Nos enim in universum de eis ut de corporibus et rebus, quae animo prorsus vacant, dubitamus; modo vero ratione qiiadam fruuntur, immo animata sunt; quod si ita est, mirum hoc certe nullo modo erit, ut ita se habeant, quemadmodum sunt.

Videtur enim in universum ei naturae, quae praestantissima est, perfectio ac bonum cum quiete ac sine actione et labore convenire, ei vero, quae huic proxima est, quamvis haec duo absque 26 inquil] 292a 14 et — est (27)] ita Al male: fort. vertendum est: et intellegentia rerum singularum ceterarum praestantior requiritur. 33 sunt et inveniantur scripsi: est et inveniatur codd. Al 34 corporibus et] ita Al.: om. oodd. 35 modo vero supplevi animata] inanimata codd. Al. 37 habeant et sunt] habeat et est codd. Al voluntaria actione non conveniant, unatamen tantum actione inveniri, f. 33r iis autem, quae longissimae absunt, ut opponerentur ceteris, pluribus; quae autem inter haec duo medium tenent, secundum proportionem se habeut. id quod iu humanis quoque corporibus animadverti licet, salubria euim corpora sine labore secunda valetudine perfruuntur, quae vero respectu sanitatis parum receduut, modico quidem labore sauitatem ipsam recuperant. et reliqua, quae hic afferuntur, manifesta existunt. caelestia igitur corpora eodem iure se habent. prima enim causa cum praestantissimo ordine bonum possideat, si omnino dici possit ipsam bonum habere, sed cum praestantiore ordine inveniatur, pulchritudinem igitur habere dicitur <sine ullo Ε;. atqui inhaerentium stellarum multitudo, quoniam ei proxima existit, proxima (inquam) non positione, sed potestate et vita, unico motu pulchritudinem habet; quae autem longissime absunt, pluribus; at quae inter haec medium occupant, pluribus quidem motibus, pro distantiae ratioue. deinde alium sennonem inducit: aut multa aut saepe recte efficere difficilius est quam pauca aut paucioribus rationibus. rursus, cum duo vel plura alterius nobilioris causa adipiscenda sunt, tum quod pluribus acquiritur, difficilius est, quod vero paucioribus, facilius. quare, cum ita se res habeat, consentaneum videtur, ut quod multa recte effecturum est, quibus sustinetur, maiorem mensuram requirat quam id, quod in se sustinetur. consonum est autem, ut maiorem mensuram requirat ex eo, quod illorum causa adeptio eius difficilior est. quare actio astrorum adinvicem talis existimanda erit, [qualis hominis est.] etenim hominis plures sunt actiones; multa enim [bona] cousequi potest; et eorum gratia, quoniam nempe multa sunt, quae quidem ad unam entelecheiam conducunt, dico nobilissimam eius perfectionem, quare multa operatur, necnon etiain alterius causa, ob perfectionem scilicet, atqui plures ac similes actiones, quae perfectionem praecedunt, ei auxilio sunt, ut dictam perfectionem assequatur, quae aegre habetur, quoniam pluribus rationibus acquiritur. cetera vero animantia pauciores quam homines actiones habent. quamobrem terminata quadam meusura distat, quod bonum est, cum orbata siut, ut, quod optimum est, assequi possint — etenim difficile est, ut acquiratur, quod pluribus rationibus acquiritur — quare ad id, quod bonum est, non accedunt, quo perfectio et summa acquiritur. in plautis autem 5 sine labore emendavi: modico labore codd.: brevi ambulatione Al 9 —motu (12) sic etuendavi: praestantissimum bonum possideat, consentaneum videretur, ut obsolute pulchr. habere diceretur: sed quoniam . . ordine pulchritudinem admittunt . . dicuntur Al 15. 16 pluribus quidem motibus Al: permultis mot. codd.: suspectum 16 deinde] quamobrem codd. Al. fort. deest aliquid. 26 qualis hominis est om. codd. exiguae actiones inveniuntur, quibus ad exiguam mensuram f. 33r ducuntur, ac eo magis, si una tautum actio in eis inveniatur. quod autem homo assequitur, (exempli gratia) unum est, quod optimum existit quodque a ceteris omnibus acquiri non potest; neque etiara a solo homine, sed pluribus aliis etiam cum eo requisitis. igitur optimum quoque unum est, quemadmodum retulimus, reliqua vero [omnia] ad id auxilium praestant, ac eorum quidem hoc optimo participat (hoc autem dictum | a nobis ac positum f. 33v est), illud autem, quod optimum est, omnino non assequitur, sed ad illud prope per pauca accedit, aliud vero fieri non potest, ut illud adipiscatur, sed satis ei est, si ad ultimum prope accedat. idque exemplo magis illustrat. ut si valetudo finis [ponatur], aliquis valet semper, aliquis atteuuatione, alter cum cucurrit, quidam dum aliud aliquid operabitur currendi gratia, quod sanitati antecedit, quamobremmotus, qui finem praecedunt, plurimi sunt; alter autem longe plurimum abest ac fieri non potest, ut sanitatem [assequatur], sed cum atteuuatione tantum relinquitur raaioremque gracilitatem adipiscitur. non itaque sanitatem, sed horum duorum alterum intendit, maciem quidem attenuationemve, ut mortem evadat, cum simile quippiam operetur. etenim optimus finis eius quidem perfectio est, ceterorum vero illorum sanitas, semperque ii meliore sunt condicione, qui propius ad illud optimum aceedunt.

Et quemadmodum in his, ita etiam in caelestibus corporibus haec conspiciuntur, atque eo magis, quo primo principio propiora extiterint. in hoc autem Aristoteles eo usque sermonem protelavit, quo usque ad terrae speculationem pervenerit.

Etenim prima causa optimum est ac sui ipsius causa existit, quamobrem nulla omnino actione indiget. actio autem semper in duobus ad minus cernitur, in eo nempe, cuius gratia aliquid agitur, et id ipsum, quod agitur gratia huius. ea. autem substantia, quae primae causae dignitate propinquior erit, unica actione optimum cousequitur, quae vero longe plurimum ab ea distat, pluribus, quae autem ultimo loco positae sunt, quoniam fieri non potest, ut banc perfectiouem consequantur, nee pluribus actionibus indigent, quare ea corpora, quae primae causae fiuitima sunt, paucis actionibus hanc perfectionem assequuntur, media pluribus, extrema autem, quoniam perfectionem adipisci non possunt, nec pluribus actionibus indigent.

Hic autem sermo unus existit et convenit, ut propositio praeillud 9 autem . . omnino non assequitur scripsi leni emendatione: partim . . vel habent vel Al 14 cum cucurrit et currendi gratia scripsi: tempore quo est et in gratiam eius quod fit codd. Al 16 plurimi om. codd. 20 cum scripsi: vel codd. Al 22 semperque — accedunt (23)] ita Al ex coniectura: codd. corrupti cedens subsequatur, dico, difficile est recte facere. Alexander f. 33v autem non sic eum iutellexit, sed ut sermonis principium illum accepit. quave si alter sermo per se extitisset nec ut pars unius sermonis sumeretur, igitur invicem contrarii extitissent. in primo namque sermone asserit ea, quae optimo propius accedunt, unica tantum actione suam perfectionera adipisci, et quae longius distant, quo longius ab eo distant, eo pluribus motibus indigere; in secundo vero sermone ait, ea, quae optimo propiora sunt, pluribus quidem actionibus optimum finem consequi, quemadmodum plautae. nonne igitur a germana hnius sermonis intellegentia deficit Alexander? omnino itaque consonum est, ut hunc in modum intellegatur, siquidem id convenit ei, quod in huius sermonis fine attulit. ait namque: ob eam causam terra omnino non movetur, quae autem prope sunt, paucis quidem motibus cientur, et reliqua, quae hic ab eo in medium afferuntur. hoc ex his perspicuum evadet; dicimus enim terram, quae corporum omnium ultimum existit, cum ad perfectionem pervenire non possit, omnino quidem non moveri, primum autem caelum uno motu id statim cousequitur, ilia vero, quae interiecta sunt, pluribus quidem motibus.

Deinde ad secundam quaestiouem dissolveudam progreditur. ea autem talis erat, cur primus orbis inhaerentes omnes stellas moveat, unusquisque vero ceterorum orbium non moveat multas stellas, sed plures orbes unam tantum vagantium stellarum moveant? haec autem dubitatio duplici ratioue dissolvitur, quarum altera hinc potissimum elicitur, quoniam videlicet primi orbis vitae principium, poteutia eiusque couversio ceterorum orbium vitae principiis, quae orbium animae sunt, multo antecellunt. rationi etiam cousonum accidere videtur, ut vita ac poteutia illius orbis ceteris paestantiores existant, cum ille, quatenus unus est, divina corpora, veluti steilas, moveat, plures vero orbes [unicam tantum cieant stellam; uuamquamque enim vagantium stellarum plures orbes movent.] ex iis igitur, quae posita sunt, credibile fit primum orbem vita ae potentia multo reliquis praestare. insuper ex hac etiam ostensione fatentur rationem, propter quam primus orbis plures stellas moveat, nec non etiam unica stella pluribus his motibus moveatur, couseutaneam esse; nec erat aliqua species illius demonstrationis, quae διάλληλος appellatur, quando videlicet ignotum per ignotum demonstratur. sermo 1 difficile] 292a28; cf. Averr. 141 M et Simpl. 485,8. rede facere enoendavi: ut tanquam primi sermonis pars subsequatur, siquidem aegre admodum praecedere potest AI male 9 plantae] conicio homo 18 id—sunt (19) Al duce Arist.: codd. 24 moveant scripsi: moveat codd. Al 32 unicam — movent (33) om. codd. enim, in quo dicebatur primum orbem plures stellas movere ac f. 33v ceterorum orbium pluribus vagantium stellarum unamquanque cieri, locus est, quem ipsi fatentur. hoc autem omnino contingit, quoniam primi orbis vitae principium multo ceteris autecellit.

Quod autem rationi consonum sit, ut ita res se habeat, hinc profecto osteuditur, nempe cum dicitur primum orbem plura divina corpora movere, nec non plures orbes unam vagantium Ι stellarum ciere. hac igitur de causa unus orbis f. 34r plura astra movebit ac plures orbes unam stellam ciebunt. et praeterea, quoniam sphaerae, quibus vatantes stellae infixae sunt, multa movent corpora, siquidem eiusmodi sphaerae a multis sphaeris continenetur, qua de causa motus eius, quod movetur, non est ita seusui conspicuus; siquidem sphaerae mediae in causa sunt, ut motus, qui ab unaquaque earum extenditur, ad vagantem stellam in citimum orbem perveniat. unaquaeque enim sphaera, quae eas continet, proprium hahet motum; inveniturque in omnibus vagantium motibus communis quasi operatio, quae caelestis est, supra motus harum sphaerarum, quae quidem non permittit, ut motus unius cuiusque sphaerae, quae reliquis mediantibus vagantium multitudinem continet, semper illis subiaceat, sed ipsa per se huic sufficit; ipsa enim finiti motoris vim adipiscitur. hic est litterae intellectus. in hoc autem non videtur Alexander recte sensisse, siquidem ficta quaedam, aliunde adsumpta, suae explicationi adiecit.