Convenit igitur ut intellegatur, ferri aliquid in suum locum,
ad simile esse ferri. dicetido autem ad simile quodammodo ad totum
dicit; atqui ambientis extremum forma totius existit; id igitur est etiam
forma partis, quandoquidem si cpiod dicit absolute ad finem ambientis,
ad eius partem referamus, haec non erit eius forma, quae
Si auteni convictus, vim verborum eius meditatus fueris, ea
sane demonstrare ac perfectam intellegentiam praestare invenies,
ut uuieuique elementorum, quemadmodum datur forma danturque
propriae poteutiae, ita et reliqua ilia; alioquin secundum se tota
perfecta etiam minime extitissent. ipsa euim nou modo qualitates
ac proprias potentias tantum assumunt, sed etiam loca. veluti in
animali perspici licet; efenim sanguis non est perfectus neque
hoc alimentum, quod est commutatum, si talem tantum bumorura
speciem adipiscitur (quemadmodum banc substantiam, colorera caliditatemque
et reliqua ilia, quae in sanguine deprebenduntur) nisi
simul cum boc etiam proprius positus illi accedit, ut si in venis
collocetur. quemadmodum enim sanguis (exempli gratia) eo in
veuas coutendit, ut quasi ad propriam eius perfectionem moveatur,
scilicet ad eius positmn, qui iuxta venas coustitutus est, et ob banc
causam versus venas movebitur: ita ea etiam de causa ignis terraque
et quod ex illis, versus superiorem ac iuferiorem locum moventur,
cum ipsa eo, quod potentia praedita perfecta minime
existunt, ad propriam eorum perfectionem natura inclinent, idque
penes uuum eorum in propriis locis, in quibus accommodantur,
perficiuut, et ideo ad duo baec loca moventur, dum in perfectionem
ipsorum contendunt. nee convenit, ut ad motum eorum aliam
causam quaeramus, neque cur id, quod curatur, ad valetudinem
moveatur, nee etiam alimentum, quod in carnem, cerebrum et ossa
trausmutatur, cur partini in carnem, partim in cerebrum et partim
in ossa mutetur. etenim nobis conveniret oppositum indagare, si
in baec non mutarentur; modo autem cum eorum. mutatio in ea
sit eiusmodi, consentaneum plane esse sermonem dicimus; uec quispiam
boc auimadvertit.
Causam autem, quam ad naturalis corporis motum affert, sufficientem
esse nemo fatebitur; licet enim ad proprium eorum locum,
quasi ad propriam perfectionem moveantur — consentaneum est enim
boc fateri — tamen quaerere convenit, quomodo eorum transitus ad
perfectionem sit et quae buius causa existat. etenim fieri poterit,
ut omnes bomines fateautur loca, ad quae moventur, propria illorum
esse eisdemque locis ipsa perfici, sed cum boc quaerere
convenit, quomodo ad ipsa ferantur. causa enim, quamobrem ad
sua loca proficiscantur, | potentia quaedam extrinsecus est, veluti
id, quod iu perfectione cousistit — illud enim „potestate“ nihil aliud
significat — neque rautatiouis eorum causani reddit, nee <dicit>
mutentur. etenim cum sermonis similitudinem inspexerimus,
causa, quam retulit, sufficiat oportet; nam si quis dixerit corpora
in propria loca ferri, eo, quia potestate existunt, et conveuire
ut illuc ferantur et ad haec loca movcantur: hic sermo facilis est;
sed quaenam causa est, cuius gratia in actum revertautur? et
quomodo fcrentur? etenim si quispiam (quemadmodum retulimus)
ita causani adiciat, is non causam, sed aliud quippiam profecto
adiciet eorum, quae omnibus iis, quae natura moventur, aequaliter
convenit, siipiideni haec omnia ad propriam eorum perfectionem
moveri depreheuduntur. ideo cum quaerimus, quomodo sanguis
feratur in veuas et cur ad eas contendat, non sat est asserere
hoc fieri, cum sanguis in sua perfectione non sit, antequam ad eas
revertatur, atque ad venas incitari, quasi ad proprium eius locum
perfectionemque moveatur; sed cum hoc fassus erit, quaeret causam,
cur ad eas moveatur. (pianiohrem medici huius causam adiciunt,
dicentes attractionis cuiusdam causa sauguinem ad venas commeare,
cum a potentia attractiva, quae in eo cousistit, iuuovetur. insuper
si quaeraraus causam, cur pili in barba circa vicesimum annum
efflorescant, si quispiam dixerit hoc a natura provenire, quae excitatur
in nobis ad finem, quem habet, is quidem aliud quippiam
nobis referet, sed huius causam non adducet; huic autem causam
adiunget, cum dixerit supervacaneae humiditatis redundantia,
quae in membris cousistit, in puerili quidem aetate, quoniam crassam
substantiam <non> habet et corpus etiam humiditatis causa varum
fluit ac dissolvitur, et ideo ex ea pilorum generatio non perficitur;
cum autem calor iuvalescit, ut humiditati praevaleat eamque exsiccet,
efficit, ut crassiorem essentiam acquirat, ideoque ob eius
crassitiem et corporis siccitatem non dissolvitur. corpus enim, quo
antiquius, eo siccius evadit, cum humidum semper dissipetur,
quodque ex eo relinquitur, durius efficiatur a naturaque per poros
extimae maxillarum cutis expellatur, ut ex pilis, qui ex eo giguuntur,
utile quoddam perficiatur, ac ita pili generantur. novit enim natura
incrementa quaedam hoc tempore occultationi et absconsioni circumspectae
formae opportuna esse, ipsaque ad congruam actionem ac-
quomodo ferantur; (exempli gratia) ut hoc illis perficiatur vel
ex eo, quod vi quadam attrahuntur vel pelluntur, vel ex eo, quod
vim quaudam effieiuut vel proprium eorum priucipium, quocuuque
mode esse dicatur. dicere namque hoc fieri, quoniam cadit mutatio
ex eo, quod potestate est, in id, quod actu existit, disseutaneum
est. id enim omni in re facili statui poterit; (exempli gratia) si
quispiam quaerat, cur gressus animali insit, respondemus: hoc erit,
cum potestate animal sit; convenietque interroganti, quomodo hic
aegrotus curetur, respondere hoc illi inesse, quoniam potestate
sanus existit, et haec sanitas hoe iure se habet, tametsi sanitas
huiuscemodi causam habeat; vel enim computrescentium humorum
evacuatio vel frigidorum membrorum calefactio vel calefaetorum
refrigeratio vel simile aliud quippiam sanitatis eius causa existit.
iuxtaque hunc modum quaerenda fuisset causa, cuius gratia elementa
movereutur; atqui motus ipse eorum est veluti res perspicua, quam
omnes fatentur, est autem quaestio, quamobrem ipsa ita moveantur; et
ob banc causam licet ad haec loca moveantur, quoniam eorum propria
existunt ac iis ipsa perficiuntur, quamvis hoc (quemadmodum praefati
sumus) unusquisque fateatur, sed illa causa est, quae quaeritur
et cuius gratia est indagatio.
Cum igitur hic ita affirmasset, ad secundum quaesitum regreditur;
etenim primum quaesitum fuit, cur elementa ad propria
eorum loca moverentur, secundum autem, in quo de differentiis
levis et gravis disputatur, quae eis contingunt, <nunc>
ait: quoniam de his hoc in loco disputatur, primum
quidem praestantissimuvi eorum eiusque explicatio positum sit, secundum
quod omnibus videtur. grave nempe absolute id
est, quod omnibus corporibus substernitur, leve autem e
contra se habet; est enim id, quod omnibus corporibus supereminet.
dicit autem absolute ad horum duorum differentiam et illorum,
quae inter haec sunt collocata, aquae nempe et aeris, quoniam haec
duo nullara harum incliuationum per se | habent, sed sunt in eis
utrumque vero illorum, quae inter haec sunt collocata, et grave
est et leve, siquidem alicui emiuet et alteri substeruitur, ueutrum
autem per se et absolute grave et leve existit, sed comparatione
ad aliud; utraque enim terra leviora, igne autem
graviora existunt; quaevis enim pars ex illis sumatur, terrae
eminet, igni autem substernitur, . . . <aqua> absolute gravis
quoniam semper aeri substernitur, . . . 003C;sed quamobrem eorum, quae)
non comparatioue ad aliud perpendantur, hoc est ignis et terrae, absolute
terra gravis, iguis vero levis deprehenditur, ea autem, quae
inter haec collocautur, propria eorum natura uec gravia nec levia
dicuntur? etenim si leve id dicatur, quod omnibus corporibus
emiuet, grave autem, quod omnibus illis substeruitur, prius igitur
quam aliquid omnibus corporibus emiueat, leve non est, et antequam
omnibus illis substernatur, non est grave; non enim aliquid
propria ratione dicitur, autequam ad propriam eius essentiam regrediatur.
ignis igitur levis non dicitur, autequam omnibus corporibus
emiueat; sique levis non erit, cum in alieuo loco extiterit,
igitur sursum versus non feretur, quia versus superiorem locum inclinationem
non habet, et haec levitas est; sed ipse sursum fertur:
igitur ignis ratio non est, ut omnibus corporibus emiueat. mihi
autem videtur magis congruum ac consentaneum esse iis, quae ad
sensum apparent in elementis, ut inclinatio in illis inveniatur,
quaudo in alienis locis extiteriut, ut haec sit in eis motus causa
ex proximis in propria eorum loca, incliuatio nempe ad ea. etenim
ipse paulo post idem operatur eo in loco, quo invenitur: et leve est,
<quod > natura sua semper ad supera movetur, et grave est,>
sua semper ad infera movetur: non enim omnibus corporibus
emiuere et natura semper sursum ferri unum et idem est. igitur
proprie quidem definitur ex eo, quod semper sursum movetur, non
autem ex eo, quod eminet. insuper si eminere aliquid ac leve esse
unum et idem esset, omue igitur, quod quacunque ratione eminet, leve
quod eminet, grave sit; non igitur emiuere aliquid ac leve esse
unum idemque existunt. ita neque substetni et grave esse idem
sunt, neque quod subsidit et quod grave est unum et idem esse
dicuntur.
Deinde ait: cum igitur his inclinatio ita tribuatur, gravitas
autem et levitas in compositis 003E; corporibus inveniautur, perspicuum
est igitur, ipsa iuxta eorum constitutionem ex illis inclinatione
inter se differre, secundum quod simplicia corpora sortita sunt,
quorum id levius, quod ex pluribus levibus elementis constituitur.
igitur corporum ab elementis compositorum diferentia ad primorum
corporum diferentiam sequetur. quod quidem ipsum ante dicebat
oportere facere et eos, qui inclinationis differentiam ad inanis implicationem
retulerunt.
Deinde dicit: fit autem, ut non ubique unum et idem
aliquid grave sit vel leve, neque ctiam uno eodemque levius
vel gravius; trabs enim, quae centum librarum pondus habet, in
aere quidem gravis, in aqua vero ievis existit; trabs enim in aqua
innatat, plumbum vero subsidit. idque causae esse dixit, quod
in omnibus corporibus praeterquam in igne in propriis eorum locis
[modo] pondus invenitur, in locis autem ceterorum illorum praeterquam
in locis, quae <inferiora> sunt, graviora sunt, ac hoc modo
terra omniaque corpora, quae maxime terrena sunt, ubique
pondus habent — ea enim et in terrae loco et in locis ceterorum
illorum pondus habent — aqua autem in proprio loco et in locis ceterorum
elementorum pondus habet, non autem in terrae loco — terra
enim aqua gravior existit — aer vero in proprio loco id habet et in
ignis loco; at pondus non habet in locis ceterorum illorum elementorum,
quae pondus habent, terrae nempe et aquae, num
autem in proprio loco pondus habeat, hinc intellegi potest, quod
uter inflatus trahat plus quam inanis. si quid igitur compositorum
corporum plus habeat aeris quam aquae et terrae,
veluti trabs, in aere quidem erit gravis, ex eo, quod in hoc ex
omni vel ex maiore parte ponderosum constat; etenim ex plurimo
aere, qui gravis est, constat, uec non etiam ex terra atque ex aqua,
quae gravia sunt, conflatur; in aqua autem Ievis est, ex eo, quod
ipsa in hac maiore ex parle Ievis est, quoniam | aer et aqua levia
et terram. si igitur trabs ex plurimo aere constat, et horum unumquodque
(quemadmodum praefati sumus) tripliei gravitate constat,
tum qua exuberantia trabs, quae centum librarum pondus habet,
plumbi libra gravior est, eadem in aere eo gravior existet ac
maiore celeritate movebitur. at si in aquam ceciderint, trabs
quidem plumbo levior hie extiterit, quoniam ipsa ex plurimo aere
levis est (aer enim modica gravitate in aqua <et> levis
plumbum autem subsidet, quoniam multa gravitate constat, hoc
certe, si elementis praeter ignem gravitatem attribuas, immo omnibus
illis praeter terram levitatem attribuas. ita enim eius oratio
intellegi posset; aeris namque levitas cum maior sit in aqua, ob
hanc causam trabs in aqua plumbo levior fuit.
At non convenit, ut veram hanc orationem affirmemus, eam
nempe, quae tribus elementis in propriis eorum locis omnino pondus
inesse statuit. primo quidem, cur illis in propriis locis existentibus
non levitas, sed gravitas evenit? etenim duobus illis, quae medium
tenent, levitas etiam convenit, sed hoc non in proprio eorum loco,
sed aeri in aqua et terra, aquae autem in terra tantum; si igitur
in omnibus elementis praeterquam in terra (iuxta eius sententiam)
levitas inesset, sed hoc non inest eis in locis, quae supra innatant —
etenim contra res se habet et his in locis pondus habent — negue in
suis locis praeterquam ignis, remanebit, ut levitas sit illis in locis,
quae substernuntur ac deorsum existunt. dicimusque, hoc perspicuum
est; ac paulo infra, dum de iis, quae iunovantur, sermonem
habet, ilia (inquit) versus inferiorem locum moventur ad loca,
quibus id iunovatur, quod ignis non est, quoniam ignis modo levis
est, quamquam iam ipse affirmavit ea, quae in medio posita sunt,
nec gravia nec levia absolute existere, si ad duas extremitates
comparentur, sed collata inter se eorum unum quidem, aer nempe,
absolute leve, alterum vero, videlicet aqua, absolute grave existit.
cum autem ea, quae in medio locata sunt, gravia et levia sint,
collata inter se, verum in propriis eorum locis levia non sint, hac
ratione non erunt gravia comparatione ad aliud, sed absolute, cum
cum in proprio eius loco fuerit gravis: cur igitur (quemadmodum
dicebamus) convenit, ut in elementis praeterquam in igue in propriis
eorum locis gravitas, non autem levitas esse dicatur? rationi
autem, quam de utro inflato adduxit, ut aeri in proprio loco pondus
inesse monstraret, sensus repugnant; non enim uter inilatus, si in
aere ponatur, ab eo magis recedet, quam si iufiatus nou sit. sed
si vcrum csset, quod contendit utrem inflatum magis traliere, et in
universum, si elemeuta in propriis eornm locis pondus haberent,
in proximis locis levia non erunt; igitur ex locis, quae substeruuntur,
ad propria eorum loca non movebuntur, si ex his locis in superiorem
sine levitate non feruntur, propterea quod his in locis ea levia
non esse ex iis, quae supra ea eminent, intellegi potest; ipsa namque
iis substernuntur in locisque eorum substeruuntur, quae sub eis
existunt. sique levia essent futura, utique conveniret ea sursum inclinare
pluraque evadere in quovis loco, ubi aer versus aquam
sursum inclinat, et in suo loco si gravia extitissent, quatenus
natura gravia sunt, deorsum etiani, moverentur inclinarentque; hac
itaque ratione eveniret, ut natura duobus contrariis motibus moverentur,
quod dissentaneum existit. si enim motus ad infera natura
ei inesset, quoniam in proprio eius loco grave est ac deorsum
versus innovatur, et pars superior esset ei praeter naturam, sursum
versus nullo modo inclinabit nee levitas hac ratione in eo erit;
levitas namque supra est. et absolute, si quispiam dixerit elementa
in propriis eorum locis pondus habere, congruum sermonem non
pronuntiabit, si dixerit ea esse levia. et hoc non modo de vis, quae
in medio sunt, dicendum erat, sed de duobus quoque extremis; ignis
enim in extremo fine levis non est, sed versus extremum finem
talis quidem existit, nee terra in medio pondus habet, sed supra
medium sane talis invenitur: non igitur in propriis eorum locis
gravitate ievitateque praedita sunt, natura enim nee ad propria
eorum loca movereutur uec in iis etiam quiescerent, sed motus ab
iis locis illis inesset. hoc enim dabitur illis, quaecunque natura
existunt, dico | suapte natura in locum inclinare; etenim ob
ignem ex terra sursum moveri, quoniam ad hunc locum inclinat.
corpora euim, quae gravitate praedita sunt, deorsum inclinabunt; et
quae levitatem habent, eodem mode natura hoc tantum erit in eis,
non ut in propriis eorum locis quiescaut [neque etiam ad haec
fenmtur, sed in propriis eorum locis movebuntur]. hoc autem ita
se habere mirum profecto existit, neque hac ratione has duas inclinationes
iuxta exitum eorum [ex propriis locis] admittereut. nos
autem dicimus hoc mirum non esse, siquidem nos etiam cuique
fatemur non modo absurdum non esse, ea extriusecus inclinationem
admittere, sed omuiuo etiam fore necessarium, cum dicimus trabem,
quae centum librarum pondus habet, in aere gravem, in aqua
vero levem esse, immo trabem, quae pondus habet centum librarum,
in aere quam plumbi libram graviorem, in aqua vero leviorem
esse, cuius rei indagatio explicatioque alibi difficilis non est; etenim
hie locus paulo infra in calce huius tractatus explicatur, ubi de
formis, quae per se motus causa non sunt, locuturi sumus. fieri
autem potest, ut de his separatim disseramus. corporum enim,
quae continua sunt, quaedam facile, quaedam difficile
sectionem admittunt; ita etiam [divisiva] alia magis,
alia minus dividunt. ex continuis autem facile dividitur,
quod facile terminos suscipere potest; quod vero aegre dividitur,
secundum quod divisiva potestate et fortitudine deficiunt, existimatur,
quatenus supra divisibilia natant. quae autem potestate
quadam vel aegre sunt divisibilia, ad divisionem protrahuntur vel
divisioni repugnant, cum alicuius eorum vis praevaluerit; si enim
divisibilis potentia praevaluerit ac ipsa quasi propulsioni divisionique
repugnet, non innovabitur divisio; si autem divisivum praevaluerit,
divisio innovabitur, et hac ratione continget, ut divisivum divisibile
iugrediatur. si autem iis ad invicem non inerit potentia, ut
palpiteut tantum, quemadmodum iis, quae iuxta posita sunt, contingit:
secuHdum potentiam et fortitudiuem, quam divis[iv]um supra divisionem
habet, vel ob eius amplitudinem quidem deficient morabunturque,
vel prae formae eius tenuitate et angustia divisionem prohibebit
(?) et non dividetur. vis autem eius, quod dividitur, contra
se habet; siquidem amplitudo modo quodam oppositioni rerum
extiterint, latitudiue eius prohibebitur et non dividet. veluti trabs,
quae dividit, cum aer et aqua facile dividantur ac terminentur; et aer
facilioris divisiouis quam aqua existit. atqui in aere impedimentum,
quod latitudinis causa existit, minoris momenti est, quam potentia eius
inclinationis, divisio autem densitatis aquae variatur, <secundum id>,
quod latitudinis eius causa separat. ita quoque inclinatio trabis,
quae ceutum librarum poudus babet, in aere quidem ob trabis
latitudinem minus prohibetur, in aqua autem plus; et plumbi librae
latitudo in aere, et praecipue in aqua, minor est, quam ut inclinationis
eius firmitudinem, qua tautum dividit, prohibere possit.
non convenit igitur, ut a naturali inclinatione divagemur et absurda
quadam positioue hunc locum explicare imagiuemur; absurdum
namque est existimare inclinationem corporibus in propriis
eorum locis existentibus omnino deberi; magis autem dissentaneum
erit, si quis gravitatis inclinationem omnino statuerit, eundem
casura elementa ponere atque ea, dum in propriis locis sint, ad
casum inclinare.
Cum autem in orationis limine grave et leve posuisset dixissetque
absolute leve id esse, quod corporibus eminet, tamquam hoc
omnibus perspicuum sit, ea autem deinceps in medium adduxisset,
quae in medio et composita sunt, quomodo nempe in illis gravitas
et levitas inveniantur, quodque illis haec ubique non insint: posthaec
intendit declarare esse aliquid absolute grave et aliquid absolute
leve. autequam vero explicet haec duo inveniri, unumquodque
eorum statim constituit, inquiens: absolute autem leve id
appello, quod semper in sublime ferri solet, nisi aliquid
impediat, et absolute grave, quod semper deorsum ferri
so let, nisi aliquid impediat. quod autem inveniantur corpora,
quae hoc iure se habeant, ac bipartita haec natura vera sit nec
una tantum existat, ut alii nonnulli putant, veluti dicentes insectilibus
poudus modo inesse, boc ita explicat. sumit illud tamquam
ab omnibus concessum, quemadmodum et aliis nonnillis placet ad
sensumque apparet, inveniri nempe grave quippiam, | quod semper
elementis innatare (siquidem aeri eminet, quoniam versus aerem
movetur per eumque pertransit ac supra illum ascendit et ibidem
quiescit) perspicuum est et manifestum ignem elementum esse, quod
omnibus corporibus eminet. quod si ita est, quod absolute est leve,
ignis existit, quandoquidem quod omnibus corporibus substernitur,
absolute grave appellatur. etenim si ignis non esset absolute levis,
sed pondus haberet, alteri corpori substerneretur; tale autem
corpus, cui ignis substernitur, aliud quicquam praefer quatuor elementa
omnino existeret, quod ei emiueret ac suapte natura ad ultimum
ferretur. nunc autem praeter quatuor elementa nibil videtur suapte
natura sursum moveri ac igni eminere; iguis igitur corpus est,
quod absolute leve existit. quodsi levis est ignis eminetque,
nullo pondere praeditus, quoniam alicui corporum non substernitur,
pari ratioue quod ad medium fertur absolute grave existit, cum
alteri substernatur uullumque corpus, cui innatet, sub eo existat,
siquidem ultimum eius, quod deorsum fertur, medium est, ad quod
movetur. si igitur corpus invenitur, quod ad medium fertur ac
ceteris omnibus his partibus substernitur, idque terra existat, ac
rursus aliquid invenitur, quod versus extremum movetur ac omnibus
illis innatat, sitque ignis tale corpus: invenietur igitur aliquid
absolute grave et aliquid absolute leve. his namque definivit quod
absolute grave quodque absolute leve existit; ac absolute grave
terra est, et absolute leve ignis, convenit autem, ut eius orationem
de iis, quae has duas inclinationes habent, hoc pacto intellegamus,
quateuus nempe cui una earum inest, altera non inest, veluti compositum,
cum in propriis eorum locis has duas inclinationes sortiantur.
num autem hoc fieri possit, superius explicatum fuit.
At vero quod in oratione deduxit definitum quoddam medium
inveniri, ad quod gravia corpora moventur, id ipsum initio explicavit
inquiens: fieri non potest, ut infinite quicquam moveatur;
<deinde quod> omnia corpora, quae ad terram feruntur, ad pares angulos
feruntur. cur vero impossibile sit, ut quicquam infinite moveatur,
ita perspicuum fiet. motus ortus quidam est nee ortus aliquis immortalis
invenitur; quemadmodura enim non est ulluin impossibile,
veluti ut trianguli auguli sint tres tribus rectis aequales,
ita etiam nec fit. si enim esset, fieret etiam aliquid impossibile
possibile et ens, sique etiam fieret, esset quoque aliquid, quod fieri
in medio consistant, quouiam uni unum datur medium, insuper
nihil est, quod cogit, ut eorum medium unum sit, siquidem fieri
potest, ut omnium eorum medium non sit unum. si autem ad
pares angulos moveautur, necessario convenit, ut quod versus
terram movetur, si nihil prohibeat, <aliud alii> occurrat, ac idem
locus, cui occurrit, necessario medium extiterit. omnium vero motuum,
qui versus terram instituuntur, finis medium existit, quoniam
medium (quemadmodum in mathematicis scientiis demonstratum
sphaerae centrum existit. motuum autem finis, si <levium> erit corporum,
cum eo sit, quo aliquid <leve> attingat, fieri etiam posse
ut sursum feratur, [siquidem id quod a centro movetur, sursum
fertur.] an autem terrae centrum sit finis vel universi
centrum, nostrum non est in praesenti sermone pertractare. supra
autem dictum fuit idem utrorumque centrum existere, ac primum
in huius totius centrum ferri et, cum huius totius centro contiugit,
ut terrae etiam centrum sit, hoc iure ad centrum terrae quoque
moveri.
Deinceps explicabitur omnino consentaneum esse, ut corporum
inclinationes duae existant. quoniam autem medium invenitur et
ad id corpus fertur, (piod omnibus corporibus subest . . . extremum
igitur loci inveuitur, in quo eorum motum faciunt;
etenim extremum invenitur ac medio oppouitur; necesse igitur
erit, ut corpus, quod omnibus corporibus eminet, ad id feratur.
adiunxitque extremo: loci, in quo | eorum motum faciunt, ut
huius totius consistit, nempe quintum corpus, hoc quidem inclinationem
non liahet. necessario itaque convenit (quemadmodum
retulimus) ut corpori, quod omnibus corporibus eminet, id, quod ad
medium fertur, contrarium sit; omni namque contrario <contrarium>
alterum inveuitur, si quod est, per se quidem, non autem ex accidenti
existat. atqui medio extremum contrariatur, et quod eminet,
ei, quod substernitur, contrarium existit. quoniam autem duo sunt
loca, necessario fit, ut duae sint inclinationes; eius uempe quod
Oratione autem in longum producta ex hoc in id fertur,
quod ei annectitur, cum dicat: est [etiam] aliquid in horum
medio locatum, quod ad utrumque eorum dicitur alterum.
intenditque etiam explicare, quod, si inter haec duo extrema locus
medius inveniatur, qui duobus modis invenitur, rationi quoque consonum
erit, ut inter haec duo corpora duo collocentur. quae ad utrumque
eorum relata alterius vim obtineant. quare <dicit:> quod et ut extremum
et ut medium eorum invenitur, medium est, cum interiectum
sit et ad utrumque eorum alterum sit et extremum, siquidem
superiori relatum, quod inter illud ac inferius existit, deorsum inveniri
dicetur, inferiori autem contra pari ratione sursum. hoc
igitur modo continget, ut quod inter haec duo interiectum est ad
utrumque latus inclinet ac supra et infra existat; ob eamque causam
quod inter absolute grave et absolute leve consistit, grave et leve
extiterit, ut aqua et aer.
Idem deinceps alia oratione hunc iu modum explicavit.
Quod continet, id formae, quod vero contiuetur, id
materiae esse ubique dicimus. haec vero duplicatio et differentia
in omnibus generibus invenitur; nam in qualitate
hoc formae, illud autem materiae locum tenet,
exempli gratia, operationes quidem formae, dispositio vero materiae
vim obtinet atque in universum dispositio materiae, habitus
formae rationem obtinet; in quantitate etiam quod non rectum
est et rectitudine caret, naateria existit, sed in eo, quod rectum
est et mensuram quandam habet, forma invenitur; et in iis,
quae in loco dicuntur, supra quidem formae, infra vero materiae
locum tenet; supra enim terminus quidam ac finis est, infra
vero terminatum propriumque. similiter in inclinatione quoque, id,
quod leve est, veluti forma, quod autem grave, veluti dispositio
existit. [quapropter] in ipsa etiam eius, quod leve est et
quod grave, materia, ilia ut forma, haec ut materia est. levis
autem et gravis materia, dispositio primae materiae ad inclinationem
est; dispositio namque ad colorem ab ea dispositione diversa
est, quae ad caliditatem frigiditatemque existit, idque secundum
proportionem. ita gravis etiam dispositio est. nec per allatam orationem
discerni vult, utrum materia dispositioque unum idemque
existant, an duo diversa sint. et in ipsa etiam materia, ilia quidem
ut forma, haec autem ut materia est; ut forma quidem dispositio ad
levitatem (perspicuum est enim dispositionem cum supposito esse),
ut materia autem dispositio ad gravitatem existit, ex eo, quod
una et eadem ambobus est, sed dispositione distinguuntur; non
enim uniuscuiusque eorum essendi ratio eadem est. quem-
facilitate, hoc autem, nempe valere, afectionis fit difticultate.
Corpus enim quod eiusmodi materiam, levitateni nempe,
sortitur, veluti ignis, statim leve et supra invenitur, quod
autem coutrariam materiam habet, contra grave et infra
est, quemadmodum invenitur terra; et veluti ignis ex materia et
forma coniunctis ad modum formae constat, ita terra ex materia et
forma ordinatis ad modum materiae, ob eamque causam ignis
quidem continet, terra autem continetur. et cum harum rerum
ordo hoc modo se habeat, in gravis et levis materia has duas
statuit distinctiones; vultque deinceps inter haec duo elementa,
quae ad duas partes inclinant, duas alias materias collocare; cum
autem mancum sermonem adduxerit, ideo obscuram et inexplanatam.
orationem statuit.
Inter has quidem, inquit, duas materias, levis nempe et gravis
materiam, duae aliae materiae collocantur, quae veluti duo earum
fines existunt; fines autem non quemadmodum si diceremus superficies
formarum superficies esse, sed veluti naturae earum fines;
quae partim ab iis diversa est, <partim> commimis existit. quemadmodum
si de coloribus diceremus, terreum colorem cuiuscunque
albi et nigri coloris finem esse, cum eius terminus penes alterum
ita. sit. ac cum illae duae materiae inveniantur, | quae iis oppositae
rationem habet. ob eamque causam aqua et aer, quibus hae
duae insunt materiae, levitatem et pondus habent, quorum
unumquodque duarum materiarum motum, versus superiorem et inferiorem
locum, insequitur. aqua quidem omnibus corporibus,
praeterquam terrae, substernitur, quoniam eius suppositum
finem materiae, quae absolute gravis existit, proximum insequitur;
id vero locus est, qui post ultimum locum existit. atqui aer ob
eandem causam [omnibus corporibus,] praeter ignem, eminet.
hoc est terra: duo necesse est esse, quae simul et
eminent et substernuntur — num autem hoc necessarium sit, in
Libris de Ortu et Interitu explicabitur — et baec aquae et aeris ratio
est. quoniam autem baec omnia quatuor sunt, quatuor tantum
erunt eorum materiae; primae vero materiae hoc quidem modo
quatuor sunt, secundum quod unam communem ac primam inclinationem
habent. necessario autem convenit, ut communi alicui
occurrant, quod unum est . . . cum id, quod omnibus corporibus substernitur,
unum existat, ita et quod omnibus eminet. omnino igitur
conveniet, ut quae interiecta sunt, duo existant. num autem hoc
conveniat, in Libro de Ortu Interituque explicabitur. atqui absolute
nullo pacto duo sunt, quoniam contraria, cum duo siut, quae
interiecta sunt, convenit, ut duo existant. <et> cum fortuito
elementorum sumat atque ex hoc necessario <non> etficiat
iuxta elementorum numerum esse quatuor, tametsi ex iis, quae
deinceps dicuntur, perspicuum evadet ratione consonum esse, ut,
quern diximus, motus tiat, inquit:
Nihil enim obstat, quominus in medio contrariorum
unum et plura sint. et inquit Alexander: qui omnino quatruplicem
materiam efficit, quae uniuscuiusque elementorum inclinationi
accommodatur, difficultates omnes evadet, quas innuit supra eos,
qui unum vel duo loca inclinationem posuere. atqui eos necessario
fateri cogit, ut plurimus aer, cum maior in eo inanitas sit quam
in pauco igne, eo levius existat, ac ignis sit, qui ex pluribus triangulis
constet, cum ilia (?) per se esse dicantur. magis autem
conveniret, ut elegantiore ratione ac disputatione dicatur, cum existimetur
haec de elementis ab eo dicta esse, ac inclinationis materiam
teriam ponat, nisi quod retulit: gravitatis materia est,
quatenus tale est potentia, quatenus vero tale, materia
levis, id ipsum prohiberet; elementa enim potestate materia inclinationis
nou sunt, sed actu ita dicuntur esse, ac id etiam, quod
retulit: ipsam quidem eandem existere, <esse autem> non ita
se habere, quemadmodum id se habet, quod valere et
Deinceps explicare vult elementis, quae interiecta sunt, [pondus]
inesse . . ., praeterquam (?) iis in locis, quibus supereminet
de hoc autem supra etiam meminerat, modo vero uberiorem
hac de re tractationem aggreditur. etenim haec etiam una ex
actionibus est, quae levi gravique necessariae existunt, estque illi
de iis disserendi locus, probat autem haec duo in propriis eorum
locis pondus habere ex eo, quod, cum ilia, in quibus uitebantur,
subtrahuntur, statim ad haec eorum loca moventur, aer
quidem ad aquae locum, aqua autem ad locum terrae;
sursum vero ad ea loca, quae supra eis existunt, non nisi vi moventur
illis ablatis. aqua enim ad aeris quidem locum vi tantum
movetur, ac aer etiam in ignis locum vi tantum fertur; aqua namque
vi sursum trahitur, quemadmodum si per fistulae cavitatem
vel aliquid simile ore sursum trahatur, cum aeris, qui in fistula
existit, extremitas, quam superficiem ipse appellavit, ad subiectam
aquae extensionem colligitur, extensioque, qua in unum coeunt,
una fit; hoc est ipsa attrahitur, cum ad attractionem aeris,
qui in fistula est, una secum aqua movetur atque ad aeris attractionem
attrahitur, quando nempe celeritas motus aeris, qui una cum
aqua sursum attrahitur, et aquae motio, celeritate aquae celerior
fuerit, qua ex superiore loco in inferiorem movetur. quemadmodum
in cucurbitis accidit, dum corpori cuipiam imponuntur, veluti collo (?)
vel alicui simili, idque deinde sursum attollitur; humor etenim |
non potest, ut eadem extremitate cum terra trahatur. et ob hanc
causam, quoniam aer ea extremitate cum aqua trahitur, qua aqua
colligitur, ac ea extremitate, qua aqua colligitur, terra non attrahitur,
aqua in vas trahitur, secundum quod incalescit,
quoniam aer eius caliditate movetur, et quoniam ipse in ignem
sursum convertitur ac secum aquam attrahit, cui ipse alligatur, ab
eodemque aqua attrahitur; terra autem non attrahitur, eo, quod ipsa
aqua trahatur. et quemadraodum terra in sublime non fertur
detracta aqua, quae supra existit, ita ignis etiam infra non subsidit,
si aer auferatur, qui sub eo manet, propterea quod
consentaneum est, ut id, quod infra subsidere potest, gravitatem
possideat, ignis autem nullius est ponderis, quemadmodum nec terra
ullius levitatis est particeps; quare neque liaec etiam alicui eminet.
duo autem, quae in medio loeata sunt, deorsum feruntur, si
ea, in quibus nituntur, auferantur, quoniam id, quod absolute
grave tantum est ac omnibus corporibus substernitur, infra amplius
descendere non potest, quoniam nullus alter sub eo locus invenitur;
quae autem inter haec duo loeata sunt, quoniam absolute
gravia non sunt, sed ad aliud relata, cum ipsa omnibus corporibus
non substernantur, locum habent, in quo, dum trahuntur profundius
substernuntur. et ideo ad propria loca moventur, si in locis, quae
illis superstant, inveniantur, et ad loca, quae sub illis manent,
feruntur, quibus supereminent, si <infera> subtrahantur.
Haec autem sententia cum iis, quae ad sensum apparent, dissentanea
est, tum etiam propter illa, quae antea a nobis dicta sunt, rationi ac
veritati dissentanea est. absurdum namque ac dissentaneum est elementis
in propriis eorum locis omnino poudus inesse. num autem
iis, quae ad sensum apparent, dissentanea haec sententia videatur,
hinc perspici licet, etenim parva ilia vasa, quae a medicis exstruuntur
quaeque cucurbitulae dicuntur, si aerem in eis contentum
suxerimus, eoque magis, quo crassior extiterit, ac is (!) attenuetur,
inaniattur, excalefiat ac suscipiendae aquae diverso quidem modo
ab eo, quo antea erat, disponatur (nihil enim interest, quocunque
modo inanitas fiat, dum modo haec vasa aquae suscipiendae
disposuerimus) cum itaque praefato modo disposita sumantur,
sique vasis orificium claudatur ac super aqua ponatur atque operculum
orificii tollatur deincepsque vasis orificium aquae superficiem
palpitet, perspicuum est aquam in vasis capacitatem ascendere.
itaque manifeste apparet tunc nibil esse, cur aer in vase contentus
trahat, nisi quod in vase, quod magis contineat, extiterit;
et boc magis aquam etiam non attrahet. cur enim, antequam
vas tangat aquam, attractio aliqua in eo non existit? praetera
(?) postquam eius orificium clausum fuerit, et secundum quod
proximus faetus statim aquam trahit; attrahit deinceps secum
aquam, quandoquidem ei alligatur. hoc autem, ex quo huius rei
probationem assumit, ex iis positum fuit, quae ad sensum apparent,
nempe cum aquam violenta suctione suxerimus, hoc ita se
habebit; cumque id, quod est ante, operetur, multo magis id quoque
operabitur.
Alexander autem inquit, quod, si aer attenuetur ac in maiorem
mensuram effundatur repleaturque inanitas, quae eodem in vase
consistit, rursus deminuitur, secundum quod ex aquae frigiditate incrassatur,
quando eam tangit, et statim aquam attrahit, quae ei
proximum extiterit, siquidem ei tantum loci cedit, quantum tempore
transfusionis auctus ac deinceps deminutus occupaverat. sed perdissentanea
est huius dubitationis solutio; quomodo enim fieri potest,
ut corpus contiunum maiorem vel minorem locum occupet, nisi inane
in corporibus circumfusum ac in illis interceptum sit; corpus
enim minime permeat corpus, et tametsi alibi fateantur id facile
animo concipi non posse, tamen, etsi ambiguum sit, nil minus
huic dicto assentiuntur, nempe: quemadmodum aer frigiditate colligitur
ac incrassatur, ita caliditate diffunditur ac rarior efficitur;
et si aqua, quam tangit, calida existat, attamen in vas | trabitur,
etiamsi aer, qui in vas transfunditur, in eo non colligatur nec
aquae locum cedat, in quern ingrediatur. atque existimavit alia
ratione fieri posse, ut in vas aqua trabatur, eamque ad Aristotelis
sententiae confirmationem attulit; etenim inquit, fieri posse, ut aer,
qui in vase consistit, dum caliditate attenuatur humoremque attrahit,
ex attracto humore conteratur opprimaturque ac in vaporem convertatur.
verum haec oratio destruit sese, siquidem ponit incalescentem
aerem ab humore a se attracto expelli; dissentaneum
namque est fierique non potest, ut trahens quippiam ex eo, quod
attrahit, simul etiam ab attracto expellatur.
Quod autem rationi dissentaneum sit, quod in hoc allatum
est, iam diximus; et ex eo, quod in his duobus elementis ad
propria eorum loca inclinatio praecessit, multoque magis, si necessario
id ceteris illis contingat, neque in propriis eorum locis
quiescere, neque ad haec loca moveri necessario illis continget,
sed ferri ex his. aer namque (exempli gratia) si in proprio loco
ad hanc partem inclinat, postquam in aere extitit; cumque
alio in loco etiam fuerit, quivis esse dicatur, deorsum ad terrae
locum inclinabit; cetera elementa similiter (?). atque in universum
ex hoc conveniret, ut motus naturalis dicatur ex proprio eius loco
in illum; etenim duo fines tantum, veluti ignis et terra, cum nullus
igne superior nee terra inferior locus inveniatur, necessario in
propriis eorum locis consistunt; ea autem, quae interiecta sunt,
cum duo proxime illis constituta loca natura possideant, quid prohibet,
quin ad ea inclinent? et quamobrem necessario efficitur, ut
aqua et terra una cum aere, extremitatum illorum coniunctionis
causa, sursum et non eademmet ratione deorsum trahautur? et
cur aeris cum aquae extremitate coniunctio non efficit, ut cum
aqua deorsum trahatur? cur pondus hoc efficit, quamvis consentaneum
magis sit dicere aerem cum aqua trahi (quandoquidem
ipse, cum <facile> terminetur, capi potest ac praeterea
est) quarn affirmare aquam, quae gravis est, cum aere ipso
trabi. itaque Platonis sententia, in qua dicitur nullam alicui elementorum
in proprio eius loco inclinationem inesse, proposito magis
convenit veritatique magis consentauea existit, quemadmodum
neque ipsi toti caelo haec inest; quare omnibus corporibus natura
inest, ut locum sibi ordinatum minime egrediantur, sed in eo maneant
ac quiescant, ex eo, quod non ad alium locum inclinationem
habent, alio vero in loco quiescunt. causamque adiecit, cur ad
alia loca revertantur, cum ad huius totius ambitum protrahuntur,
siquidem (inquit) forte et durum ad propriam essentiam sese colligere
vult nee inane quippiam relinquit, efficitque anticrosas?, ut
horum causas praeter emn quispiam assequi non valeat. quo
autem buius totius ambitus distinguatur, et quomodo istaec alia
separentur et distinguantur, id ex iis, quae scriptis mandavit, ex
sociis ac eius sequacibus perspici potest.