Sunt qui eam, cum in medio sita sit, circum verticem
eius volvi et onoveri asserunt, quemadmodum in Timaeo
scriptum est, terram nempe circum huius universi verticem
semper volvi. dixit autem volvi, non mooeri, siquidem consentaneum
non est, ut per hoc, quod dixit, terram volvi, eam moveri intellegatur;
sic enim asserit, quoniam ipsa super verticem ac circum
ipsum devolvitur, et ita aliis quoque de rebus solitus est pro-
nuntiare.
Hinc autem ad eos sermones explicandos sese Aristoteles convertit,
qui de terrae figura dicuntur. similiter, inquit, etiam hac
de re philosophi diversantur. aliis enim rotunda videtur esse,
aliis autem lata ac tympani speciem repraesentare. faciunt
autem indicium, quod sole oriente atque obeunte lumen
in principio mensis, appareret, si terra rotunda extitisset. deinde
dixit eos ita pronuntiasse, quoniam solis intervallum non reputant
nec etiara intellegunt circulos maiores, quando minores
intersecant, videri non aliter, ac si linea recta eos intersecarent;
sectio enim <sphaerica> maiorum circulorum recta apparet.
cum ita res se habeat, sol ob eius distantiam ut parvus
circulus nobis apparet — hoc autem non re ipsa, sed secundum visum
et imaginationem potius contingit, alioquin magnus sane est — terra
autem magnum admodum circulum non describit, ita tamen apparet.
quare si procul admodum a sole non essemus, qui nostro sensui
parvus offertur, videretur a terrae circulo in orbem secari.
Sed hoc, inquit, addere volunt, si terra natura sua quiescit,
tympani figura esse oportere. deinde dicit, cum ad id, quod <terra>
movetur, figura quaedam propria in ea invenitur, tum <ad id, quod
quiescit> habet certam formam convenientem. quare consentaneum
ut eius forma ac motus dinoscatur.
Atqui dubitare ac modis omnibus, quantum fieri potest, ea
pervestigare, quae iis de rebus admirati sunt, id certe non erit ab
re, quin immo ratione quadam necessarium. siquidem aliorura
est, non philosophorum, qui formarum cognitionem diligunt, <non Ε;
qui tandem parva [terrae] particula semper ac celerius
descendat, id autem toti terrae non contingat, sed tantum pondus,
quantum id est, quiescat et non moveatur? atqui si quis
terram offoderet subter particula sursum elevata et versus terram
centro adiacentem descenderet, ut descendeutibus terrae particulis,
ante quam deciderent, locum faceret, nulla re impediente semper
magis deorsum ferentur. <quare> dubitare circa hoc
omnes philosophos physicis maxime convenit; dubitationes autem
solvere ineptis rationibus, de quibus multo magis dubitandum est, id
sane fieri sine pudore eorum non potest. nonnulli enim propositam
dubitationem ita dissolvere conantur, aiunt namque terram secundum
se quiescentem remanere, quoniam supra se ipsa sustentatur
per spatium infinitum, quemadmodum inquit Xenophanes. hi
enim dubitationem hunc in modum sustulerunt, ob eorum segnitiem,
quia, | cum causae inquisitionem non dilexissent, ideo veritatem
natant — de aqua enim reraanet dubitatio, quandoquidem illi non
asserunt, quid illud sit, quo aqua sustinetur; neque enim aqua
suspensa (?) mauere solet natura, nisi aliquo sustineatur. sed
quemadmodum aer, cum aquam levitate superet, innatat nec ad
infera demergitur, sic quoque consonum est, ut aqua existat, quippe
cum terrae levitate praestet, sursum natat nec infra terram de-
mergitur.
Praeterea eadem totius et partis ratio esse debet, si itaque
tota terra in aqua nata, consentaneum est, ut etiam eius
partes in aqua natent; nunc cum partes ipsae in aqua non natent,
neque etiam tota terra in aqua natabit, et quaestio non satis bene
soluta erit.
Hoc autem illis evenit, quoniam eatenus non perscrutantur,
quoad veritatem veramque dubitationis solutionem attingant, sed
quoad contrarios sermones refellant, idque, inquit, nobis
ipsis in more positum est. at in maiore hominum parte intellegere
possumus, id eorum disputationibus evenire, quod huic
quoque de terra sermoni contingere videtur. non enim sufficienter
hunc sermonem exquiri posse arbitratur recta tantum solutione oblata,
nisi adversariorum quoque rationes de medio sustulerit. [itaque]
eum oportet, qui [recte] velit de re proposita quaerere,
promptum esse ad occurrendum et obiciendum non accidentia,
sed quae cuiusque generis, de quo inquiritur, sunt propria,
neque sat erit ultimam inquirere obiectionem, quae sibi ipsi tantum
in promptu fuerit, sed obiectiones exquirat ac consideret oportet, quae
omnino obici possint. quod sane is facere poterit, qui diligentissime
quaeque perscrutatus fuerit ac possibiles omnes differentias
suo animo conceperit.
Anaximenes autem, Anaxagoras, atque Democritus
latitudinem causam esse dicunt, cur terra man eat et
quiescat; hoc autem superius relatum fuit, dum aliorum sententiam
de figura terrae meminit. hi enim asserunt terram propter sui
latitudinem non dividere ac secare, sed operire (?) aera, a
quo sustinetur, id quod cetera quoque corpora, quae latitudinem
habent, facere [videntur]. siquidem eiusmodi corpora non modo
absque aliqua vi aegre moventur, sed etiam, si vi pellantur, vix
moventur, ut neque etiam eo tempore, quo venti ea impellunt,
unum locum descendit. quare terra perpetuo manet, donec ad infimum
locum deveniat, quemadmodum iis vasis coutingit, quae
clepsydra nominantur, scilicet impedimentum. contingit enim, si quis
eius superius os occludat, ut per illud foramen, quod in fundo est,
nihil illius egrediatur, quod, antequam superius foramen occluderetur,
ab eo emanabat. posse autem clausum aerem magnum
pondus sustinere, ex aere in utribus clauso argumentum desumpserunt
et ex <multis> eiusmodi