Quoniam autem, ait, in caelo ultimus finis et medius invenitur, perspicuum est igitur superum et inferum quoque in eo inveniri. post haec parati sumus, ut opem a vulgi testimonio petamus. omnes namque de superiore et inferiore loco dicunt, nou taineu satis, propterea (piod uon existimarunt caelum sphaericum esse, sed hemisphaerium, quod circum eos est. si enim cognovissent, quod omni ex parte simile extitit, utique dixissent hoc etiam superum esse, medium vero iuferum. igitur superum et inferum omnino quidem | iuxta nos secundum veritatem f. 57r existit, non autem iuxta illos alios; posuitque superum et inferum in hoc universo inveniri. atque haec ad supera, ilia vero ad infera ferri. cum autem quaerimus, quid leve, quidve grave esse dicatur, si quispiam definierit dixeritque leve id esse, quod absolute in sublime natura movetur, grave vero id, quod uatura deorsum torquetur, is gravis et levis essentiam miuime detiuierit; quemadmodum si quis plautam definiens dixerit id esse, quod tibris, quae per folia ac ramos eius disseminantur, nutritur, veritatem quandam dixerit, sed nihil adicit ei, quod sensu percipitur ac manifestum existit. etenim nobis couveniret, ut formam definiremus, qua res levis vel gravis dicitur, et qua in sublime vel deorsum movetur.

<Dicit> cum sursum <natura> movetur, levis est; fieri potest, ut aliquo modo sursum feratur, sed vi talis motus erit; leve autem natura id habet. nee declarat, quid natura sit, qua tali motu feratur, sed quod uatura sic moveatur. et huius quidem 18 post extitit codd. Al ex linea antecedente iterant: ac hemisphaerium, quod circum eos est. fort, supplendum καὶ κύκλῳ τοιοῦτον: sed cf. adnotationem seq. 19 post inferum codd. Al tamqiram alteram interpretationem, parum diversam, inserunt verba: tametsi huic quispiam occurrere (?) potuisset, inquiens, ea de causa vulgus superiorem et inferiorem locum (I. minim e) posuisse, quoniam existimarunt id, quod est, esse quidem hemisphaerium, quod suhter terram existit: sique agnovissent caelum undique simile esse, dixissent hoc superiorem, illud inferiorem locum esse. 20 socundum] non autem secundum codd. Al 33 natura supplevi generis iudicium super unaquaque re et super quavis adiuuctioue f. 57r facile erit, videlicet si dicamus leve id esse, quod sursum movetur, vel sursuiu moveri, quod leve est.

Cum itaque leve et grave coraparatione ad aliud ita definivisset, ait: plurimi de g-ravi et levi disputaruut, sed eorum disputatio de iis nou fuit, quae absolute ita suut, sed de iis tantum, quae comparatioue ad aliud gravia et levia dicuutur. eorum autem, inquit, ratio de levi et gravi, ut iuxta eorum sententiam sunt, eis non congruit, quae absolute ita sunt; id quodque perspicuum erit, cum ultra progressa haec erit disputatio. qua autem ratione id perspicuum evadat, modo audies. aiuut enim levius et gravius, ut iu Timaeo scriptum est, id esse, quod vel ex pluribus vel ex paucioribus partibus constat, cum dicant gravius id esse, quod [partium multitudiue aliud antecedat, quod minus grave existit]; partes namque in omnibus iis unius et eiusdem formae sunt, quantitate autem distinguuntur inter se. quemadmodum enim in iis corporibus, quae forma aequalia sunt, plumbum mains minore gravius est, ita in aliis animadvertunt, quae forma similia non sunt, veluti lignum et aes. cuius enim essentia ex excessu yartium constat, id gravius est. eorum namque similiter alterum alteri gravitate praevalet, comparatioue ad partium multitudinem, siquidem eorum essentia simul omnium ex quibusdam eisdcm partibus constat, tametsi ita non appareat. sed cum eorum sententia ita determinata sit, non de eo, quod omnino [leve] est [et] grave, dixerunt; etenim si partes ignis plures fuerint quam partes terrae, leves quoque esse ac sursum ferri videbuntur, terra vero gravis esse et deorsuni descendere, quamvis ex ea minor portio sumatur — ignis enim quanto fuerit maior, tanto celerius sursum feretur — cum tamen cousentaueura foret (iuxta horum sententiam) ut res contraiio modo se haberet, siquidem levitatis et gravitatis causam id nou auget, sed ex eo tantum, quod res ex pluribus vel paucioribus partibus constat, levitas et gravitas efflciuntur. neque haec (mebercle) iuxta borum sententiam gravi et levi conveniunt, quae omnino et absolute talia sunt, nisi id fuerit propter causam, quae gravi ot levi conveniat. praeterea inquit, quamvis hoc de omnibus corporibus non dicant, sed de iis, quae sunt eiusdem generis, tamen hoc quoque modo sermo eorum, qui leve et grave multitudine et parvitate definiverunt, absurdum non effugit. ignis enim et aeris multitude modicum aquae pondere 1 et—adiunctione corrupta: fort, (facile erit;) quid adiungitur (si dicamus et 14.15 partium—existit] sic emendavit Al locum corruptum; fort, legendum secundum ex pluribus partibus, levius autem, quod ex. paucioribus constat 37 tamen— effugit (39)] ita seripsi; Al exhibet: non proplerea id sermone eorum signijicatur, qui leve . . definiverunt 39 multitudo scripsi: eonstitutio codd. Al superabit ac magis deorsum inclinohunt, siquidem enrum essentia f. 57r ex pluribus eisdem triangulis constat, sed ad seusum apparet [omnia] coutra eveuire; semper enim aer aqua magis ascendit, eoque magis, quo maior extiterit. et paritev Aq igne ac de borum uuoquoque credendum est.

Hos autem sermoues retulit ad eius impugnatiouem, quod in Timaeo scriptum est, uempe ignem levissimum esse, quoniam ex paucissimis partibus coustet. at ipse non reete Platonis sententiam intellexisse videtur. non enim ullo modo Plato fatetur leve vel grave quippiara inveniri, dum iu proprio loco mauet; sed quando corpora ex proximis iu propria loca feruutur, quia uatura opprimuutur, atque ab boc toto compelluutur, quod ea inibi in huius universi globum deducit, quando vult, ut penes se congregentur: turn ea, quae ad id, quod iuxta pedes nostros existit, moventur, gravia dicuntur, quae autem supra caput nostrum evolant, levia nominantur. quamobrem ait, si quispiam inter ignem et caelum insistat, velitque ignem ponderare et maiorem ignis imrtem in altera duarum lancium posuerit, ignis maior ad id, quod iuxta plantas pedum eius consistit, magis inclinabit; dicitque., ignem maiorem minore igne esse graviorem, quadoquidem nos grave consideramus secundum motum in id, quod iuxta plautas pedum nostrorum existit. atque quispiam adiciat dicatque: terra si trauspouatur suspendaturque, cogetur bomo affirmare unum idemque veluti aerem gravem et levem existere, cum dixerit levitatem gravitatemque corporibus per se inesse, Ι ipsasque causas motus in sublime vel deorsum esse. f. 57v contingit enim, ut gravis sit aer eo tempore, quo ex aqua iu proprium locum movetur, diciturque borum duorum triangulorum (?) gravitatem non proveuire a loco in locis alienis, sed dictos triangulos (?) inseparables ab eo existere necessarioque fiet, ut unum grave et leve simul esse dicatur. dicere enim comparatioue unius ad alterura, sermo callidus est; quod enim sursum vel deorsum manet, unius ad alterum comparatioue dicetur, sed grave et leve non dicuntur comparatioue ad aliud; quae enim unam atque eandera in universum inclinationem babent et ad unum euudemque locum feruntur, gravia et levia ex incliuationis ac celeritatis motus ad- iunctione ad invicem dicuntur. etenim baec iam antea fecit; sed nemo universum mundum levem vel gravem affirmaret, tametsi iu universum moveretur ac fundamentum positionis, iu qua modo invenitur, egrederetur. si enim ad eum locum declinaret, a quo initium sumpsit, boc profecto ex eo non erit, quod gravis vel levis existat. etenim non poterit quis hominem levem esse affirmare ipsumque 16 ait] Tim. 63 B 17 et] vel codd. Al 27 diciturque—dicatur (30) conicio dkitque . . duorum elementoruin . . sed inspparahileiii ab eis 35 spd gravia codd. AI 41 hominem] mundum Al tunc supra capitis nostri medietatem moveri, neque etiam f. 57v graveoi, tametsi ad id moveretur, quod iuxta plantas pedum nostrorum existit. etenim si ob earn causani, quia ad uostri capitis medietatem raovebatur (quemadmodum inquit) penes nos levis extitisset, tum is ipse, quia ad id movetur, quod iuxta plantas pedum eovum consistit, qui ex alia terrae parte, quae nostris pedibus e regioue opponitur, sunt constituti, penes eos gravis diceretur. uec eo, quia locus est impossibilis, quod omnino deducitur, falsum extiterit; uon euim ob eam causam, quia, cum homo evasissem, fieri nou poterat, ut alae mihi inessent, falsa ac impossibilis erit haec enuntiatio: si alae mihi inessent, ego volarem. cum itaque Plato (quemadmodum dictum est) non ponat fundameutum, ut inveniatur omnino aliquid, quod, si in proprio loco maneat, leve vel grave existat, ac igni, quacunque causa sit, pyramidis figumm attribuerit: qui dicit consentaueum esse, ut ignis levissimus sit, quandoquidem ex minimis atque eisdem triangulis constet, hie profecto Platonis sermonem iuxta propriam sententiam innovat, quatenus optima quidem significatione eo nou utitur, quod a philosopho acceperat. si Plato namque (quemdadmodum vir iste opiuatur) operationes elementorum, essentias et aflfectiones eorum figurae accommodasset, utique consentaueum diceret necessario omnino effici ac deduci, figuram levitatis causam existere. at quamvis ignis ex minimis atque eisdem triangulis constet, tamen primaria ratione honc ob causam triangulorum parvitas nullo modo causa levitatis existit, sed forma talis quantitatis ab his triangulis efficitur, levitas vero formae causa existit; quandoquidem siccitatis causa (exempli gratia) frigiditas erit, siccitas vero non nisi ex accidenti febris causa erit. igitur triangulorum parvitas ex accideuti levitatis causa existit; verum ob banc causam omni in loco parvitas levitatis causa minime erit. etenim si per se haec causa extitisset, utique huic sermoni <ratio> inesset; at si ex accidenti tit, nihil prohibet, quin eorum causa existat, quae maxima distat contrarietate. cum enim Plato ponat aquam aeremque ex eisdem formis constare, sed quae mutabiles sunt, ac illis materiae elementorumque proportionem attribuat, omnino quidem nullo modo sequitur. etenim ipse etiam fatetur ex eisdem elementis aliqua oriri, quae maxima contrariate distant.

Ut autem ad id, unde nostra haec oratio digressa fiievat, revertamur, f. 57v dicimus, Aristoteles deinde ait: nonnulli igitur grave et leve multitudiue et parvitate primorum, ex quibus corpora constituuntur, defiuiverunt. aliis autem non satis visum est ita explicare, sed [quamquam] vetustiores sint, novoruni tameu magis ratione rem disposuemnt. dixit vetustiores, peride ac si dixisset crrori magis obnoxios, per novo rum autem <magis> ratioueni maiorera perfectionem facilitatemque maiorem intellegit. hoc autem de Democrito et Leucippo pronuntiavit; etenim de his duobus dixit non satis illis visum fuisse, ut hoc quidem modo grave et leve termiuarentur. videmus enim raulta corpora maguitudine quideni minora, graviora autem, quemadmodum terra aere gravior existit. at qui fieri potest, ut id ita se habeat, si ex primis partibus eisdemque [gravioribus coustituatur? itaque fiet, ut quod ex primis partibus] aequalibus constat, aequale non sit; ueque etiam quod ex pluribus partibus constat, gravius extiterit. sed quouam modo hoc isti terminariut, ipse paulo infra referet; hoc vero modo, quo dicitur, ipsi tion terminant. etenim <aiunt:> nos videmus multa corpora magnitudine graviora autem, sicut aes in respcctu ad lanam se habet. ait primo: qui extreniitates partes primas ponuut easque elementa ad reliqua haec constituunt, non fateutur, ut de primis partibus dicatur nounullas graviores et leviores aliis esse, tametsi dicant nounuHas [maiores], aliquas vero esse miuores; absurdum enim est concedere extremitatem altera | extremitate graviorem esse, f. 58r tametsi maior existeret. iis autem, qui dicuut primas partes non extreniitates, sed corpora esse, quemadmodum illis, qui ponunt corpora partium insectilium, absurdum et iucouveniens non est affirmare alterum eorum altero gravius esse, sicuti mains etiam existit, quandoquidem corpus id est, quod natura sua grave vel leve existit. sed haec sub sensum non cadunt; quare perspicue et mauifeste <non> apparet fieri posse, ut iusectile hoc gravius sit, quamvis hoc altero minus existat. eorum vero corporum, quae ex insectilibus composita sunt, quoniam ipsa sub sensum cadunt, nos videmus maguitudines minores, quae tamen graviores sunt [fierique non potest, ut dicamus quae ex illis minores sunt, omuiuo graviores existere.] et hac potissimum ratione hi etiam aliam causam indagaruut iuanisque interceptionem iuvenere. inane 7 errori—obnoxios] minus peccanles Al male 9.10 de his duobus Ah duabus codd. 14 gravioribus—partibus (15) Al (fort, ex falsa couiectura): om. conicio (14) partibus eisdem uequalibusque conslituatur? <deinde (of. adnotat. ad 1. 9. 10) non intellegunt, cur> (1. 16) quod ex pluribus primis partibus constat, gravius existat? 32 non supplevi 36 fierique—existere (37) om. codd., et iure quidem enim cum sit corporibus implexum, eveuit ut corpora, corpora, f. 58r inaue mains est implexum, leviora existaut, quateuus eadem quandoque ex paucioribus, vel ex eisdem numero partibus constant; cum enim inanis implcatio solvitur, magnitudo eorum hoc quidetn modo apparet. atque in ttniversum levitatis causam inanis implicationem esse dicunt. necesse autem ii habent dicere, corpora per se graviora esse, inanis vero implicatione leviora apparere; ac ita etiani Epicurus necessario efficit grave, sed indivisibile. cum itaque leve hoc quidem pacto deliniant, ne sermo eorum everti possit, nou absolute eis dicencbtm erat in eo, quod levius est, maiorem inesse iuauitatem, sed addendum nou solum maiorem habere inanitatem oportere, sed etiam plenitudinem soliditatemque miuorem; ipsi autem cum banc particulam non adieceriut atque eiusmodi distinctionem distinxerint, haec eorum oratio infringitur; quoniam si nos aurum capiamus, in quo maior inanitas sit quam ea, quae in quadani ignis portione existit, iuxta hunc sermouem consentaneum erit, ut aurum igne levius sit. et ideo nos videmus bos etiam, cum dixerint hac de causa ignem levem esse, quoniam in eo inanitas maior iuest, addidisse distinxisseque, quod in eo sit etiam minor soliditas. atqtce minoris ratio comparatioue etiam ad inane el implexum intellcgi potest, perinde ac si de hoc dicatur plenum atque solidum esse minora comparatione ad quippiam in alio. Alexander autem assumit dici comparatione ad aliud plenum cousonum esse, ut hoc plenum sit minus, at si hoc pacto eius sermo intellegatur, eadem dubitatio remanebit, uempe consentaneum esse, ut auri quaedam portio ignis portione quadam levior sit. nou enim fieri non potest, ut aurum quoddam imaginemur, iu quo plenum et solidum sit minus, ex eo, quod in igne quodam mains existit quam iu eo esse dicatur. non itaque omuino convenit, ut sit plenum, quod est in hoc, minus pleno, quod in alio existit, cum hoc quidem pacto quod minus est, yieglecto inani, levius extiterit; sed omnio convenit, ut in eo minus soliditatis quam iuanitatis esse dicatur. etenim hoc quidem modo dicetur de igne iuanitatis plurimum iu eo iuveniri comparatione ad plenum et solidum, quod iu illo existit. per id quoque, quod dicit: ac etiam comparatione ad haec idem plane significare voluit. siquidem convenit, ut iuanitas maior sit soliditate, quae eadem in re invenitur, comparatione et proportione quadam, in tantum ut, si 2 fort, ante quatenus lacuna liiat 18 ignem emendavi: capillum codd. Al 22 solidum scripsi: trabem codd. Al (locus corruptus) 29 maius codd.: inanitas maior Al 30 pleno, quod scripsi: aqua, quae codd. Al 35 ac—haec (36)] τῆς τοιαύτης (Arist. 809 a 14)? inanitas in corpore levi, vel coutva existit, uempe ut solidum, f. 58r in quo erit Imius corporis inclinatio, modicum sit, eritque inanitas liac proportione levitatis causa, nee leve dicetur comparatione ad aliud secundum proportionem adaequatam pleuitudinis inanitatisque, que, e. g. auri ad ignem. sed ex iis, quae paulo infra dicit, perspicuum evadet Alexandrum rem iuxta propriam senteutiam assumpsisse; itaque neccssario ei contingit, ut dubium non tollat. etenim adicere plenum modicum esse, non tollit, quin consentaneum sit, ut aurum igne levins sit. cum itaque inanitas pleno completoque (?) maior sit, forte couveuit, ut ei assontiamur; veluti cum quantitas quantitati comparatur, quemadmodum, d dicere solemus locum rei locatae aequalem esse, intellegimus in tribus tantum dimensiouibus, non in pleno, neciue in eo, quod sensu tactus percipitur.

Post haec in hac oratione afifert consentaneum non esse id, quod [hoc quidem pacto quidam deduxere]; nonnulli enim eorum, qui inane non esse posuere (quemadmodum Anaxagoras et Empedocles) leve et grave minime terminarunt. nonnulli vero terminarunt quidem termino quodam, sed causam non tradiderunt, cur corpora quaedam absolute levia sint, alia vero absolute gravia, atque quaedam in sublime, nonnuUa deorsura ferautur. etenim hi omnino quidem leve et grave comparatione ad aliud terminarunt, non autem grave et leve absolute, praeterca cur aliqua corpora, licet maioris sint molis, leviora sint minoribus, non tradiderunt. in universum autem ex corwni sermonibus perspicuum tion evasit, quanam ratioue haec dicta | iis, quae videutur, consentanea f. 58v sint. atqui eiusmodi sermones alia quidem ratione dicti sunt, nee iis aliquo pacto in levis gravisque eognitionem iuvamur, cur ad supera atque ad infera moveatur ae scindat, sed contradictionis initinm inveuimus.

Praeterea etiam ex disputatione, qua ad istos respondit, ad sententiae illorum inpugnationem regreditur, qui levitatis ignis causam in magna vi inanitatis, quam habeat, ponunt, et hi sunt, de quibus antea retulit, quod neeesse habent addere plenum in illo esse modicum, si velint, ut ad illorum sermouem omnino non sequatur aurum quoddam levius esse et ignem quendam graviorem. deiuceps ait: ueque hac etiam ratione erunt immunes, quin ea 1 vel—solidum corrupta videntur; couicio maior existat, quod ei vontrariuin est, nempc solidum 4 adaequatam emeiidavi: huius rectitudinis codd. Al 10 completoque Al: conicio (maior sit) et absolute quidem 12 intellegimus emendavi: intellegitur Al: intellegit codd. 13 neque— percipitur] et status permanentiave in sensu tactus 16 hoc—deduxere] sic explevit Al lacunatn codd. 36 illo emendavi: illis codd. Al dicant, quae iis, quae videntur, contraria sunt, ac quispiam dixevit, f. 58v ad quid haec additio? uou oportebit aliquid addere, si eadem incommoda necessavio secpiautur eos etiam, qui inauitatem in levi inveniri et modicum pleuitudiuis asserunt. etenini fieri etiam poteiit, ut iguis portionem quandam animo concipiamus, iu qua soliditatis et pleui maior pars quam iu aliqua tervae portioue coutinetur. hac igitur proportione terrae quaedam povtio ignis portione quadam desumpta levior extiterit. id vero fiet, si leve cum pleuitudiuis modico termiuabunt. atqui ut verborum gravitatem augeat, tantummodo declarasse videtur, quoduam iucommodum unam particulam sequatur, quatur, videlicet senteniam, quae dixit, si minus pleuitudiuis in eo existeret, ue si ambas paiticulas iu liuuc modum simul, videlicet modicam plenitudiuem et pluvimam inauitatem, prouuutiasset, quispiam existimavet se ad sermouem, quo illorum senteutiae adversatur, supervacaueam aliquam adiuuctiouem adduxisse iu eorunKpie sermones intvomisisse, idque fuit, quod autea retulit, cam ad necessitatem' addendi illos cogeret. et ob banc causam cum ab initio sermouem adduxisset, perinde ac si ipse eum ita posuisset, nempe conseutaueum esse, ut multa sit iuauitas, solidum vero minus, nou oppuguat eo tempore eam divisiouem, quae tit cum adiuuctioue, quam retulit. etenim secundum hunc sermonem terram quaudam adsumere possicmus, iu qua plenitudo minor, inanitas vero maior quam iu quadam ignis portioue inest, atque bac sane proportione couveniret terram, quae boc iure se habet, igne leviorem existere. sed ipse ad aliam divisiouem de gravis definitione progreditur, quatenus inquirit, ut sermo refutetur, non eius quod dicitur comparatioue ad aliud, sed absolute et per se; ipsi uamque grave defiuiveruut, secundum quod omniuo couveuit ex definitione, quam levi accommodaruut, sive detiniaut dicendo id esse iu quo soliditatis plurimum iuest, sice dicendo, iu quo inanitatis modicum existit, quod levi contrariatur. deficit autem ex divisioue adiunctio, in qua dicitur, sive erit id, iu quo soliditatis plurimum iuest, inauitatis vero modicum, ex eo enim, quod sic etiam ad eam divisiouem progressus est, quae cum adiuuctioue fit, si baec defecerit, de unoquoque membro illius per se unumquodque iucommodum, quod necessario evenit, demonstratur. si enim grave id esse definierint, in quo maior tantum soliditas inest, ex hoc incommodo necessario fit, ut ignis terra gravior sit; etenim ignis quaedam portio assumi potest, in qua soiiditas maior inest quam in quadam terrae portione. si vero grave definierint, quateuus id est, iu quo minor inanitas inest, conveuit etiam, ut ex corporibus, quae deorsum feruntur, (veluti aqua et terra) corpus quoddam inveniatur, iu quo inanitas 3 in levi] fort. corr.: conicio plurimam. ea inanitate niaior insit, quae in aliqua ignis poitione consistit. f. 58v atque liac etiani coniparatioue iguis assiimptus terra vel acpia desumpta gravior extiterit. at diccre noii possimt <sane> hoc inodo se habere, et in terra maiorem inanitatem esse ea inanitate, quae in quadam ignis portione desumpta consistit, ideoque ignem, licet pondere levis sit, nililo secius ex numero eonim esse, quae deorsum feruntur: nihil euim, quod deorsum fertur, leve dicetur, nisi omnino levins tantum dicatur, (luemadmodum aqua terra levior est. neque etiara cpiod leve uon est, eo levins erit, quod omnino et absolute leve existit, ad superaque feretur, sed contra, nempe si quidem sursum fertur ac omnino et absolute leve est, omni eo levius existet, quod deorsum movetur.