Et quoniam Aristoteles iu hoc iuxta doctriuae indagationem procedit ac medium sumit, ab eo errore tuetur sese, qui ex nimia indagine eiusque stultitia coutingit; qui cam terminum validiorem non inveuiat, quem contendat, ea tautum prosequitur ac ponit, quae secundum kmnanam potentiaui esse videntur. dicimus euim naturam semper facere eorum, quae fieri possunt, id, quod ceteris praestantius optimumque existit. quibus id sane intellegi volumus: etenim ante et pone in caelesti corpore iuveniuntur, 003E; dextra etiam et sinistra pars, ut ante dictum est, in eo dextra autem ea caeli pars est, quae orientalis appel- latur, prior vero ea dicitur, quae supra capita nostra supraque terram ipsam consistit. prior autem eius pars posteriore praestantlor existit, quemadmodum in recta linea superior locus iuferiore honorabilior. uatura autem semper redit moveutrque ad id, quod nobilius, et ad praestantiora eorum, quae fieri possunt; quare consonum est, ut huius corporis motus in priorem partem feratur. caelum autem priorem partem habere, ipsaquidem quaestio declarat; conveuit autem, ut eiusmodi quaestio 11 praecedente] cap. 4. 14 et seq. cur . . addidisse . . vel (16) . . vel ut (17) adieci 24 qui — videntur (26)] qui terminum non invenit, ut de ea disserere possit. nunc autem ea tantum dicenda ac ponenda sunt, quae humanae mentis capacitatem minime egrediuntur Al imitans verba Aristotelis (p. 288, 1) νῦν δὲ τὸ φαινόμενον ῥητένον 30 cum siipplevi antel cap. 2. explicetur. at nulla ratione explicari potest, nisi quia in partem f. 28 v praestantiorem nee non priorem <πρότερον> vertitur. ut id ob banc causam accidat, quoniam nempe in praestantiorera partem movetur; eteuim solutio eius, quod quaeritur, est, quod haec pars prior <πρότερον> existit, ac natura liauc natura enim in id, quod praestantius est, commigrat. et quemadmodum motum simplicem movet, quoniam eiusmodi motus prae- stantior est, itemque incessahilem, ita in nobiliorem ac praestan- tiorem partem defert; prior autem pars <τὸ πρόσθεν> ceteris nobilior ac praestantior est.

Deinceps vero demoustrationem indagemus, eur caeli primi motus, nempe motus inerrantium stellarum, aequabilis sit. in corporibus enim, quae subter sunt, videlicet in iis stellis, quae vegantes sunt, plures iam motus in unum convenerunt; unaquaeque enim vagantium stellarum plures motus babet, quorum causa evenit, ut in illis diversitas appareat. buius autem caeli motus aequabilis est. si enim non aequabiliter movebitur, sed inaequabiliter: quoniam omnis motio, quae iuaequabilis est, turn constantiam babet, turn vigorem, turn remissionem — est autem vigor eius, quod movetur, summae velocitatis terminus; remissio autem retardationis eius finis est; constantia vero illud incrementum existit, quod in borum duorum medio consistit — ergp primi caeli motus ista x003E; habebit. vigor vero in iis, quae naturae vi cieutur, in motus principio medio que fit, in iis autem, quae contra naturam sunt, summus vigor in principio tantum Ι apparet; solvitur enim ac f. 29r finitur eius motus, quoniam naturam rerum egreditur ac de earum essentia non est, et ob banc causam violentus etiam motus dicitur. ac caeli quoque, cum natura sit, si motus iuaequabilis sit, vigor illius motus erit, vel unde incipit, vel in medio, vel quo pervenit; sed caelum principium motiis tempore non hsibet et ob banc causam nee medium nee finem sortitur, praetereaque nee forma, vel loco, quem secet — etenim locus non est, sed cobaerens magnitude et infrangibilis, boc est angulorum minime capax, cum circulus et globus sit — : inaequabilis igitur eius motus non est. ceterum per unde initium motus, per quo terminum, per medium autem medium motus intellegimus. natura autem summum motus vigorem plerumque in fine tantum praestat; terra enim ex sententia Aristotelis, cum e sublimi versus medium descendit, quo propius ad medium accedit, 2 vertitur] vertuntur codd. Al : quia ex sui ipsius partibiis, quae in ipsum vertuntur, priores, ceteris praestantiores existunt Al ex coniectura. 11 primi emendavi: nobilior codd. Al 23 ista — habebit emendavi: si ita se habeat Al 24 m motus — fit] exspectes: nee in principio motus nee in medio est, sed in fine; sed coll. 1. 29 et p. 105, 4 fort, corrig. vel fine 35 medium (alt.) Al: veritatem codd. τὴν οἰκείαν?) eo velocius movetur, ad nos autem coutrario iiiodo se liabet; ac f. 29r similiter etiam ea omnia, quae locali motu feruntur. ea autem, quae motu praeter natuvam moventur, contrario quidem modo quantum ad motum se habent. atqui in ceteris naturalibus motiouibus, qualis accretionis raotus est, corpora (luidem in medio esse eius, (piod movetur, extremam motus celeritatem liabeut; sed quae generationis motu moveutur, omnino quidem in motuum eorum fine summam motus celeritatem nanciscuntur, et ita tncnsitus erit ad id, quod melius est, donee momento existat. porro, inquit, ea corpora, quae in latus moventur, quemadmodum sagittae, quae iaciuntur, in medio motus vigorem habent. est autem id in animalibus perspi- cuum et mauifestum, quae in latera moveutur, quorum quae volant teloque (?) petuntur, in medio celeritatis vigorem habent potius quam vel in principio, vel in fine, atqui iu similibus <sermonibus> , quamvis vere quidem comparatioue, non autem proprie dicantur, nee sint quemadmodum ii, quibus haec proprie insunt, sed per abusionem, finis spectetur oportet. eum enim facile persequimur, prout quidem relinquitur, dum ea ratione illum perceperimus nostraque imaginatioue ante contemplati fuerimus, quemadmodum in praecedente sermone res se habet; ibi enim ea ratione caelum rotunda figura praeditum esse dixit, quoniam eius motus ceterorum motuum mensura existit; Aristotelisque sermouis maior pars banc sententiam complectitur.

Nee non demonstrative ordine aliam super hoc rationem adstruit hoc modo. si caeli motus inaequabilis esse posset, inaequa- bilitas motus proficiscatur uecesse est vel ab eo, quod movetur, vel ab eo, quod motum affert — siquidem omne, quod movetur (ut in Physicis explicatum fuit) ab aliquo movetur — vel ab utroque. sed eius, quod movetur, fieri non potest, ut motus inaequabilis sit; caelum enwi docuimus immutabile esse corpus, ortus interitusque expers et simplex; multoque magis propter id, quod motum affert, motus laboriosus esse non potest; simplicior namque est ac in reliquius etiam praestantior. nqque propter utrumque motus inaequabilis esse potest; alioquin qui fieri potest, ut ambo commutentur, si neutrum eorum commutationis capax existit? igitur caeli motus inaequabilis esse nullo modo potest.

In hoc autem sermo perspicuus est. ceterum ad huius vertatem persuadendam tertia quoque ratio hoc ordine disponitur. si 1 ad nos — se habet Al: minime vero e contrario codd. 8.9 erit — existat] fort, verteudum: x003E; erit x003E; potius, quando momento existit. 9 inquit] a 22 τοῖς δὲ ῥιππουμένοις 12.13 — petuntur conieci : quae autem pulsionis aut proiectionis pulsu agitantur Al male 18 —fuerimus (19)] ita Al commenticie: conicio quein cum perceperimus, in his nobilior ineril vis. 28 Physicis VIII 4 32 laboriosus suspectum. primi caeli motus inaequabilis extitisset intcrduniqiio celerior f. 29r esset et interdura tardior, id profecto erit, vel quando totus vel quaudo eius partes commutantur. (Aristoteles autem per partes motus, partes eius, quod movetur, nec non etiam per caeli partes, inerrantes stellas intellexit). vel [itaque] totum, ut dictum est, vel eius partes mutantur; sed totum non mutatur, quemadmodum explicabimus, neque etiam eius partes mutabuntur. eius autem partes mutahiles non esse ostendit comparatis observationibus, quae in speculis factae sunt inde ab antiquissimis temporibus; miniine enim hoc testantur, eas in ullo temporis iiitervallo aliani partem habuisse diversam ab iis, quas nunc habent, atque omnino vel in minima quavis re ab ea constitutioue unquam commutatas esse, in qua nunc existunt. nec vero fieri potest, ut totum aliqua ratione mutetur; uniuscuiusque enim rei mutatio et remissio ex duplicitate diversitateque nascuutur. etenim si mutatio fiat in id, quod ignobilius est, earn profecto ex imbecillitate nasci perspicuum est; quin immo etiam si in id, quod praestautius est, mutatio fiat, siquidem ex illius imbecillitate accidit, ut in iguobili exstiterit; quodsi commutatur, id eo plane iure ei contingit, quo illi evenire solet, quod ad senium commutatur. itaque si toti quoque transmutatio accideret, ea profecto ex debilitate ac virium lapsu cxoreretur; imbecillitas autem ac virium lapsus praeter uaturam sunt, porro dixi, imbecillitatem praeter naturam | esse, quemadmodum senium in animalibus f. 29v nee non etiam is morbus, qui phthisis appellatur, ac praeterea visus hebetudo atque eius amissio. etenim animantium consti- tutio ex rebus, quae inter se difenmt quaeque locos specie (f) contrarios tenent, diversitatem in animantium corporibus efficit. terra enim in animalibus superiorem locum tenet, veluti ossa, ignis autem inferiorem, quemadmodum sanguis caliditasque, ita etiam et reliqua. quare iure imbecilla evadeut nee uno eodemque modo coustiterint. at quoniam fieri in illis non potest, ut cum remissione consistant, desistunt ac quiescunt eorumque remissio et status ex imbecillitate illorum contiugunt. si igitur in primis corporibus, scilicet caelestibus, nihil est, quod naturae adversatur — simplicia enim sunt et ob banc causam impermixta et compositionis expertia existunt, nec extraueum locum occupant, ut in proprium convertantur, nec quidquam eis est contrariura — profecto nee imbecillitatem nec remissionem nee quietem contingunt. quodsi 5 vel [itaque] fort, emend, dico totum] sc. caelum; Al hie et in seq. totus 8 comparatis ex coniectura 10 parleni] exspectes διάστασιν 13 totuni] omnes Al 14 duplicitate] conicio debilitate 20 — exoreretiir (21) emendavi: quod quidem. si commune univcrsaleque ficerit, cum transmiUatione eveniet, quae ex imbecillitate ac virium lapsu exoritur Al 22 porro dixi Al ex coniectura falsa: codd. corrupti 33 si igitur emendavi: etsi codd. Al illorum motus nee remissionem nec requiem recipient, ita neque f. 29v iutensionem ueque incrementum admittent; intensio enim eius, quod lemissum est, intensio cxistit, et remissio intensionis causa fit. his itaque minime existentibus neque etiani inaequabilitas illorum causa oninino erit.

Idem praeterea alia etiam ratione doceri potest, [non enim est hoc consentaneum] id, quod motum affert, infinito tempore potuisse et non potuisse contra naturam et alio infinito tempore secundum naturam et, at dicatur in universum, potuisse et non potuisse. ut hoc autem apertius nobis diluceat, hoc pacto se habere dicimus. si primi orbis motorem speculemur, fieri non poterit, ut iuaequabilitas in motu deprehendatur; iuaequalitas enim eius, quod motu cietur, intensione et remissione omnino fit, cum videlicet moveutis vis remittitur intenditurque. si itaque motus caeli (quod semper movetur) inaequabilis extitissct, igitur vis etiam moventis imbecillior validiorque semper redderetur. cum autem imbecillitas praeter naturam sit, vis autem secundum naturam, id igitur, quod motum aftert, infinito tempore ac semper contra naturam ac secundum naturam esse inveniretur atque posse et non posse; sed disseutaneum est (ut antea monstravimus) quod infinitis temporibus multorum vires habet, ut sit in hoc aequale ei, quod secundum naturam existit. etenim si caelum iuaequabiliter moveri posset, hoc eveuiret, aut quando infinito tempore distrahitur motus ac intenditur, ut aliquis cUcat, ad hoc usque tempus ac totum reliquum tempus in infinitum magis magisque semper remittitur, ut insit ei ad hoc usque tempus unica intensio atque ab hoc tempore ad illud reliquum tempus unica remissio, aut quando eius motui liorum duorum alterum tautum inest, intensio videlicet aut remissio, absque eo, quod ex uno in alium transferatur, sed semper tautum intenditur nec ullo modo remittitur, aut tertiomodo esse poterit, videlicet cum quaudoque intenditur et quandoque remittitur, at fieri non potest, ut eius motus ullo pacto inaequabilis sit. ipsum autem duos modos simul infinito tempore habere, hac ratione rtfutacit, siquidem fieri non potest, ut uuum idemque immensis temporibus multorum vim habeat et, quod a natura alienum est, ei, quod naturae aptum est, aequale existat, ac ita (quemadmodum inquit Alexander) vel hoc secundum naturam, vel illud contra naturam minime erit, si pari tempore sint. compertum siquidem minime habemus neque ab aliis fuit nobis relatum, ut, quod naturae aptum est et quod ab eadem alienum existit, pari tempore sint; sed omnino deprehenditur 6 non — consentaneum (7)] ita Al duce Aristot.: om. codd. 8 ante contra aliquid excidisse videtur 20 antea] lib. I, cap. 12 24 —docat emendavi: quemadmodum si dixerimus hominem . . semper intendi Al 38 compertum — sint (40)] ita Al: codd. corrupti 40 sed . . deprehenditur emendavi: tametsi . deprehendatur codd. Al id, quod secuudiim luiturain est, loiigiore tempore (luain id, ([uod f. 29v contra naturam existit, perdurare. non enim si quispiam per universum eius vitae curriculum morbo aliquo laboraret, tum morbosa illa dispositio potius secundum naturam illi inesset, tametsi hoc varum existat, cum ceteri homines longiore sanitatis quam valetudinis coustitutioue serventur. atqui consonum est, ut, quod secundum naturam est, mutetur atque segregetur a forma rei et ab habitu sibi proprio, nou temporis longitudine, quemadmodum sanitatis ac valetudinis dispositio. etenim ita est in eo, quod praeter naturam illorum existit, etsi toto suae vitae tempore quispiam aegrotaret. quare hac quidem ratione prima positio de medio tollitur.

Secunda vero, quae ponit ipsum | semper tantum intendi, f. 30r vel semper tantum remitti, hoc pacto destruitur. omnis euira motus finem ac terminum habet, ex eo, quod in quietem finitur, vel sibi sufficiens semper convertitur; motus enim ex aliquo in aliud fertur. quod autem infinito tempore intenditur remittiturque, hiuc notum existit.

Id vero, quod quovis motu terminate ac minimo tempore ac maximo tempore movetur, eius motus terminabitur, si hac continuitate moveatur. exempli gratia inveniatur tempus aliquod (maximum), ita tit in maiore, quam illud sit, haec trabs excidi non possit, si eius excisio continua erit ac nulla in ea requies extiterit; similiter etiam si quis ambulet aut fides pulset. quare si quis in statu caeli minimum quodvis tempus accipiat, ita ut in breviore, quam illud sit, caelum moveri nequeat (siquidem in eo motus aliquis deprehendatur, quo celerior incitari non possit; alioquin breviore, quam illud sit, tempore moveretur) quae cum ita sint, fieri etiam uon poterit, ut caeli motus in infinitum intendatur; et ob hanc eaudem causam nec infinite tempore remittitur.