomen) 14 cognoscit B L 15 tradidit eum B | est x Pasch esset R 17 ad G 19 princeps G a 20 corban G 21 sanguis G | emerunt + ex eis B iniquitatem creatoris accusat, qui fecit quaedam quidem vasa »in honorem« non ex causa virtutis eorum ducentis eos ad quaedam auteni »in contumeliam« non propter peccata eorum eos ad contumeliam.

lesus autem stetit ante praesidem; et interrogavit eum jyraeses dicens: tu es rex ludaeorum? dicit ei lesus: tu dicis (27, 11). Vere lesus »non rapinam ar- O Nr. 313/314 (vgl. Π 322, 3 An.) bitratus est esse se aequalem Or.: . . . ὁ δέ Ἰησοῦς ἠρέμα ὑπαινιττόμενος «, et non semel sed frequenter τὸ νοὶ ὡς πόντων ἀνθρώπων pro hominibus seipsum humiliavit. βασιλεὺς ἔφη τὸ σὺ λέγεις((. et nunc ergo »iudex totius creaturae « a patre, rege regum et domino dominorum, vide in quantum se humiliavit, ut adquiesceret stare ante iudicem tunc terrae ludaeae, et vocatus (Anfang) ὡς ἐπὶ interrogatus est interrogationem, δημοσίῳ ἐγκλήματι παραδοθέντα quam forsitan deridens aut dubitans αὐτὸν ἐρωτᾷ ὁ Πιλᾶτος λέγων σὺ Pilatus interrogavit dicens: εἶ ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων;« ζητήσεις tu es rex ludaeorum? εἰ μυκτηρίζων ἢ ἀμφιβάλλων ουτως ερωτᾳ. ad quam interrogationem quod putavit esse condecens respondit dicens tu dicis. et a principe quidem sacerdotum adiuratus, ut diceret si ipse est Christus filius dei, respondit: »tu «, a Pilato autem 3 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 47. 43. 49 — 6 1. Cor. 2, 9 — 6 Vgl. zu S. 50, 6 — 7 II. Tim. 3, 8 — Vgl. Harnack TU. 42, 4, 165 f — 15 Phil. 2, 6 — 19 Act. 10, 42 — 20 Vgl. Apoc. 17, 14 — 31 Vgl. Matth. 26, 63 f 1 accepi — misi R G accepit — misit B L 1/2 in fornacem in domum domini L 3 prophetetur Diehl prophetatur x 8/9 iamnes et mambres liber L 9 epistolas? epistolam > ? Zahn GK I, 266 18 omnibus L | seipsum] se B 20/21 rege — domino] rex — dominus B 24 iudae G | et < B 25 interrogatixsque interrogatus tu es rex ludaeorum? respondit iu dicis. vide inter- rogationes, nisi iila quidem interrogatio: »si tu es Christus filius dei«, ludaicae conveniebat personae. Koniano autem iudici dicenti interrogatorie iam non: tu es Christus, sed: tu es rex ludaeoruml qui autem caute considerat ipsos . . . ἐπεὶ ὁ μὲν ἀρχιερεὺς διστα- apices evangelicorum sermonum, x> τικῶς ἠρώτησε λέγων· videbit quoniam princeps quidem »εἰπὲ ἡμῖν, εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστός«, sacerdotum dubitanter dixit: »si Πιλᾶτος δὲ ἀποφαντικῶς. tu es Christus fiiius dei« (»si« enim syllaba dubitationem interrogationis ostendit). Pilatus autem pronuntiative: tu es rex ludaeorum. quoniam autem pronuntiative hoc dixit Pilatus, illud quoque confirmat, quod etiam alibi suprascribit in titulo »rex ludaeoruma tribus linguis, »Hebraice, Graece, et Latinec, ut et Hebraei et Graeci et Romani cognoscerent, quoniam et Pilatus sciebat eum regem ludaeorum esse. propter quod apparet cum qua reverentia requirebat de lesu et provocabat populum. ut lesum magis ad 917 dimittendum peterent quam Barabbam. reverentiae autem Pilati iUud etiam fuit signum, quod lavans manus suas dixit: »innocens ego sum a sanguine huius; vos videritis«. quod autem dixit ad principem ὅρα δὲ εἰ μὴ τὸ μὲν »σὺ εἶπας« τῷ sacerdotum »tu dixisti« dubitationem ἀρχιερεὶ λεγόμενον τὸν eius oblique arguens convincit, αὐτοῦ λεληθότως ἐλέγχει, τὸ δὲ et quod ait Pilato tu dicis »σὺ λέγεις« τῷ Πιλάτῳ τὴν ἀπόφασιν sententiam eius pronuntiantis confirmat. αὐτοῦ κυροῖ . . . Marcus autem pro: »si tu esChristus filius « sic scribit: »tu es filius benedicti ?« forsitan aut illud quod simpliciter scriptum aut hoc quod dubitanter, nescio si non mendum habeant exemplaria, cum debuissent ambo aequaliter dicere: »si tu es«, aut ambo: »tu

Et cum accusaretur a ’principibus sacerdotum et senioribus plebis, nihil respondebat. tunc dicit ei Pilatus: non audis quanta ad- 2. 8. 27 Matth. 26, 63 — 14 Vgl. Joh. 19. 19 f — 20 Matth. 27, 24 — 23 Matth. 26, 64 — 27 Marc. 14, 61 4 iam R G etiam B an L 5 consideret B 15 tribus x* in tribixs p | et1 #003C; B | et2 x* #003C; μ 19 barabam G barraban 24/25 convincit G L Pasch convicit B 29 mendum y* mendosa L 30 ambo2 y* #003C; L 32 dixit versus te dicunt testimonia? et non respondit illi ullum verbum, ita ut miraretur praeses vehementer (27, 12 — 14).

ludaicae litterae occidentis ministri et seniores filii sunt eorum sacerdotum et seniorum, qui accusaverunt lesum, accusationem eorum usque nunc suscipientes et accusantes lesum. propterea permanente eis ipso peccato et praeveniente eos semel »ira usque in finem« patiuntur operationes ipsas, derelicti cum populo universo «sicut tabernaculum in vinea, et sicut casula in cucumerario, et sicut civitas quae expugnatur«. accusatus autem lesus sicut tunc nihil sic et modo adversus accusationes istorum sacerdotum et seniorum nihil respondit. tacet enim eis verbum dei, et iam non audiunt verbum dei, sicut aliquando factum fuerat ad prophetas et in consummatione saeculorum »caro factum est et inhabitavit in «. et non solis principibus sacerdotum Π 322, (vgl. Or. C1 Nr. 314) An.: et senioribus plebis falsa διὰ τὸ ἀμετάτρεπτον αὐτῶν οὐδὲν accusantibus non respondit αὐτοῖς ἀντιφθέγγεται, sed neque Pilato, quoniam volebat eum audire defendentem se contra accusationes eorum mendaces. Quando enim dixit ei Pilatus post accusationes principum sacerdotum et seniorum: non audis quanta te accusant? neque ipsi respondit. nec enim καλῶς δὲ οὐδὲ τῷ Πιλάτῳ ἀπεκρίθη, erat dignum respondere vel dubitanti, ὅτι ἀμφιβάλλει εἰ χρὴ οὐτὸν πρὸς utrum debeat adversus τὰς τὰς κατηγορίας ἀπολογεῖσθαι. accusationes eorum falsas respondere.

Hoc diximus non obliti quod dictum est de Pilato, quia vel momentum aliquod benignum erga Christum habebat (hoc enim verum esse de Pilato ex omni narratione eius ostenditur). non autem dicere quis audebit, κοὶ ὅτι διχογνώμων ἐστὶ περὶ αὐτόν. quoniam permanens et firmum erat in eo de Christo iudicium. trahebatur enim et ad contraria; 3 Vgl. II. Cor. 3, 6 — of Vgl. Joh. 9, 41 — 6 I. Thess. 2, 16 — 7 Jes. 1, 8 — 12 Vgl. Hebr. 1, 1 — 13 Joh. 1, 14 — 20 Vgl. var. lect. κατηγοροῦσιν in codd. 1. 209 = Marc. 15, 4 7 ipsos G ipsi p I. ipsius ? Kl 8 in1 — cucumerario < L 9 + illic B 13 habitavit L 29 audebit] habebit B propterea et nunc trahenti ad deteriorem opinionem doniinus non re- spondit, contemptis omnibus quae dicta fuerant in accusationem ipsius. δῆλον γὰρ ἦν ὅτι, εἰ ἀπελογήσατο κοὶ παρέστησεν ἑαυτὸν οὐδενὶ ἔνοχον ἐγκλήματι, ἀπέλυσεν ἂν ὁ δικαστὴς αὐτὸν λαβὼν ὁδὸν τοῦ χρηστὰ περὶ αὐτοῦ ἀποφήνασθαι· ὅθεν καὶ ὁ ἡγεμὼν »ἐθαύμαζεν« αὐτόν, πῶς δυνάμενος εἰπεῖν πολλὰς ἀπολογίας ἐσιώπα . . . miratus est autem Pilatus constantiam eius, forsitan sciens quomodo, cum idoneus esset pronuntiare et remittere crimen*** miratus est videns eum in tranquilla et quieta sapientiae gravitate et inturbabili cum iudicio stare, in quo ad mortem periclitari aestimabatur ab his qui fuerant ibi, et fortior erat humana natura et onmi eius infirmitate volente obtundere virtutem spiritus eius, non autem praevalente facere hoc. quod autem scriptum est, non solummirariPilatum, sedetiammye mirari, movet me ut aestimem, quoniam dignum ei videbatur magno miraculo, ut exhibitus ad criminale iudicium Christus inturbabilis maneret et staret ante mortem, quae apud omnes homines terribihs aestimatur.

Per diem autem sollemnem consueverat praeses dimittere populo unum vinctum quem voluissent (27, 15). Non mireris si adhuc prim- Π 323, 1 (vgl. C luc Nr. 56 /57 ordium habens Romanus prin- vgl. Cramerll, 165, 6ff) An.: εἰκὸς cipatus in eis, et noviter ludaeis ἄρτι ὑποσπόνδων γενομένων Ῥωοὐχ ἁπλῶς δὲ θαυμάζει, ἀλλὰ καὶ »λίαν«· τάχα μὲν διὰ τὸ ἄτρεπτον αὐτοῦ κοὶ ἀτάραχον πρὸς θάνατον καὶ τὸ ἐν τούτοις γαληνὸν τοῦ προσώπου, τάχα δὲ ἐθαύμαζε καὶ τὴν ὑπὲρ ἄνθρωπον μακροθυμίαν. 3ff Vgl. Orig. c. Cels. Prooem. 2 (I, 52, 10—15): z. T. wortlich = Π 17. ff Vgl. Theophyl. 461 C: ἐθαύμαζεν οὖν ὁ Πιλᾶτος τὸν κύριον, ἅμα μὲν ὡς καταφρονοῦντα θανάτου, ἅμα δἐ πῶς λόγιος ὢν καὶ μυρία ἔχων προβαλέσθαι εἰς ἀπολογίαν οὐδὲν ἀπεκρίνατο, ἀλλὰ τῶν ἐγκαλούντων ὑπερεώρα. Vgl. auch Β (Cramer) I, 434, 17 — 27 ff Vgl. Hamack TU 42, 4, 86 5 cum < λ 6 *** Kl vgl. Π; es fehlt mindestens <accusantibus non > 9 cum G L eum B 15 hoc < L 24 estimaretur B 28 1. habente Romano principatu ? Kl. vgl. Z. 29 f iugum suscipientibus Romano- μαίοις Ἰουδαίων τὸν (1. τό ? Kl) rum, quia donatum erat ludaeis κεχαρισμένον αὐτοῖς ἐν τῇ ἑορτῇ ut in sollemnitate paschali pete- συγχωρεῖσθαι. rent unum quem voluissent, quamvis mille homicidiis obnoxius videretur. sic enim quasdam gratias praestant gentes eis quos subiciunt sibi, donec confirmetur super eos ingum ipsorum. tamen consuetudo haec absolven- di vincti fuit aliquando et apud ludaeos. nam cum Saul decre- καὶ Σαοὺλ δὲ συγχωρήσας τῷ visset, ut ne quis acciperet cibum, λαῷ τὸν Ἰωνάθαν δηλοῖ πό- Ionathas autem favum mellis gustasset contra regis decretum, invenit obnoxium lonathan et quamvis filium constitutum tamen men propter aliquod iuramentum suum decreverat interficere eum; sed non interfecit, omni populo Israel interveniente et petente eum ad vitam.