HOMILIA XXXIX.De quaestione Sadducaeonim, quam proposuerunt Domino, mulieris ejus, quae septem viros habuit, et rursuni de denario, quem sibi Salvator jussit ostendi.

Est haeresis Judaeis, quae dicitur Sadducaeorum : haec >resurrectionem mortuorum < negat et putat animam interire cum nec post mortem sensus ultra residere. Hi igitur quaestionem Domino proponentes composu erunt fabulam mulieris septem virorum, quae post primum virum, ad resuscitandum semen prioris, alterum duxerit, quo mortuo ter- tium quoque et rursum quartum, atque in hunc modum ad septimum usque pervenerit. Quaeritur ergo, >in resurrectione quis eam sibi e septem fratribus sit vindicaturus uxorem. Ι ἐμβαλεῖν Hoc autem problema insidiantes verbis Salvatoris eo tempore proposuerunt, quo eum viderunt de resurrectione docere discipulos. Quibus respondens Salvator ait : >Erratis, nescientes scripturas virtutem Dei. In resur- rectione enim mortuorum neque

Φασὶ γὰρ ἑπτὰ ἀδελφοὺς μιᾷ γυναικὶ γόμου νόμῳ συναφθῆναι, δηλονότι ἐνὶ ἑκάστω αὐτῶν τοῦ ἑτέρου ἀποβιοῦντος νομίμως συναπτομένῃ· ἔσχατον δέ φασι καὶ τὴν γυναῖκα ἀποθανεῖν. Ἐρωτῶσι τοίνυν· >ἐν τῇ ἀναστάσσει <, ἀνισταμένων, >τίνος αὐτῶν γυνή; < οἰόμενοι αὐτὸν εἰς

| Τὸ ὡς ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἐν οὐρανῷ < >φησιν <, οὐχ ὅτι τοὺς ἔσεσθαι ἐν οὐρανῷ λέγει, ἀλλ’ ὡς τοὺς οὐρανίους ἀγγέλους, καθὰ δὴ καὶ Μᾶρκος ἔφρασε λέγων· ἀλλ’ εἰσὶν ὡς Hom. 39 fehlt in C — 4 Luk. 20, — 40; — 26 21 f. gr. Matth. 22, 30 24 ff. lat. Matth. 22, 29. 30 25 f. gr. Mark. 12, 25 1 Incipit XXXIX. de . . . A 2 Saduceorum ABD 2 propo- suerant De 3 rursum > B] rursus De 5 haeresis + in De 7 ne B > De residere] resipire D, respirare e, sit BE(?) Hi > 9/10 sept. vir.] septemviraeA 10 viros 1 + habentis B 11 suscitandumB 15 pervenerat De Quaerehant A 17 e] deB 21 viderant De 24 nescitis E 26 ~ mortuor. enim A 226, 9 — 18 dC 226, 21 — 227, 4 + ὅτι δὴ γεννήσεται — φυσιολογίας (nach κν: Ἀπολιναρίου) + 227, – 27 συστῆναι V* 226, 21–227, 4 dC ( + ὅτι δὴ ἀνάστασις, worauf sich wohl das Lemma von D: Ἀπολιναρίου bezieht) 10 γόμου νομῳ] νομίμῳ γάμῳ d 10/12 τοῦ ἑτέρου ἀποβ. δηλονότι ἐνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν d ἔνα ἕκαστον C 13 φασι — 14 γυναῖκα] καὶ τὴν γυν. αὐτήν φασιν d ἐν — ἀνισταμ. nach 16 αὐτῶν d 21 Τὸ — ἄγγ.] Ὁ δὲ Μᾶρκος ὡς ἄγγ. φησι C, Ὡς δὲ Μ. φησιν ὡς ἄγγ. d 21/22 οὐρανῷ + εἰσι d <φησιν > konj. (in dC 22/23 — ἐν οὐρανῷ ἔσεσθαι dC 24 ἀγγέλους + ἔσεσθαί φησι τοὺς ἀνθρώπους d 24 καθὰ — 26 > dC 26 γὰρ > nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli in caelis<. erunt sicut angeli, utique angeli erunt. Simulque discendum, quod angeli connubia non habeant. Hic vero, ubi mors, et nuptiae et liberi necessarii sunt; ubi autem immortalitas, nec conjugio opus est nec filiis. Proponam mihi quaestionem valde molestam et, quae non facile solvitur, ex persona eorum, qui studiosissimi scripturarum sunt et >die <die meditantur in lege domini<. inquiunt, scriptum est, quia >nequenubentnequenubentur> ? Tam vetus quam novum testamentum memoria ac mente perlustrans nusquam memini tale quid relatum. Quod si forte me fallit, qui plus novit, doceat, libenter disco, quod nescio; sed quantum ego existimo, nec in veteri nec in novo instrumento quidquam tale reperiet. Omnis ergo error eorum de prophetica, quam non intellegunt, lectione subrepsit — e quibus illud est in Isaia: >electi mei non τὸ ἀγγελικὸν πλῆθος πολὺ μὲν ὄν, οὐ μὴν ἐκ γενέσεως αὐξηθέν, ἀλλ᾿ ἐκ δημιουργίας ὑπάρχον, οὕτω δὴ καὶ τὸ ἀνιστάμενον πλῆθος. |

| Ἴσμεν δέ, ὅτι καὶ πρὸς τὴν λέξιν ταύτην οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος καὶ Οὐαλεντίνου ἔτι διαμάχονται εἰς ψυχὰς ἀνάγοντες τὸν λόγον· ταύτας γὰρ ζῆν καὶ περὶ τούτων εἰρηκέναι τὸν κύριον ὡς τούτων ὄντος θεοῦ τοῦ θεοῦ. Οὐδέπω δὲ Σαδδουκαίοις περὶ ψυχῶν ἦν ἡ ἀντιλογία, ἀλλὰ περὶ σωμάτων, ὥστε περὶ τούτων ἡ ἀπόκρισις. Λέγεται δέ τότε ἀνίστασθαι ὁ νεκρός, ὅτε μετὰ σώματος ἡ φυχῆς διαλελυμένης, ἀλλ’ ὡς ἀπρακτούσης καὶ τὰ τῆς ζωῆς ἴδια, ὅσα μετὰ σώματος, οὐκ ἐχούσης· ἓν γάρ τι τὸ συναμφότερόν ἐστιν, ἄνθρωπος, καὶ ἡ ζωὴ κοινή, καὶ ἑκατέρων δεῖ πρὸς τὸ τὴν ἐκ θανάτου ζωὴν πόλιν συστῆναι. | Πρὸς τούτοις ἀναγινώσκοντές τινες τὰ προφητικὰ πλανῶνται περὶ τὸν νοῦν τῆς γρα- 13f. lat. Ps. 1, 2 29 f. Jes. 65, 23 4 discendum] dicendum B 7 sunt + illic In autem > BDEe 8 Dmr conjugii BE, conjugatio D 13 ac] et AE 16 Tam] Totum B 17 quam novum > BE ~ test. quam novum A 19 memini 20 relatum ABE 25 repperi + et ABE 26 ergo > A ~ error De 28 subrepsit] surrexit De est > BE 29 electi] lecti 227, 9—228, 30 k* [K8x: Τίτου, vgl. J. Sickenberger, Titus v. Bostra VI, 1) S. 235] 227, 27 Πρὸς — 228, 30 b*e*D*10*V* [E2 τοῦ αὐτοῦ Κυρίλλου ?)] (in b 2. Teil eines Chrys. Scholions) 2 μὴν > d γενέσεως] γεννήσεως d αὐξηθέν + εἰς πληθὺν γέγονεν d ἐκ + ἀρχῆς, ἐξ αὐτῆς τῆς d 3 ὑπάρχον] ἔχει τὸ ἄπειρον εἶναι τῷ ἀριθμῷ d 9 πρὸς k] ὑπὲρ V 11 μάχονται V ψυχὴν K 12 ταῦτα V 14 θεοῦ > K1 15 οὐδέπω δὲ] ἀλλ᾿ οὐδέπω K7 17 ὥστε — 20 ψυχή > 27 Πρὸς τούτοις k] Ὠριγένης δέ φησιν be D10V 28 τινες > libcros in maledictionem< et Deuteronomio in benedictionibus: >benedicti filii uteri tui< putant haec futura in resurrection, non intellegentes spiritales benedictiones esse praedictas. Paulus enim, >vas omnes has benedictiones, quae ponuntur in lege, spriitaliter interpretans et sciens non esse carnales, ad Ephesios loqui- tur: benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali< Erunt hae omnes benedictiones spiritaliter, cum a mortuis resurgentes aeternam beatitudinem consequeremur. Sed et in Psalmis simile quid reperientes eodem labuntur errore: <uxor> >tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae, filii tui novella olivarum in circuitu mensae tuae< usque ad eum ubi ait: >benedicat te Dominus ex Sion, et videas, quae bona HierusalenK. Ergo cum instructa f uerit Hierusalem et mstaurata in antiquum statum, tunc visurus est sanctus bona, quae scriptura commemorat. Qui spiritaliter intellegunt Hierusalem et de ea dici sciunt: >quae caelestis est, quae sursum est, quae est nostra<, videbunt bona illius, de quibus saepe diximus, et quod nunc de psalmo posuimus: >uxor tua sicut vitis abundans lateribus domus tuae, filii tui sicut novella ohvarum in circuitu mensae tuae<. Quae omnia intellegentibus Sadducaeis, qui erant portio Judaeorum, dicit Salvator: >neseitis neque virtutem Dei<.

φῆς — φέρε εἰπεῖν ἐκ τοῦ Ἡσαΐπυ· οι εκλεκτοι μου οὐ τεκνοποιήσουσιν εἰς , καὶ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ἐν ταῖς εὐλογίαις· εὐλογημένα τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας σου>· — >ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν ἔσεσθαι ταῦτα, μὴ νοοῦντες τὰς πνευματικὰς εὐλογίας.

Διὰ τοῦτο σωματικῶς ἐκδεχομένοις τοῖς ἐκ τῶν Ἰουδαίων Σαδδουκαίοις ἔλεγεν ὁ σωτήρ· πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς .

Haec de quaestione, quam Sadducaei Domino proposuerunt, breviter dicta sint. Porro quia adjectum est de imagine Caesaris, etiam 3f. Deut. 7,13 7f. Akt. 9, 15 11f. Ephes. 1,3 15ff. Ps. 127 (128), 3. 5 22f. Gal. 4, 26 24 ff. Ps. 127 (128), 3 30 ff. Matth. 22, 29 1 maledictione BE 2 Deuteronomii AB in > ABE 6/7 praedicatas 10 et] ut B 12 Eriuit — 13 spiritaliter > De 13 ~ omn. ben. hae A haec E spiritaU + in caelustibus A 14 beatit.] benedictionem ABE consequemur ABE et > E 17 novellae e 18 18 ~ bona quae A ~ bona BE sunt + in A 20 sanctus > De 24 quod > E 26 27 mensae] domus D 33 suut A quia] quae r adjectum] lectum ABE 2 οἱ kV > be D10 5 ἔγγονα e, τέκνα D10 29 ἔλεγεν — σωτήρ > K] super hoc debemus pauca perstringere. Putant quidani a Salvatore dictum esse simpliciter: <reddite,> quae sunt Caesaris, id est: tributum reddite, quod debetis. Quis enim nostrum de tributis reddendis Caesari contradicit? Habet igitur locus quiddam mystici atque secreti. Duae sunt imagines in homine: una, quam accepit a Deo factus in principio, sicut in Genesi scriptum est: >juxta imaginem similitudinem Dei<, altera postea, quam propter inoboedientiam atque peccatum ejectus de paradiso assumpsit >principis saecuH hujus < suasus Sicut enim nummus sive denarius habet imaginem imperatorum niundi, sic qui facit opera >rectoris tenebrarum< portat imaginem ejus, cujus habet opera: quam praecepit hic Jesus esse reddendam et projiciendam de vultu nostro assumen- damque eam imaginem, juxta quam a principio ad simiUtudinem Dei conditi sumus. Atque ita fit, ut, quae Caesaris sunt, Caesari et, quae Dei, < <Ostendite>, inquit, >mihi nummum< pro scribitur <denarius>. Quem cum accepisset, ait: >cujus

Ὑψηλότερον δέ· ἐγένετο ἐν ἀρχῇ ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἐν τῇ Γενέσει γέγραπται, <κατ᾿ δὲ διὰ τὴν αὐτοῦ παρακοὴν ἀνέλαβε καὶ εἰκόνα ·

ωσπερ γαρ το νομισμα εικονα ἔχει τοῦ βασιλεύοντος τῶν Μνῶν, οὕτως ὁ ποιῶν rd ἔργα τοῦ <κοσμοχράτορος> τὴν τὴν αὐτοῦ φορεῖ· ἣν παραινεῖ ὁ σωτὴρ ἀποδιδόναι καὶ ἀποτίθεσθαι καὶ φορεῖν τὴν ἐξ ἀρχῆς γενομένην εἰκόνα καθ᾿ ὁμοίωσιν τῷ θεῶ.

6ff. vgl. Orig. Comm. in Cant. Cantic. Prologus (S. 63, 31 ff. Baehrens) 10f. Gen. 1, 27; 1 Kor. 15, 49 14f. Joh. 12, 31 18f. Ephes. 6, 12 28 Matth. 22, 19 1 quidam] quidem r 5 igitur] ergo B 7 in homine > D] hominis 11 choici + id est terreni e 12 postea > A postea quam] postqtiam 14 assvimpsit] accepit A assiampsit + eam BDEe 14/15 principis B 15 suasam B 17 sive] atque De 21 hic> De 22 et>BE proiciendamque A 23 assum.] et assumendam 25a > E] in AB 26 quae2 + sunt A Deo > E ~ reddamus Deo e 28 denarium A inscriptionem 229, —230, μνᾶς k*V (K3 nur — 230, 10) 229. 6—230, 18 αὐτοῦ 229, 6—230, 10 6 Ὑψηλ. δέ > bdCSV ἐγέν. — ἀρχῇ > k ἐν ἀρχῇ > > bSV 8 θεοῦ + γέγονεν k, + κατ᾿ ἀρχήν S 9 διὰ] παρὰ αὐτοῦ > dK2S 10 εἰκόνα > b 16 γὰρ] δὲ k, καὶ S + εἰκόνα 17 ἔχει > S ~ τῶν ἐθνῶν βασιλ. S 18/19 κοσμοκράτ.] παντοκράτορος 8 19 φορεῖ > K 20 ~ ἀποδιδ. nach ἣν S 22 καθ᾿ — 23 θεῷ >

habet < Qui respondentes <Caesaris >. Ad quos <reddite >, inquit, >quae Caesaris, Caesari et, quae sunt Dei, Deo<. Quorum et Paulus locutus est dicens: >sicut portavimus choici, portemus et imaginem caelestis.<. Quod ergo ait: quae sunt Caesaris, Caesari<, hoc dicit: deponite personam <choici>, abjicite imaginem terrenam, ut possitis vobis caelestis imponentes reddere, >quae sunt Dei, Repetit nos Deus. Quidnam repetit ? Lege Moysen: et nunc quid Dominus Deus tuus repetit a te < et reUqua, quae Postulat igitur a nobis Deus et deprecatur, non quia necessarium habet ahquid, ut ei tribuamus, sed, postquam ei dederimus, nobis id ipsum tribuat in salutem. Quod ut manifestius fiat, ponam parabolam mnarum. Qui unam acceperat mnam et fecerat decem et obtuht Domino, a quo sibi credita mna fuerat, accepit et aliam,

Ἀκολούθως τούτοις καὶ ὁ Παῦλός φησιν· ὡς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτως φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ . Τοῦτο οὖν δηλοῖτό· >ἀπόδοτε τὰ Καίσαρι· καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῶ θεῶ>ῶ. Αἰτεῖ δὲ παρ᾿ ἡμῶν, οὐχ ὅτι χρείαν ἔχει τινός, ἀλλ’ ἵνα ἡμῖν ἀντιχαρίσηται τὰ αὐτοῦ. Ὁ γὰρ τὴν μνᾶν δεκαπλασιάσας καὶ προσενέγκας τῷ δεδωκότι κυρίῳ, ἀπολαμβάνει σὺν ταῖς τοσαύταις καὶ ἑτέραν· ἐκείνου γὰρ τοῦ μὴ πολυπλασιάσαντος τὴν μνᾶν κελεύει ἀφαιρεθῆναι καὶ δοθῆναι τῷ ἔχοντι τὰς δέκα μνᾶς. >Ἄρατε , φησὶν τοῖς παρεστῶσιν, ἀπ᾿ αὐ- 7ff. 1 Kor. 15, 49 12 1 Kor. 15, 49 14 f. Deut. 10, 12 22f. vgl. Lxik. 19, 1127 3 reddite + ergo De 4/5 ~ Dei sunt BE 5/6 consequentia BE 6 et > A 7 imaginem > D 12 person.] imaginem A 14 nos] A Deus — Lege] Deus quiddam secimdum legem B Legem E Moysi B 15 quid] quidem A Dominus > > De 17 et + Deus D 19 tribuamus + postulat 20 nobis >De 23 mnarimi, qm B 24 mnam > 26 ~ fuerat mna A ~ et accepit A 230, 24 Ἄρατε — 231, 22 dC 5 Ἀκολούθ. — 8 ἐπουρ. > dCS τούτοις] τούτων καὶ τοῦτο dS > b 10 καίσαρι + ὁ σωτὴρ λέγων d 18 τὰ αὐτοῦ > CV αὐτοῦ + Ἐκεῖνα δεῖ ἀποδιδόναι Καίσαρι, τὰ τὴν εὐσέβειαν παραβλάπτοντα· εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν βασιλεῦον ὑποτάσσεσθαι προσετάγημεν καὶ πάσῃ ἀρχῇ ὑπερεχούσῃ S 21 ἑτέρας K 24 μνᾶς + Καὶ ἁπλῶς εἴ τι μέν ἀπάτης εἴδωλον, τοῦτο τῷ δημιουργῷ τῆς κακίας ἐπιρριπτέον· εἴ τι δὲ ἀρετῆς σύμβολον, τοῦτο θεῷ ἀναθετέον· τὸ δὲ ἐντελὲς ἐν τῷ Ματθαίῳ εἴρηται K1 Quidam E Deus tuus sed] ut De et2> A 8 Τοῦτο οὖν] 17 ἡμᾶς K1 quam antea non habebat. Illius enim mnam, qui non multiplicaverat, quod accepit, jubet Dominus auferri et dari ei, qui alias habet; <tollite>, inquit, >mnam date ei, qui habet decem mnas<. Atque in hunc modum, quae dederimus Deo, nobis ea ipsa restituet cum his, quae antea non habueramus. Exigit et postulat a nobis Deus, ut habeat occasionem donandi, ut ipse tribuat, qui erogavit. Ipsius enim gratia dupUcata est mna, et dignis quibusque plus datum est, quam sperabant. Quapropter surgentes oremus Deum, ut digni simus offerre ei munera, quae nobis restituat et pro terrenis caelestia largiatur, in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

Exphciunt omehae triginta novem Adamantii Origenis in evangelium Lucae a beato Hieronymo presbytero de graeco in latinum translatae.

τοῦ τὴν , τοῦτ’ ἔστιν τὴν χάριν τοῦ ἁγίου πνεύματος, ἐπειδὴ οὐ δύναται ταύτην ἔχων κολασθῆναι, εἰ μὴ πρῶτον ταύτης γυμνωθῇ, καὶ δότε τῷ τὰς δέκα μνᾶς . Ἀντιχαρίζεται γὰρ ἡμῖν ὁ θεὸς τὰ ἀγαθὰ μετὰ προσθήκης· τῷ γὰρ ποιήσαντι τὴν μίαν μνᾶν δέκα ἀντεχαρίσατο τὰς δέκα μνᾶς, προσθεὶς αὐταῖς καὶ ἄλλην μνᾶν τὴν τοῦ μὴ ἐργαζομένου. | Ὁ μὲν γὰρ ἔχων, φησίν, ἀρετὴν ἐκ πόνων καὶ ἱδρώτων καὶ προσθήκην λαμβάνει παρὰ θεοῦ, οἷον πίστιν ἔχοντι τὴν ἐκ τοῦ ἐφ᾿ ἡμῖν δοθήσεται χάρισμα πίστεως, καὶ ἁπλῶς τῷ ἔχοντί > τῶν ἐκ κατασκευῆς φυσικῆς ἐνυπαρχόντων αὐτῷ βελτιωθὲν προσοχῇ καὶ ἐπιμελείᾳ τὸ ἐνδέον ἀπὸ θεοῦ δοθήσεται· ὁ δὲ πονηρὸς καὶ μὴ μεταδιδοὺς εἰς πολλοὺς λόγον, οὗτος ἀποστερεῖται, οὗ εἶχεν, καὶ τιμωρεῖται. |

3ff. Luk. 19, 24 —18 vgl. Comm. in Matth. vetus Interpr. 69 (IV 372, 21 — 25 Lomm.): Utputa, fidem habenti, quae est ex nobis, dabitvir gratia fidei, quae est per spiritum fidei et abimdabit; et quidquid habuerit quis ex naturaH creatione, cum exercuerit illud, accipit id ipsum et ex gratia Dei, ut abundet et firmior sit in eo ipso, quod habet. 15 gr. vgl. 1 Kor. 12, 9 3 acceperat A 4 aixferre BE 6 habebat AE 7 quae] quod A 8 ea ipsa > A 8/9 restituit E 9 ante De 10/11 ~ a nobis et post. 12 ipsi De 13 rogavit AB, rogabit E 14 publicata A, pupHcata E 15 datum est] donatumB 16 sperabunt E 18 mxmera] mnam A nobis] ipse B 23—25 C > ABDEe 23 novem] sex C 24 H: Omeliae Origenis XXXVIIII super Lucam a Hieronymo catholico traductae feliciter explicixmt. Laus Deo. I: Expliciimt triginta novem omeHae Origenis super Lucam a Yheronimo katholieo in latinum traductae. 11 φησίν > φυσικῶς dC 15 πίστις C 16 <τι> konj. > φυσικῆς Kr.]