HOMILIA ΧΧΧV.De eo, quod scriptum est: >Quando vadis cum tuo <, usque ad eum locum, ubi ait: >et reddes <.

Nisi esset nobis natura insitum id, quod justum est, judicandi, nunquam Salvator diceret: >quare autem et a vobismetipsis quod justum est, judicatis judicatis? < Verum ne ad probationem sententiae longius evagemur, maxime cum multo difficiliora huic 1 f. vgl. Joh. 10, 38 11 f. vgl. Gal. 6, 2 —20 Luk. 12, 58. 59 22 f. Luk. 12, 57 2 qua] qui CDe velut] vult r raercedes De donentur r, donantur De angelis B, angelo CDe ’S ~ sibi homin. DEe ei + ut A 4 quicquid ABCD ~ semin. medel. B expenderet BE 5 lege et prophetia n, legis et prophetiae Dlmr ~ anim. cust. C 6 ~ miseric. fecit B incidit AC 7 ejus > B 8 ilkid] id dicitur] sequitur De 8 Imit. — 9 Christi > De 9 et1 > 10 inciderint ABE, incidunt C ad > E 13 doctori] docto C vobis E quoque] quamque C 14 Qui B si > E 1415 quimur D, consequeremur E 16 Amen > E ExpHcit XXXIIII. AC (XXXIII. C) 18 Incipit (omelia C) XXXV. de . . . AC (XXXIIII. C) Quando] Quomodo E 19 tuo + et cetera De, -f in via C evun — ait] id A ubi] in quo E 21 ~ esset nach insitum C judicare A, judicandi (aus judicatis corr.) E 22 a > 24 maximo E multa CDe capitulo subnexa sint, tantum super hoc significasse sufficiat, quin potius aniniarum nostrarum ad Deum vela pandamus deprecemurque adventum sermonis ejus, ut interpretetur parabolam, de qua scribitur: >Quando vadis cum adversario tuo principem iii via, da operam, ut libereris ab eo, ne forte tradat te judici, et judex tradat te exactori, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi: non inde exies, donec novissimum minutum reddas <. Quatuor personas poni video, adversarii, principis, judicis, exactoris; et quia videtur evangelista Matthaeus simile quid locutus in eo, quod ait: >Esto benevolus adversario tuo, dum es in via cum eo <, quaero, idem sensus sit an aliqua sit vicinia, siquidem apud Matthaeum una persona praetermissa est et alia immutata. Praetermissus est < et pro >exactore < insertus, >adversarius < et >judex < similiter ab utroque positi. Imus itaque >cum nostro >ad principem < et oportet nos, dum adhuc sumus, fortiter laborare, ut liberemur ab eo. A quo ? Ambiguum quippe verbum est et potest tam ad principem, quam ad adversarium referri: >ne forte tradat te < sive princeps >judici, et judex tradat te exactori <, et : > non donec novissimum minutum reddas <, ; pro quo Matthaeus >donec reddas novissimum quadrantem <,

Σὺ δέ μοι ἐπισήμηναι, ὅτι ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον παραλέλειπται ἔν τῶν προσώπων καὶ ἐνήλλακται ἔν. Παραλέλειπται μὲν ὁ >ἄρχων < >, δὲ ἀντὶ τοῦ >πράκτορος < >ὑπηρέτης <· τετήρηται δὲ ὁ καὶ ὁ >κριτής <.

10ff. Matth. 5, 25 27 Matth. 5, 26 1 super hoc] superbos De significare A siifficiet De 3 interpretatur E 4 Quando] Quomodo E 5 Hbereris] Uberes te De trahat E 6 carcere A 7 ~ redd. min. ABE 8/9 ~ jud. princ. C 12 ~ cum eo in via BE 13 ~ sit sensus BC an > E sit2] ABE 13/14 vicina BE 15 est] sit De et — 16 est > 18 inseritur B insertus + est C 19 sint E 22 Hberemus C A quo > C] Quoniam ADEe 22/23 ~ Quippe amb. C 23 et > ad2 > An 24 referre A 25 exactori + et mittaris in carcerem exias A 27 novissimi C Verbum + vero De 206, —207, 11 Χριστός V* 206, —207, 14 λέγει + 210, 211 14 σου + 212, —214, 27 k* 206, —207, 19 + 210, —211, 14 σου + 210, —18 + 212, —213, 5 C 12 Σὺ — ὅτι > CV ἐν + μὲν οὖν

uterque servavit, discrepare autem sunt visi, quod hic >quadrantem <, ille >minutum < posuit. mihi sunt secretiora tangenda, ut intellegamus aUum esse adversarium, aUas tres personas, id est principem, judicem, exactorem. Legimus — si tamen cui placet hujuscemodi scripturam recipere — justitiae et iniquitatis angelos super Abrahae salute et interitu disceptantes, dum utraeque turmae suo eum volunt coetui vindicare. Quod si cui dispUcet, transeat ad volumen, quod titulo Pastoris inscribitur, et inveniet cunctis hominibus duos adesse angelos: malum, qui ad perversa exhortatur, et bonum, qui ad optima quaeque persuadeat. Scribitur et ahbi, quod assistant ho- mini sive in bonam, sive in malam partem duphces angeh. De bonis etiam Salvator meminit dicens: >Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in caehs est<.

Καὶ >ἄρχων < μέν ἐστιν, ὥς τινες ὁ ἑκάστου ἔθνους ἡγούμενος, οἶον βασιλείας Περσῶν ἢ Μήδων, ὥς φησι Δανιήλ, ἤτοι >ἄρχων < εἷς ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου· >ἀντίδικος < δὲ εἶς τῶν ὑπ᾿ αὐτοὺς ἀγγέλων· >κριτὴς < δὲ καὶ >δικαστὴς < ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός· >πράκτωρ < καὶ >ὑπηρέτης < ὁ αφορισθεὶς ἀνθρώπῳ ἄγγελος ἤτοι δαίμων, ὃν τάχα καὶ >ἀντίδικον < εἶναι λέγειν.

>Δύο γάρ εἰσιν ἄγγελοι <, ὥς Ποιμήν, >μετὰ τοῦ ἀνθρώπου, τῆς δικαιοσύνης καὶ εἷς τῆς ἀδικίας <. 4 gr. vielleicht die Karpokratianer ? vgl. Iren. adv. haer. I 25, 4 lOff. lat. vielleicht aiis d. apokryph. jüd. Buch Ἀβραάμ, vgl, Gesch. d. altchr. Litt. I, 2, 857 f. 17 f. Hermas, Mand. VI 2, 1 vgl. auch TertuU. De anima cap. 39 (S. 366, 17 — 18 Reifferscheid-Wissowa) 24 Matth. 18, 10 1 servavit] scribit De discrep. — 2 visi] in hoc discrepant A, discrepare smit ut E, discrepaverunt ut B autem > C 5/6 adv.] (in marg. advers.) C 8 ~ cui tamen BCE 9 hujusmodi Ar 11 salutem et interitum E 12 discept.] discrepantes B utrique B, utraque C, utrumque E 12/13 tvirmae > B, turma C, timem (!) E 13 ~ vokmt B coetu CE + evun E 13/14 vindicare] addicere A, vendicare De 14 Quod si cui] Si cui vero A 16 scribitur De 17 esse BE 19 exortatur CE, cohortetur A > ABE 20 persuadet De 21 et > 24 ~ est in caelis AE + Et ABE 6 + 210, 27 — 214, 25 V ἄλλο) 22 — sive1 — bonam nach 23 partem 207, 11 πράκτωρ — 14 λέγει + 208, — 207, 17 Δύο — 19 nur C > 4 Καὶ + ὁ V ὥς — ἔφασαν C > λων C > kV 10 καὶ δικαστὴς CV > CV > k 13 ἀνθρώπῳ CV > λέγει] φησίν V 7 φησι + ὁ V ἤτοι — 9 ἀγγέἡμῶν 11 CV > k 14 λέγει kV > C 14 τάχα > V λέγει] φησίν V Simul quaere, iitrum parvulorum in ecclesia >semper videant faciem Patris < et aliorum non habeant libertatem vultum Patris attendere. Neque enim sperandum est omnium angelos semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Sifuero de ecclesia, quamvis minimus sim, habet et fiduciam angelus meus semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Si autem forinsecus nec de illa ecclesia, 003Equae habet maculam aut rugani vel quid istiusmodi <, et ipsa re alienus esse a tah congregatione, non habet fiduciam angelus meus respiciendi >viltum Patris, qui in caehs est <. Quam angeh pro bonis solhciti sunt, scientes quod, si nos bene gubernaverint et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi >faciem Patirs < Quomodo enim, si per curam eorum et industriam salus hominibus comparatur, >faciem Patris < semper attendunt, sic, si per neglegentiam eorum homo corruerit, etiam sui pericuh rem esse non nesciunt. Et sicut bonus episcopus et optimus ecclesiae dispensator scit sui meriti esse atque virtutis, si oves gregis sibi crediti fuerint custoditae, ita intellege et de angehs. Ignominia angelo est, si homo sibi creditus fuerit, si peccaverit, ut e contrario gloria est angelo, si creditus sibi saltem minimus in ecclesia fuerit, si profecerit. Videbunt enim non ahquando, sed >semper faciem Patris, qui in caelis est <, cum alii non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum angeh sunt, aut semper aut nunquam, vel parum vel plus, faciem Dei angeh contemplabuntur. Cujus rei notitiam ad hquidum Deus noverit, et si quis, hcet raro, fuerit inventus, quem Christus instruxerit. Videamus ergo primum, quis sit >adversarius <, cum quo iter Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.

2f., 7f.,9f.,13,16,17,25Matth. 18,10 8. 24 vgl. Luk. 7, 28 10 f: Ephes. 5, 27 4 vultus B 5 Neque — 8 caelis est B 7 semper > BDe 7 qui — 8 est > 8 sit (in marg. sim) C 9 ~ ang. meus et fiduc. De Patris + mei e 11 vel] aut e quid istius modi] aliquid huiusmodi A ipsis rebus AC, ipse rebus BE probo ABE 12 alienum + me B 13 resp.] semper videre B Patris + mei e 14 bonis] nobis B 15 habent B 16 ~ patr. fac. + qui in caeHs est BE 18 > Β 19~peric. sui BE 20 opt. + et E scit] sit C 21 fuerimt E 22 homo] bonoA sibi] justus De crediturusE creditus + neghgensB si] et e 23 ut] et A sibi] ipsi lmn 24 ~ in eccl. min. C si profecerit > Videbit A 25 ~ est in caehs De 26 ~ enim mer. C 28 contemplantur AC ~ ad liqu. notit. BDEe Dei E novit A (richtig?) 29 instruxerit] illuminaverit n, illuxerit De 30 quis] qui AE facimus ABE (aus faciamus corr. A) 208, —6 KC

SemjDer iiobiscum est >adversariu <: infelices nos atque Quotiescunque peccamus, adversarius noster exsultat sciens, quoniam habet facultatem apud principem saeculi hujus, qui se miserat, exsultandi et gloriandi, eo quod adversarius, verbi gratia hujus vel illius, eum fecerit principi saeculi hujus esse subjectum per talia totque peccata, per hoc illudve dehctum. Evenit autem interdum, ut, si quis fuerit praeparatus armatura Dei et ex omni parte se texerit, conetur quidem >adversarius < vuhms inferre, facultatem non habeat percutiendi. Semper nobiscum >adver- sarius < graditur, nunquam nos deserit, quaerit occasionem insidiarum, si quomodo nos subvertere queat et in principah cordis nostri malam subjiciat cogitationem. >Quando vadis ad Quisnam iste princeps est ? 003EQuando clividebat gentes, quanclo chsseminabat fihos Adam, statuit terminos nationum secundum numerum angelorum Dei, et facta est pars Domini populus ejus Jacob, funiculus haereditatis ejus Israhel < Igitur principibus, id est angehs, ab exordio terra divisa est. Daneil quippe manifestius, quos Moyses 003Eangelos < nominarat, esse testatur dicens: 003Eprinceps regni Persarum < Graecorum < et >Μichael princeps vester < ; gentium. Et unusquisque nostrum secum habet adversarium cohaerentem, cujus opus est ducere nos ad principem et dicere: O princeps, verbi gratia regni Persarum, iste, qui sub te erat, tibi eum, ut fuerat, custodivi; nuUus eum de reliquis principibus ad se potuit transducere, ne ille quidem, qui ad hoc se venisse jactabat, ut de cunctis haereditatibus Persarum sive Graecorum omniumque nationum raperet homines et haerediditati Dei faceret esse subjectos. Christus Dominus noster omnes prmcipes vicit et terminos eorum transiens captivos populos ad se 13 ff, Deut. 32, 8. 9 19 f. Dan. 10, 20. 21 21 ff. vgl. Orig. in Numer. Hom. XI, 4 (S. 82, 16 ff. Baehrens) 1/2 miserab.] inseparabiles D 2 peccaverimus De 3 habeat AB, habebat E 4 miserit A eo > B] et ACE adversaritun ABE 5 > ABCE princeps ABE esse + ut ei A subjectimi + faciat ABCE illudve] illudque BDEe, illiusque C 7 quis] qui r praep.] armatus C 8 se texerit] circumdatus C conatiu- A 9 facult.] virtutem C habet C 11 > A queat] quaerat E et] ut De principaleA 12 Quando] Quomodo BCE 13 Quando] Quomodo C 15 pars] portio De 16 > B 19 testatus est C principi1 CE principes2 E 20 vester — prmcipes > De 23 dicere + ei ABE Ο > ABE subter De 24 ut + opus e custodivit C eum2] enim e 25 ne] nec A quidem > A 26 jactabat + Unde C de > C sive C 27/28 haereditate r 28 subject.] subditos BE 29 et > transtiilit in salutem. Et tu de parte alicujus principis eras: venit Jesus et rapuit te de potestate perversa et Deo Patri obtulit. >Adversarius < ergo noster ambulat ducens nos >ad suum. Unde ego credens omnia scripturarum verba habere rationem non puto frustra >judicem < apud Graecos cum positum, qui singularitatis significator est, >principem < vero articulo scriptum esse simpliciter, >Quando < inquit, >vadis adversario tou < Signanter ait: >tuo <. Neque enim sunt adversarii, sed singuli singulos habent, qui ubique eos sequantur et sint comites. >Quando Quando vadis cum tuo ad principem. < Non articulo >principem < posuit, certum videretur ostendere, sed sine articulo, ut e pluribus unum esse monstraret, quod apud Graecos magis intellegitur. Unusquisque enim nostrum non habet proprium principem; sed si quis Aegyptius est, habet Aegypti principem, qui Syrus, sub Syrorum principe est, et unusquisque sub suae gentis est principe, si tamen hucusque processisse me sufficit et non ab hac disputatione ad aliam transire majorem, ut ceteras quoque gentes esse commemorem. Unde dicitur: >videte Israhel secundum carnem <. dixisse est ; hcet et hoc ipsum temerarium sit super tali re in populo coepisse sermonem.

Τήρει δέ, ὅτι >ἄρχων < μὲν ἄρθρου ὡς ἂν εἷς τῶν πολλῶν, >ἀντίδικος < δὲ μετὰ τοῦ αρθρου, καὶ ὅτι ἔχει τὸ >δοῦ <· οὐ γὰρ ἀόριστοι ἀντίδικοι· ἕκαστος δ’ ἔχει τὸν συν- οντα.

>Ὡς τοίνυν(, φησίν, >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου(, ὅστις σε τῷ ἄρχοντι προσαγαγεῖν βούλεται τῷ Qui te vult, inquit, ducere ad principem suum et ab aho principe transducere, >quando 24 1 Kor. 10, 18 1 transtulit] traxit A 4 ego] ergo Dmn 5 puto] potui, in marg. poni C [7 articulo + 9 Singulos — 14 articulo (fehlt dafür nach 9 BE (9 in singulos E. habent] haberi aestimo B, 10 Quando] Quomodo E, 11 Non > BE, 12 principem -f non B, ne] nec E)] esse] est 7 Quando] Quomodo E inquit > e vades BE 9 sed singulisB, sed singulis E 10 Quando + inquit C 11 Non cum] sine A 13 videret D > A 18 Sed — 19 principem > CDe 20 qui] Syrus + est De SyriorumB 21 suae gentis est principe] suaeprineipe gentis est D, suo principe gentis est e 22 non > e 23 ut + et C esse > etiam e C ipsum — 26 De 26 ~ cepisse in populo A 27 ~ inquit vult AB 29 conducere De quando] quomodo E 210, —18 > kV, in C nach 211, 14 28 ὅστις] ὥς τις V cum adversario tuo acl principem in via, da operam, ut libereris ab eo <. Nisi Ε;omni studio ut >libereris <, dum adhuc antequam ingrediaris ad principem, priusquam princeps tradat te judici ab adversario praeparatum, postea frustra conaberis. >Da >ergo <operam, ergo libereris < ut adversario tuo sive a principe, ad quem te trahit adversarius. >Da operam <, ut habeas justitiam, fortitudinem, temperantiam, et tunc complebitur: >ecce homo et opera ante faciem suam <. Nisi >dederis operam <, non poteris pactum infringere, cujus >amicitia inimicitia est in Deum <. vadis cum adversario tuo ad principem in via, da operam. > Ltitat in hoc loco nescio quid, et secretum est : Ε;in via da <. Salvator ait : > Ego sum via et veritas et vita <. Si >dederis operam <, ab adversario, esto in via; et cum steteris in eo, qui dicit: > ego sum via <, stetisse non sufficit, sed Ε;da operam, ut libereris < ab adver- | sario. Nisi enim >dederis operam <. ἰδίω̣ καὶ ἀποστῆσαί σε ἐκείνου τοῦσοῦ ἄρχοντος — ἕως οἶν >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου ἐπ᾿ ἄρχοντα < ἀπελθεῖν >πρὸς τὸν κριτήν(, ἄξιον γενέσθαι τῆς φυλακῆς, ἕως ἔτι ὁδεύεις, >δὸς ἐργασίαν ἀπηλλάχθαι < > ἀπὸ τοῦ ἀντιδίκου ἢ ἀπὸ τοῦ χριτοῦ <, πρὸς ὃν σύρει σε ἀντίδικος·

τουτ εστιν ευποιιαν, σωφροσύνη, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, φρόνησιν, σοφίαν σοφίαν — >ἰδοὺ γὰρ καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ πρὸ προσώπου αὐτοῦ < — ἵνα δυνηθῇς τοῦ ἀντιδίκου ·

οἰκεῖος μὲν γίνῃ τούτου, ἀλλότριος δὲ τοῦ θεοῦ, συνθήκην ποιούμενος μετὰ τοῦ ἀντιδίκου.

Ἑστὼς οὖν ἐν τῇ ὁδῷ τῇ εἰπούσῃ· >Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός(, ἀπηλλάχθαι>.

15 f. Jes. 62, 11 18 f. lat. Jak. 4, 4 24 f. 27 f. Joh. 14, 6 1 ad principem > C 3 enim > BCDEe 3 4 ut > >libereris < Kl. > alle Hss. 4/5 carpis] carnis vadis judex C 6/7 te tradat AE 7 ab > BE ab — praepar. > A 7/8 praeparato B 8 frustra + cum E 9/10 adversario tuo] eo De 13 fortit. + atque De 14 et > De 19 inimicitia > De ~ in Deum est Quomodo E 20/21 ad princ. > A 22 quid] quod Imn 24 et1 > 26 advers. + tuo A 28 sufficiet A 29/30 advers. + tuo A 30 enim > 211, 18 οἰκεῖος — 29 ἀπηλλ. nur V > 1 σοῦ > V 2 ἕως — 3 ἄρχ. > C 3 σου > V 4 πρὶν] καὶ C 7 ἀπὸ — κριτοῦ alle Hss. 12 τοῦτ’ ἔστιν KV 13 δικαιοσ. — 14 σοφ] καὶ τὰς λοιπὰς ἀρετάς C ἀνδρίαν Κ1 σου >

ut ab adversario >libereris <, quae te sequantur, ausculta. >Trahit ad judicem < adversarius sive princeps, cum te susceperit ab >trahit te ad Quam elegans sermo >trahit <, ostendat quodammodo retractantes et nolentes ad condemnationem trahi et ire compelli! Quis enim homicida concito gradu pergit ad judicem ? Quis gaudens ad condemnationem suam ire festinat, et non invitus trahitur ac repugnans ? Scit enim se ad hoc ire, ut sententiam mortis accipiat. >Ne forte trahat te ad judicem <. Quis, putas, iste >judex < est ? Ego nescio aUum judicem nisi nostrum Jesum Christum, de quo et ahbi dicitur: >statuet oves a dextris, haedos autem a sinistris < et iterum: >qui fuerit me, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in caeUs est; qui autem negaverit me coram hominibus, negabo eum coram Patre meo, qui in caehs est <

>Trahat te ad judicem, et judex tradat te exactori <. nostrum per singula peccata damnum sustinet, et juxta qualitatem rationemque dehcti damni magnitudo reputatur. Debeo ahquod de scripturis afferre testimonium super danmo multaque pecuniae. Ahus damnum sustinet quingentorum denariorum et debet eos, ahus quinquaginta denarus condemnatur; quae summa ambobus a creditore conceditur. Porro ahus, sicut scriptura dicit: >oblatus est ei unus, qui debebat decem miha talenta <, mihum talentorum debito condemnatur. Et quid me necesse est plura persequi? Unusquisque pro quahtate et quantitate peccati Καλὴ δὲ ἡ λέξις ἡ· Ε;κατασύρῃ >κατασύρῃ σε <, ἵνα δείξῃ, ὅτι ἄκοντες ἑλκόμεθα, ὡς ἐπὶ καταδίκην μὴ θέλοντες πορεύεσθαι. εσθαι.

13f. Matth. 25, 33 14ff. Matth. 10, 32. 33 22ff. vgl. Luk. 7, 41. 42 25 Matth. 18, 24 1 quae — sequantur] qviis sit iste et quantus ABE 2 advers. — 3 judicem > 4 sermo] verbum Ir trahit + inquit B 5 ostendit B pertractantes D 6 contempnationem E 7 trahere E et > ire > 9 suam] sui Aln 10 et] ut BE trahatur B ~ ad hoc se A ~ ire adhocBE 11 > E excipiatAB tradat ACDE 12 > ABE 13 nostrum] meum DEe et > De dicitur + et De statues r, statuo B 15 me τι coram hominibus BCE B qui — 16 est > E 15/16 ~ est in caelis C 16 — 17 est > 16 homin. + et ego ABE 17 ~ est in caelis AB 18 Trahat] Ne f orte trahat ABE Trahat] aus tradat corr. AB, tradat E 19 per — damn.] pecc. persingula dum non peccata E damnum + peccati B damnum] dum non poenam A et > A 20 magnit.] magni B 21 aliqmd E ~ test. afferre A > 24 sicut] de quo B script.] scriptiom lmn 25 ei talenta + et A 26 milibus De, milia E debito > CDe 27 pecc.] delicti C 4 ἡ > V κατασύρει

diversam multae sententiam excipit. Si parum est, quod peccas, ferieris damno > minuti <, ut Lucas scribit, ut vero Matthaeus, >quadrantis < drantisr. Verumtamen etiam necesse est hoc ipsum, quo exstitisti debitor, solvere ; non enim exies de carcere, nisi et minima quaeque persolveris. Qui vero fidelis est, nullo damno percutitur, sed cotidie ditatur ; totus enim mundus divitiarum ejus est ; infidelis autem nec obolum habet. AUus condemnatur denario, ahus mna, ahus talento. Est quaesitor hujus negotii, qui mensuras universorum noverit peccatorum et dicat: Hoc dehctum talento condemnatur, illud peccatum multam istiusmodi meretur . Scriptum est enim: >cum autem coepisset facere rationem <. est omnibus nobis >ratio <. Non est ahud tempus faciendae nisi tempus judicii, quando hquido cognoscetur, quid nobis creditum sit et quid lucri quidve detrimenti fecerimus, quis nostrum acceperit mnam, quis unum talentum, quis duo, quis quinque. Quid necesse est plura rephcare, cum hoc in commune dixisse sufficiat reddituros nos esse rationem et, si debitores inventi fuerimus, trahi ad judicem et a judice exactori tradi ? Singuh exactores proprios habemus, omnis vero multitudo pluribus traditur, secundum id, quod in Isaia scriptum est: >populus meus, exactores vestri spohant vos et, qui potentes sunt, dominantur vestri < — dominantur exactores, si debuerimus ahquid. autem habuerimus fiduciam et fronte hbera dixerimus: Servavi

>Λεπτὸ < δέ ἐστι τὸ ἁμάρτημα, >κοδράντης < δέ, ὡς Ματθαῖός φησιν, τὸ πλῆθος τῶν ἁμαρτημάτων.

4f. Matth. 5, 26 5f. gr. vgl. Jak. 5, 20 14 Matth. 18, 24 18 vgl. Luk. 19, 13 ff.; Matth. 25, 15 ff. 23 ff. Jes. 3, 12 1 diversa E 1/2 excipit] expendit De 2 peccati C 3 ferieris] eris C, + et BE danmi C ut] quod BE 4 scribit] scripsit De 5 etiam > B, + sic C, + si E 5/6 necesse + te AE 6 est + etiam B, sic A quo] quod ADEe 8 exies de carcere] inde exies BDe 9 damno C 11 condemn.] damnatur De, contempnatur AB 12 mna] mina BE 12/13 ~ noverit univ. BC 13 et dicat > De 15 fac. rat.] rationem reddere C Supp.] Sed putanda C Supp. — 16 est2 > E, — 16 rationis B 16 ~ nobis omnibus A ratio] gratia De 18 ~ sit cred. C sit] est De quis] qui e 19 minam BE 20 Quid > De] Nec Necesse + non De repHcare] indicare De 21 nos] non r 22 trahi] tradi BDE 23 exauctores A propr.] singulos C 24 id > C 25 exauctores A (23 u. 26 ist exauct. corr. A!) vos] nos B 26 vestri] nostri B 27 dixer.] vixerimus De Servavi] servabo De 3 δ᾿ ἐστὶ C

praeceptum jubeiis: >reddite omnibus debita, cui tributum, cui timorem, timorem, cui vectigal, vectigal, cui honorem, honorem < — si omnibus universa reddidero, venio ad exactorem intrepida mente respondeo: Nihil tibi debeo. Venit exactor ad reposcendum — resisto ei ; scio enim, quia, si nihil debuero, in me non habet potestatem. Quod si debitor fuero, >mittet < me > exactor < meus >in illo ordine, qui praedictus est. >Adversarius < enim me ad principem, princeps ad judicem, judex tradet exactori, exactor >mittei in carcerem <. Quae est lex carceris istius ? Non eo, neque me exactor patitur exire, nisi debitum omne persolvero. Non habet exactor potestatem, ut mihi saltem >quadrantem < et portionem valeat concedere ; unus est, qui debitoribus non habentibus, unde persolvant, potest concedere. >Accessit <, inquit, eum unus, qui debebat quingentos denarios, et aUus quinquaginta ; et cum non haberent, unde redderent, ambobus donavit <. Qui dominus erat ; iste vero, qui exactor est, non est dominus, sed a domino ad exigenda debita praepositus. Non fuisti dignus, ut tibi quingenti sive quinquaginta denarii donarentur, nec audire meruisti: >disunt sunt tibi delicta tua <: mitteris in carcerem et ibi exigeris per laborem et opera sive per poenas atque supphcia, et non inde exies, nisi reddideris >quadrantem < vel >novissimu quod graece >tenue < dici potest. Peccata nostra aut sunt — scribitur enim: >incrasssatum est cor popuh — aut ad comparationem majorum tenuia atque subtilia. Beatus est igitur primum, qui non peccat, secundo, ut in collationem ahquis

Μακάριος δὲ ὁ μηδὲν ὀφείλων ἤγουν ὁ μικρὰ ὀφείλων καὶ συγγνώμης ἄξια.

1ff. öm. 13, 7 13ff. Luk. 7, 41. 42 18f. Luk. 7, 48 23 Jes. 6, 10 1 jubens] libens De debitum BE cui — tributum2 > ABE 2 ~ — timorem2 nach vectigal2 BC 4 exauctor A 4/5 reposcenduni] respondendum A, deposc. De, poscendum B 5 quia] quod e nichil + ei C debuero] habuero B 7 enim > BE ducet C 8 judicem et De tradit A tradet + me DEe, + te C exactori + et De 9 mittit A mittet + te C egrediar C 10 ~ patitur me exactor A patietur C persolvam B 11 et] vel e 12 valeat] liceat C 14 et2 > 15 ~ don. amb. C 16 erat] est De ~ Dominus non est ABE 19 tibi B delicta] peccata BC tua + sed e 19/20 exig.] exibis C 20 operam D atque] ad C 21 ~ inde non A exibis C 22 graece -f- et BE nostra aut] autem nostra ADe 23 scribitm-] scriptum est B est + enimDe 24 aut ad] avit De, ad ABE comparationem De comp. + quippeA 24/25 majoris De 25 tenue atque subtile De 26 ~ qui primum A 27 collat.] consolatione B, consolationem E, coUatione De aliquam C —27 ἄξια > C 26 ἤγουν — 27 ἄξια > V

saltem tenue peccatum habeat. Et iiiter ipsa quoque tenuia atque subtilia est diversitas peccatorum. Nisi enim inter tenue subtile peccatum esset aliud subtilius, nunquam diceretur: >non inde, donec reddas novissimum quadrantem <. Quomodo, si diceret >novissimum minutum < — minutum, quod est nummus sive obolus sive stater — ; quid, si magnam pecuniam debuerimus sicut qui scribitur decem milia talenta debuisse ; quanto tempore claudamur in carcere, donec reddamus debitum — non possum manifeste pronuntiare. Si enim, qui parum debet, non egreditur, nisi exsolvat >minutum quadrantem <, utique, qui tanto obnoxius, infinita ei ad reddendum debitum saecula numerabuntur. Quapropter >demus operam, ut liberemur ab dum sumus in via, et jungamur Domino Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.