HOMILIA ΧΧΧI.De tertia tentatione Salvatoris.

Scrutaniini scriptiiras, ut et in his, quae ’ esse simplicia, reperiatis non minima sacramenta. Scrutemur principium evangelicae lectionis, quod hodie audivimus, et id, quod latebat, procedat in medium. >Adduxit <, ait, diabolus Jesum > in Hoc incredibile est, ut diabolus duceret Filium Dei et ille sequeretur. Sequebatur plane quasi athleta ad tentationem sponte proficiscens. Non formidabat tentantem neque insidias callidissimi pertimescebat inimici, et quodammodo loquebatur: duc quo vis, tenta ut placet, ad tentandum sponte me tribuo, sustineo quae suggesseris, praebeo me in quibuscunque tentaveris: invenies meinomnibusfortiorem. >Adduxit ergo eum et posuit super pinnam templi et dixit ei: si filius Dei es, mitte te hinc doeorsum < >. Adduxit eum in culmen ad summitatem templi hortatur, ut se inde praecipitet. Quod cum ille fraudulenter proroneret et sub ostentatione gloriae ahud niteretur, dicebat Salvator; >Scriptum est: non tentabis Dominum Deum Simulque considera, quomodo tentet diabolus, Non aliunde tentare audet, nisi de divinis libris, et de Psalmis sumens testimo- nium ait: > Si fihus Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Unde tibi, diabole, quod ista scripta sunt ? Nunquid legisti prophetas vel divina eloquia cognovisti ? Licet tu taceas, ego pro te respondebo. Legisti, non ut ipse ex lectione sanctorum melior fieres, sed ut de simplici littera eos, qui amici sunt litterae, interficias. Scis, 2 Luk. 4, 9–13 18 Deut. 6, 16 22 f. Ps. 90 (91), 11. 12 27 2 Kor. 3, 6 1 Incipit XXXI. (XXX. C) de temptatione Domini (Salvatoris C) tertia AC 3 ScrutareB Scrut. script. > A ut > B his] illis C quotquot De id > ABE latitabat A 6 procedit De autem De diabol. -f- Dominum A 7 incredibile] ne credibile AB, nec credibile A 9 profic.] proveniens BE tentantem] temptationem C 10 inimici] immo A duc — 11 vis] Dominum Deiun tuum BE 11 quo] quocumque C 12 sucgesseris C me > r 14 posuit] statuit supra Cm ei > r te > C 15 > De] de hinc A 16~inde se C illi A aliud > 17 dicebat — 18 est] sciebat scriptum esse Salvator ABCE 20 nisi > B 22 et] ut in — toUent] custodiant C toUant ABE 23 diabole + hoc e, + datum In 24 sint D 26 ut 2 > C 27 de simpl. littera] simplicitate De quia, si cle aliis ei voluminibus loqui volueris, non decipies, neque habere poterunt auctoritatem assertiones tuae, Sic legit scripturas Marcion ut diabolus, sic Basilides, sic Valentinus, ut cum diabolo dicerent Salvatori: >Scriptum est, quia angelis suis de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Si quando testimonia de scripturis audieris, ne statim loquenti adquiescas, sed considera illum, cujus vitae, cujus sententiae, cujus sit voluntatis, ne forte simulet sanctum se esse, quod non est, et venenis infectus haereseos sub ovis pelle lupus latitet. ne forte loquatur in co diabolus dc scripturis. Quomodo autem diabolus pro occasione tcm]>orum dc scripturis loquitur, sic c contrario Paulus pro corum utilitatc, qui audiunt, non solum dc scripturis, scd ctiain dc saccularibus libris assumit tcsti- monium et ait: >Crctcnscs semper mendaccs, malac bestiae, ven- 1res pigri<, et rursum de alio: >ipsius cnim et genus sumus<-, nec non et de comico: >corrumpunt mores lionos colloquia mala'. Sed neque si diabolus dc scripturis locutus fuerit, poterit me hac occasione dccipere, neque si Paulus de gcntilibus litteris aliquod cxcmplum sumpserit, a suo me eloquio deterrebit. ldco enim assumit Paulus verba etiam dc his, quae foris sunt, ut sanctificet ea. \ idcamus orgo, quid de scripturis diabolus loqua- tur ad Dominum: >Scriptum est enirn, quia angclis suis inandavit de te, et in manibus tollent tc, ne forte offcndas ad lapidcm [>Γ*γοαπτ<ζι γαρ, οτι τοί* άγγέλοις α «τον ίττελεΐχαι τηοι αο ν, χαι ότι άτι γ/ιοωψ άηοϋοί σε, μήτπ/τε .τοοσ- κόψης .τρο; /ή?οι· τώ· Γτοόα σοι*.] 9f. vgl. Mattli. 7. 15 14f.Tit. 1. 12 (Zitat aue Epimenidee) 1» Akt. 17, 28 (aus Aratea Phaenom. 5) 1 β ι. 1 Kor. 15, 33 (aus Thais von Me· nander); zu den drci Stellen ,Vgl. dio Nacliweise im Hand bur h *um NT. (ed. EL Lie t ζ man η) 1 ei > K] eis AC 2 hab. pot.J habebunt A assertionis Β suae C 3 Mart ion C 5 et) ut ABE tollant ABE 6 testimonium Ir scripture Do 7 loquenti > A Sed C vitao] «it ac De 8 sententiae) scicntiac Β 8, · — so sanctum Β 9 so > C quod] quomodo Ir venenis] veneno C, veniens Β It lupus > C latitot] latcat B, -f et Β 11 per occasionem De loquatur C 12 ~ utilitate eorum e 14/15 ven- trisAE 1tot>An ~ bonoemores Β 17 mala]peesimaBE ~diabolu« si Do 18 ~PaulusaDe 19 a>A a suo] quoquo modo Do 2· quae] qui AC 21 ea > A] etiam Ε 22 de] ab C 24 enim> ABCE quia > De mandavit alio Hss (gg. gr. bitXrUat) 188. 23 189, 27 (+ 190, 22—24 iutakar C) + 191. 4 Ov 17 «ICS 188, 23 — 189. 9 όΐΟΊύτη; kV\\"( ) + 190, 1 19 ~ 24 ΙΊγοατται — 191.4 ara·/. k/. 188. 23 -26 nur X pedem tuum <. Vide quomodo iii ipsis testimoniis versipellis est. Vult enim imminuere gloriam Salvatoris, quasi angelorum indigeat auxilio offensurus pedem, nisi eorum manibus sublevetur. Assumit testimonium et inter- pretatur illud de Christo, quod non de Christo, sed de sanctis generaliter scriptum est. Libere quippe et tota confidentia contradico diabolo super Christi persona hoc non posse intellegi. Neque enim indiget angelorum auxiho, qui major angehs et melius ipsis haereditate consecutus est nomen. NuUi unquam angelorum dixit Deus: ,,Filius meus es tu, ego hodie genui te <. nuhum eorum quasi ad fihum locutus est, >qui facit angelos spiritus, et ministros suos ignem urentem <, sed ad fihum suum, de quo innumerabilia loquitur in prophetis.

Non indiget, inquam, angelorum auxiho Fihus Dei. Ὅρα δέ, πῶς κακούργως πειρᾶται διὰ τῆς χρήσεως τῶν γραφῶν. Θέλει καθελεῖν τὴν δόξαν τοῦ κυρίου, ὡς δεομένου ἀγγελικῆς βοηθείας, ὡς μέλλοντος προσκόπτειν, εἰ μὴ ἄγγελοι αὐτῷ βοηθοῖεν. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται ἡ χρῆσις τοῦ φαλμοῦ, οὐδὲ γὰρ δεῖται ἀγγέλων ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης. Ι Νομίζω δὲ αὐτόθεν καθαίρεσιν μᾶλλον εἶναι τῆς δόξης τοῦ Ἰησοῦ ἤπερ σύστασιν τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, τὸ δεῖσθαι αὐτὸν ἀγγέλων θεοῦ αἰρόντων αὐτὸν ἐπὶ τῶν χειρῶν ὑπὲρ τοῦ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα αὐτοῦ· ἐπεὶ δὲ εἰκός τινας πιστεύοντας τῷ διαβόλῳ κακῶς ἐξειληφότι τὴν προ- φητείαν οὐκ εἰς ἄλλον τινὰ ἢ εἰς Χριστὸν προφητευομένην ἀπειθήσειν τοῖς εἰρημένοις, γινωσκέτωσαν, ὅτι πάντα τὰ κατὰ τὸν ψαλμὸν εἰς ἀνθρώπου φύσιν ἀναφέρεται δεομένου πολλῆς βοηθείας καὶ σκέπης τοῦ θεοῦ καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ ἀντιλήψεως, ἵνα ῥυσθῇ ἀπὸ πόσης τῆς τῶν θηρευόντων παγίδος καὶ παντὸς ταραχώδους καὶ ψευδοῦς λόγου. ||

15 ff. vgl. Hebr. 1,4. 7 17 ff vgl. Hebr. 1, 5. 7 18 f. Ps. 2, 7 21 ff. Ps. 103 (104), 4 23 ff. gr. vgl. Ps. 90 (91), 1. 3 4/5 indig.] inde egeat A 10 scriptum] dictum C 11 ~ et confid. tota B, confid. et tota E 14 ~ angel. indig. C 15 qui — 26 auxilio > B major] majus C major + est AE angelorum C 16 ipsius haereditatis A, haereditatem De 1 7 est > mn] et D, est et Ir 17/18 ~ imquam Bh eorum >C 21 est > e 26~angel. nacli 27 Dei 1 δέ > λ κοκούργως > dCSA πειρᾶται > λ 2 3 ὡς > d ὡς — 4 βοηθ. > S 6 ~ αὐτῷ avup dkCSV] βοηθεῖεν 6 Οὐ] οὐδὲ dC Οὐ — 9 δeσπ. > S 8 οὐ dCV ε ~ δεῖται γὰρ dC 9 ὁ — ἀγγέλ. > W δεσπότης] τής d 9 Νομίζω — 15 > S 16 ἐπεὶ — 20 εἰρημ.] ὅθεν τινὲς θέντες τῷ διαβόλῳ ἐξειλήφασιν τὸν ψαλμὸν ἁρμόζειν εἰς Χριοτόν· ἀλλὰ S 17 κακῶς Κl.] καλῶς dC 21 xard — ψαλμ.] ἐν τῷ ψαλμῷ τούτω̣ S 22 ἀνθρώπου + φιλοῦ S 24 καὶ — ἀντιλήψ. > S 25 πάσης > S τοῦ διαβόλου S 26 παντὸς — 27 λόγου] τῶν λοιπῶν κακῶν S

Quin potius disce, diabole, quod, nisi Jesiis adjuverit angelos, offendunt pedem suum. Et si quis angelorum visus est offendere, de quibus dudum lectum est: >quia angelos judicabimus <, ideo quia non extendfb manum suam ad Jesum, ut apprehensus ab eo non offenderet. Quando enim aliquis in propria virtute confidens non invocat praesidium Jesu, offendit et corruit. Et tu, diabole, propterea >quais fulgur de caelo < cecidisti, quia credere in Christum Filium Dei noluisti. Ut autem scias, quod male interpretatus es, et non de Christo, sed de sanctis intellegi, quae sequuntur, ausculta. >A ruina et daemonio x < non Jesum Christum liberat Deus, sed sanctos. Lege nonagesimum psalmum, cujus principium est: >Qui habitat in adjutorio in protectione Dei caeli commorabitur <, et invenies magis justo viro, quam Dei Filio convenire: cadent a latere tuo mille, et decem miha a dextris tuis , ad te autem non appropinquabit ; verum-

Ἐγὼ δὲ τὸ ἀνάπαλίν φημι πρὸς σέ, ὦ διάβολε· εἰ μὴ Ἰησοῦς βοηθήσῃ τοῖς ἀγγέλοις, προσκόπτουσι.

Καὶ σὺ διὰ τοῦτο πέπτωκας ἐξ οὐρανοῦ <, ἐπειδήπερ αὐτάρκη ἐνόμισας εἶναι καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς τοῦ Ἰησοῦ βοηθείας.

Ἵνα δὲ γνῷς μὴ περὶ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι τὰ ἀναγεγραμμένα, ἀλλ’ εἰς δίκαιον ἄνδρα ταῦτα ἀναφέρεσθαι, ἄκουε· ταῦτα δὲ τὰ ῥήματα ἐν ψαλμῷ ζ΄· λέγεΤαι δὲ οὐ περὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ περὶ δικαίων. Γέγραπται γάρ· > Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ ὑψίστου ἐν σκέπη τοῦ θεοῦ τοῦ οὐρανοῦ αὐλισθήσεται <. Τοῦτο δικαίῳ μᾶλλον ἁρμόζει ἢ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ. Καὶ αὖθις· >πεσεῖται τοῦ κλίτους σου χιλιὰς καὶ μυρίας ἐκ τῆς δεξιᾶς σου <·

20 f. Ps. 90 (91), 6 24 ff. Ps. 90 of. 1 Kor. 6, 3 13 f. Luk. 10, 18 (91), 1 28 ff. Ps. 90 (91), 7. 8. 2 adjuvaret BE 3 offendant ABDE, offendent e 6 offendit + iterum E 8 ut] et E 9 Quando] quoniam Ir 10 aliquis > 11 invocas De 12 offendis De 12 corr. — 14 quia > De 13 fulgor 14 cecid.] corruisti C 15 > B Filiiun Dei > C Dei] Domini B 17 es] est De et > ABE 18 sanctis + debere C 1819 Dlmn 19 abscultaAC > e 24 adjutorium E 24/25 Altissimi] ExcelsiABE ~ magis haec C 27 ~ justo viro magis B 27/28 ~Filio Dei A 31 propinquabit B 1 τὸ > λ 2/3 βοηθήσει k 13/14 ~ ἐνόμ. ἑαυτ. ε 2224 nur C x > κλ 26 σκέπει ε 27 δὲ > ε 29 ἐκ — 31 σου] καὶ τὰ ἑξῆς k

tamen oculis tuis videbis, et retributionem peccatorum adspicies < et reliqua, super personam justi interpretans. Sed et sic quoque perverse assumens diabolus testimonia, ut assereret ea, quae de justis dicebantur, super Salvatore intellegi, silet et transit versiculos, qui contra se scripti sunt. Cum enim dixisset : >angelis suis mandavit de te, et in manibus toUent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <, illud, quod sequitur: >super et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem <. Quare ista, diabole, siles. nisi quod tu es >basiliscus <, tu omnium serpentium regulus, nocentiora habens venena quam ceteri, qui statim ut videris aliquem interficis ? Scis et aliam fortitudinem esse contrariam sociam tui, quae >aspis < et viro justo subjecta est, et idcirco omnia taces. Tu es >draco < tu es >leo <, de quibus scribitur: >super aspidem et et conculcabis leonem et draconem <. Sed licet tu taceas, qui scripturas rectius legimus, scimus habere nos potestatem conculcandi te et datam nobis hanc ditionem, dico enim non solum in veteri testamento, sicut nunc cantatur in psalmo, sed etiam in

ἃ καὶ αὐτὰ ἐπὶ τὸν δίκαιον ἀνάγεται. Οὐ γὰρ Χριστὸς φοβεῖται δαιμόνιον μεσημβρινὸν οὐδὲ νυκτερινόν, οὐδὲ δεῖται βοηθείας ἀγγέλων, αὐτὸς τηρῶν αὐτοὺς ἀπροσκόπους θεῷ· εἰ δὲ καὶ περὶ Χριστοῦ λέγοιτο, πανούργως παρῆκε τὰ με- ταξύ·

ἐπάγει γάρ· >ἐπὶ ἀσπίδα βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατή- σεις λέοντα καὶ δράκοντα <· γὰρ αὐτὸς ἦν. 4 ff. gr. vgl. Ps. 90(91), 5. 6 4 ff 23 ff. Ps. 90 (91), 13 1 videbis] considerabis AB 2/3 ~ adspic. pecc. De 3 super perso- nam] super persona C, sub persona ABE 4 interpretantur B, -tatur AE sic] si A 5 perverse] per se BE assumens] asserens Dmn, afferens Ir, assumit A, accipiens C 6 ea — 7 dicebantur > De 8 silet et > 11 et] ut ABE 12 tollant ABE 13 pedem > B 17 ista > 19 habes B 20 vides C Scis > De 20/21 et aliam . . . et talia . . . contraria E 21 esse > Ce sociam tui > similem A tui + assvunis De aspis] nomine aspidis B 23/24 cal- cabis] ambulabis AC 25 ~ nos habere C 26 dico enim > CDe > B 27 sicut] sic B cantatur] canitTu- 4 dvaydyerai λ 6 οὐδὲ] ἢ S 7 ἀγγελικῆς CS + ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης S 7 αὐτὸς — 8 θεῷ > S 8 κοὶ > S 9 rct — τὸ ἐφ’ ἑξῆς ἤτοι τὸ S 14 ἐπάγει γάρ > C ἀσπίδα + γάρ φησιν 17 ἦν + διάβολος S novo, Salratore dicente: >ecce do vobis potestatem super serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit <. Sumamus arma tanta potestate firmati et versa faciamus, ut per conversationem nostram leonem conculcemus et draconem. Porro ut scias, quomodo >conculcetur et >conteratur draco <, Pauli epistolam lege, in qua a peccatore Filium Dei. Sicut ergo, qui peccator est, conculcat Filium Dei, sic e contrario, qui justus est, >conculcat leonem draconem <, >omnem virtutem inimici < conculcat Christi : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.