Praeterea, inquit, ex eorum sententia unum corpus altero gravius est, vel quoniam substantia eius ex maiore superficierum multitudine constat, quemadmodum <Platonem> in Timaeo dixisse existimat et hoc quemadmodum de igne asserebat ipsum talem esse, quoniam eius essentia ex paucioribus constat partibus — vel non superficierum multitudine gravius est, sed quoniam suapte natura ac propria tale existit. at si aliquid ea ratione grave extitisset, quoniam eius essentia ex multitudine superficierum constaret, ex hoc omnino sequeretur eiusmodi superficies quoque graves esse, etenim nihil prorsus conferet, ut aliquid gravius sit, si id ei adiungatur, quod expers gravitatis est; quibus gravibus existentibus, linea et punctum etiam gravia erunt; etenim quemadmodum linea ex punctis, ita ex lineis superficies atque ex his corpora fiunt. si vero <multitudine> non erunt graviora, siquidem quam comparationem proportionemque corpora habent inter se, eandem superficies ad invicem habere dicuntur eademque de linea et puncto ratio erit: sic etiam eadem prorsus absurda omnino sequerentur, punctum nempe dividuum ac individuum esse.

Omnino quidem, inquit, iuxta horum sententiam accidit nullum corpus aliquando inveniri, aut certe fieri posse, ut non inveniatur. si enim corpora superficierum causa sint et in ea, quorum gratia aliquid est, cum dissolvitur, aliquando dissolvatur, tunc sane corpus tolletur, quandoquidem dissolvi potest, cum vero facile sit ad intellegendum, non antea posuit corpora disolvi in superficies et quemadmodum corpora in superficies, ita superficies in lineas et has in puncta dissolvi. praeterea hoc quoque dicit: tempus ex momentis constat pariter ac compositio ex punctis; cum igitur tempus in momenta dissolvitur ac momenta tempus non sunt, fieri potest, ut tempus aliquando non sit. sed quod ex nostro sermone iutellegitur, cum | dicimus tempus aliquando non esse, in f. 43v universum necessario efficit temporis coustitutionem. qua autem ratione eiusmodi sermo iuxta sententiam Aristotelis duabus sententiis eorum adversetur, qui dicunt corpora ex superficiebus constare, 4 coniunguntur scripsi: coniungitur codd. Al 18 multitudine supplevi 26 non add. Al: om. codd.: res incerta 29 non addidi: corpora — superficies scripsi: codd. Al exhibent: (cum vero ipsemet praemisissel posuissetque) extremitates in puncta corpora (sic) dissoloere . . . et hae in puncta dissolvuntur. 36 et sq. cf. Averr. p. 183 L et sq. et p. 316 EF 37 duabus iure om. Averr. captu (id me hercule) facile non est, nisi captiosus quis esse f. 43v velit. idem, inquit, etiam positioni Auaxagorae accidit, qui mundum ex uumeris constare pronuntiabat; etenim <Aristoteles> asserit ex iis mundum generari, quae gravitatem habent — naturalia enim corpora et gravitatem et levitatem habent — nec igitur ex unitatibus neque etiam ex numeris constat.

Sed contra hoc Plato obicit, quod in Timaeo scripsif, quasi Protagoras (?) dixisset Socrati: sit tua conclusio iuxta mei sermonis intellectum esset, vere quidem <concluderet>; cum autem agendi vis ex eo proficiscatur, quod mei sermonis sensum non percepisti, quin aliguando in alium detorsisti, mea res non agitur. si vero non, quonam igitur in loco inquit Plato lineam ex punctis vel superficiem ex lineis componi? vel qua ratione ex eo, quod inquit corpora ex extremitatibus coustare, sequitur, ut essentiam linearum ex punctis constituat? etenim quemadmodum praefati sum us, duobus modis extremitas cum extremitate componitur, quorum alter est ad lineam, alter vero ad latitudinem iniectionemque, et ita linea componitur cum linea; lineam autem ex punctis ac extremitatem ex lineis componi non nisi congregatione unius cum altero intellegi debet; corpora autem iuxta eius sententiam non congregatione, sed ad lineam ex extremitatibus componuntur: qui igitur sequitur, ut linea ex punctis generetur, cum generationis modus cuiuslibet istorum diversus sit a geueratioue alterius? atque in uuiversum modo aliquo absurdum non est, ut, cum de prima forma, quae est in materia, quaesierit aliquis — et est id, quod tribus dimensionibus praeditum est — reliquae reliquae naturae, nempe caliditas, frigiditas, siccitas, humiditas et qualitates, quae ex eis constant, cousequuntur — et ideo tantum invenitur forma per se, cum quaesierit primam formam, quae est in materia, et formas dissolverit — <dico, absurdum non est> ut primo superficies sint et istae ante rectangulos (ad eas namque sermo terminatur), quoniara ipsae longe pluriraum praecedunt, in quantum etiam inveniuntur reliquas qualitates corpori impartiri, sed 2 Anaxagorae corruptum: ὥσπερ τῶν Πυθαγορείων τινές Arist. p. 300a16 3 pronuntiabant codd. (cf. adnotationem praecedentem) 7—11 hic quoque locus in scriptis Plat, non invenitur. Protagoras scripsi: Anaxagoram Al Averr.: codd. incerti; conclusio . . concluderet ita Averr., quern Al sequitur: codd. corrupti. fort., ut vult vir cl. Ed. Zeller, Theaetetus 166 A—C intellegitur. Al vertit: Quod autem in Thimaeo circa hunc sermonem inquit Plato, id profecto est. sed Anaxagoras dixit Socrati: si tua conclusio iuxta mei sermonis intellectum mihi adversaretur, vere quidem concluderel: cum autem mei sermonis sensum non percipias, eam mihi adversari non puto. 15 et sq.] cf. Simpl. p. 5758 et sq. 17 iniectionemque Al: et superpositionem Averr. (recte) 183 Μ et sq.; cf. supra p. 156,34 26 quam emendavi: quae religuas naturas nempe caliditatem . . . Al 29 dico -ut scripsi duce Averr.: donec codd. Al. ea ratione, qua forma, non praecedunt, siquidem corpus eis prius f. 43v existit. forte autem de eo quispiam existimare poterit, ipsum nempe posuisse corpora ex extremitatibus constare, ex eo, quod corpora congregatione ex extremitatibus constituuntur, non autem compositione. si autem compositione existent in extremitatibus per lineas constituerentur, id, quod inter extremitates terrainabitur, immensum non erit, neque etiam corporeum densum per extremitates. perscrutandum itaque erat, quid mirum hoc in loco sibi veliet philosophus iste. de his autem haec dixisse sit satis, quandoquidem idem convenit, ut de illis dicatur, qui Pythagorae sectam secuti sunt.

His autem sermonibus explicatis, qui ideo dicuntur, quoniam multum interest dicere, corpora ex extremitatibus constare, cum in eis assumpsisset corpora gravitatem et levitatem habere, id illis inesse probare aggreditur. Itoc autem eo probatur, quod naturalem motum habent. hic autem omnino efficitur, quoniam inclinationem habere sumuntur; inclinationis autem species duae, gravitas et levitas, sunt, siquidem grave est, quod ad inferiorem, leve autem, quod ad superiorem locum inclinat. simplicibus autem corporibus, videlicet elemeutis, prima quidem ratione motum aliquem a natura datum esse hunc in modum docet. quoniam enim, inquit, corpora moveri videntur, vel vi vel contra naturam moventur; si vero vel vi vel contra naturam moventur, omnino itaque illis alter etiam motus naturalis inest; quemadmodum enim superius dictum, in Physicis autem demonstratum fuit, fieri non potest, ut quiddam contra naturae ordinem nioveatur, nisi natura cieatur, ac plane et absolute moveri non potest, cum eius propriam ac peculiarem naturam hac comparatione egrediatur. in universum autem cum aliquid aliquem motum habet, quocum alios <eiusdem> rei motus> comparare licet, qui vel leviores vel confusi sine ordine vel breviore tempore sunt, vel ob aliud quippiam — et haec est ratio eius, quod contra naturam dicitur —, fieri non potest, ut ille motus una cum quolibet horum contra naturam existat. quamvis autem aliquid plures habeat motus praeter naturam, tamen ex praedictis causis motum quoque naturalem, et unum quidem, habeat necesse est. quemadmodum enim unaquaeque res uno quidem modo 1 praecedit et ea codd. Al 6 inter extremitates Averr. Al: inter lineas codd. 12. 13 qui—dicere suspecta: conicio qui refutarunt 23 moventur supplevi 25 superius] I 2 et 295a2 Physicis] IV 8 27 ac Al: om. codd.; fort, supplendum: et si naturaliter non movetur 29 codd. Al addunt non ante habet quocum et sqq.] Al vertit: verum si ei cetera ilia comparentur, vel leviora vel confusu ac sine ordine depehenduntur, vel eo quia parvo tempore sint . . fieri non potest, ut aliquo dictorum modorum motus hic contra naturam existat 34 quamvis—est (36) om. Al est, diversis vero modis non est, ita etiam se habet, quod natura f. 43v et quod contra naturam existit. quae enim natura sunt, uuo modo iaveniuntur, quae autem contra naturam, diversis modis, ob transmutationem, quae est in natura; nihil enim prohibet, quin transmutationes | plures sint. naturalis igitur motus in corporibus invenitur.

Quod etiam ex quiete perspici licet, etenim omne, quod quiescit, vel vi vel natura [quiescit]; natura ibi quiescit, quo suapte natura fertur [vel eo in loco, ad quem inclinationem habet], vi autem ibi quiescere videtur, quo vi fertur. quoniam igitur aliquid in medio man ere videtur, quemadraodum terra, vel igitur hunc in locum violeuter movetur ac vi quoque in eo quiescit, vel natura. quodsi eius quies hoc in loco erit natura, perspicuum est eius etiam motum ad medium esse natura — eodemque modo motus corporis erit — si vero vi in medio quiescit, omnino aliquid esse oportet, quod eam cogat impediatque, quominus moveatur loco. et sumatur corpus, quod eam impedit, vel quiescens impedire vel, dum movetur, hoc efficere. si eo, quod quiescit, eam impedit et omne, quod quiescit, vel natura vel vi quiescit, erit etiam eius quies vel vi vel natura. quare ad eandem rationem revolvemur; dicemus namque, si natura (quiescit, natura motus invenitur, si autem vi, eosdem sermones proferemus ac senno in immensum procedet, quod fieri non potest. quodsi id, quod terram ferri impedit ac eam quiescere cogit, ea quidem ratione eam cogat ac impediat, quatenus nempe movetur, quemadmodum Empedocles dixit magnam conversionem rotationemque terrae quietis causam esse: animadvertendum erit, quo nam terra ferretur, si ferretur; convenit enim, ut locus quidem sit, quo terra feratur, siquidem omnis motus hinc illuc fieri debet, si enim propriae terrae naturae esset, ut tempore praeterito in infinitum lata esset, motus igitur nunquam finisset, cum id, quod fine caret, transiri non possit; quod autem transiri ac finiri non potest, nee initium habere poterit. etenim si impossibile erit, ut homo (exempli gratia) incedat per longitudinem <campi> neque etiam est generatione. itaque convenit, ut eius motus terminum ac finem sortiatur. si enim feretur, in eo etiam quiescet; ad hunc autem locum quando terra movebitur, in eo natura quiescet: igitur eius etiam motus in eum locum erit natura. quare motus quidam natura etiam invenitur. eadem quoque de eo nobis dicenda sunt, quod prohibet terram natura sua et quod eam ferri impedit, siquidem vel impedit eam natura vel contra 9 vel—habet habet Al: om. codd. 25 Empedocles emendavi: quemadmodum diximus, seuetur maximam caeli conversionem Al 34 campi supplevi secundum Averr. p. 186H; codd. habent signum lacunae: quod enim homo longitudine esse non potest Al naturam. convenit autem, ut naturalis motus eam praecedat; quod f. 44r enim contra naturam est, ad id ascendit, quod secundum naturam existit. quare si aliquid aliud cieatur, et quiescet propter aliquid aliud vi. itaque convenit, ut secundum positum hunc sermonem motus aliquis natura deprehendatur.

Quare, inquit, nec Leucippus neque Democritus confessionem subterfugere possunt, quin motus quidam natura inveniatur, siquidem insectilia, quae prima corpora ab eis dicuntur, vi in inanitate infinita adinvicem moveri dicunt. Omnino enim dicendum erit eorum aliquid primum esse, quod natura cietur; in infinitum nam que sermo progreditur, si alicubi non insistat penes id, quod natura movet. ex his autem ad id, quod in Timaeo scriptum est, Aristoteles regreditur. ait namque ex eo, quod elementa confuso atque inordinato motu ante caeli ortum moveri solebant, imraortalis deus ea in ordinem redegit. quemadmodum (inquit) Leucippi et Democriti sequaces, siquidem ponunt insectilia vi adinvicem in inanitate moveri, fateri coguntur primum aliquid inveniri, quod natura movet: ad eundem sermouem necessario et ii ducuntur, qui, cum elementa ante mundi ortum inordinato ac confuso motu cierentur, a deo fuisse dicunt in ordinem redacta, quemadmodum in Timaeo scriptum est. bac enim ratione tantum hae duae sententiae ditferunt inter se, quoniam haec ponit, quod ea, quae ante mundi ortum ipsa inordinate movebantur, <in>dividua ilia vero elementa esse, quae hoc modo se habent, affirmat. itaque necessario huic quoque motum aliquem natura inveniri fatendum est. aut enim vi ante mundi ortum inordinatus erat elementorum motus aut natura; si vi, ne sermo in infinitum procedat (quemadmodum paulo ante dicebamus), convenit, ut in id terminetur, quod natura quidem movetur; quodsi hi motus natura extiterint, igitur motus natura invenitur. si autem hoc tamquam manifestum sumatur, omnino efficitur, ut ordiuis perturbatio prius [ordine non sit; siquidem quod natura est, prius] est eo, quod praeter naturam existit. si enim primum <movens> moveatur, natura, non movetur atque ilia etiam, [quae moventurj non vi in propriis locis quiescunt, quaudoquidem neque etiam praeter naturae ordinem ad ea ferebantur; etenim id, quod motum affert, natura quidem movet. cum <vero> id, quod movetur, natura etiam existat, | ea etiam, in qui bus levitas est, sursum, ea autem, f. 44v in quibus pondus, deorsum quemadmodum nunc ferentur: 6 confessionem] pelitionem Al 10 cietur] fort, movet 13 ait] 30 A 18 movet] cf. supra 31 ardine ordine—prius (32) Al: om. codd. 34 emendavi: (illi etiam) videbant Al COdd. 37 vero addidi id omnion κόσμος est, quasi dicas suprema descriptio et ordo; f. 44v talis enim mundi nunc ratio est.

Idem praeterea alia ratione explicavit, quatenus de eo ad certum quendam terminum uberius disseruit, reliquum vevo sermonis dimisit, ut illum nos absolveremus. etenim ait: iam vero hoc quispiam ab eis quaerat, utrum fieri possit, ut inordiuato hoc motu consensu quodam nonnulla adinvicem congregentur ac eiusmodi permixtione inter se misceantur, ex qua quidem, si nunc fieret, planta et animal innovaretur, quemadmodum Empedocli in amicitia fieri placuit — ait enim, si capita sine cervicibus extitissent ac aliae partes, statim congregabantur, ex quorum compositione animal quoddam innovabatur — an hoc fieri non possit? cum autem usque ad id loci uberius disseruisset, [reliquum sermonem] reticuit, ut nos illum absolveremus. etenim si fieri potest, ut simili permixtione miscerentur, planta ergo et animal ante mundum inveniebantur, quae duo mundi partes sunt, quin immo mundus quidam ex eis perficitur atque ordinatur. si vero fieri non potest, ut tali permixtione misceantur, nec motus eorum interminati in infinitum, sed ordinati extiterint; iidem namque sunt, qui erant in iis, a quibus proficiscuntur. si vero non, nihil prohiberet, quin hoc modo misceantur, si motus eorum inordinati existant; motus enim interminatus nullam partem impeditam habet, ad quam pervenire non possit.