Verum quod intendit, id profecto est. asserentes si mundus principium et causam non babuerit, ut ita se babeat, omnino mucum 11 cum— consistat (13)] ita AI: codd. corrupti 18 si prius et seq.] interpretatio 25 commutari addidi: causam habet, necessario sic se habere oporiere Al 36 asserentes et sq. codd., quae vitiis scatent; fort, vertenda sunt: asserentibus miindum principium et causam minime habuisse, ut ita se habeat, necessario dicendum est, eum esse immutabilem. quamvis vero ea, ex quibus mundus est conflatus, prius ita non se habuisse non dicant, si postremo in ipsa generatione id fiet, hoc perfectionis in eo statueris. tari non potest, quamvis ea, ex quibus muudus est confiatus, f. 16v aliter prius se habere posse nou dicant, si penes eoriim generatio- nem deiuceps erit, hoc perfectiouis eum statuimt. itaque haec, quae aliter prius, quam nunc sunt, se habebant, sic se habebunt semper, quemadmoduni erant, nee fieri potest, ut ilia secus se habeant, quam nunc sint; quodsi ex eis quippiam fuerit geueratum, palam est igitur, ea aliter se habere potuisse iiec semper ita habere; uon enim ex eis quippiam geuerari potuisset, nisi hac ratione se haberent. verum si eo uunc se habeant mode, sicuti prius se habebant, ut aliter quam sint, habere non possint: qui igitur fieri poterit, ut ex illis mundus generetur? verum si fieri posset, ut aliter se haberent ea, quam nunc habeant, et hac potissimum ratione ex illis muudus esset innovatus, quoniam scilicet duas haberent potentias, quarum una ita nunc se habent, altera vero secus antea se habebant: cum iudifferens sit ad has duas potentias, et ex hac in illam transferatur, poterit ergo vicissim ex ilia in banc denuo commeare. quare convenit, ut tunc mundus generetur, cum ex ilia in banc procedit, cum vero ex hac in illam proficiscitur, iterum dissolvatur, idque multotiens contigerit atque in infinitum progredietur, vel contingere poterit. quodsi ita est, mundus igitur incorruptibilis non erit, neque si iuteritus illi accedat, dum in aliam dispositionem commigrat, neqtie si non conimigret, sed aptus sit ad commigrandum, f. 17r cum eiusmodi potentia praeditus sit.

Cum haec autem Aristoteles dixisset, possent nounuUi illorum sententiae patrocinari, qui mundum generatum esse pronuntiaut (cuius sententiae Plato fuit) dicentes omnino quidem secundum alterum divisiouis membrum non dicitur mundus esse innovatus, nempe si ex iis quidem generatur, quae fieri non potest, ut aliter quam prius se habeant, antequam mundus generaretur. hie enim sermo destruit sese. qui enim fieri potest, ut ex huiuscemodi rebus mundus constituatur? verum id asserimus (iuquient) secundum alterum divisionis membrum, ut mundus videlicet ex iis rebus genitus sit, quae prius quomodolibet se haberent, poterant delude aliter se habere, dixi quae prius quomodolibet se haberent, non iutellegens per hoc prius, quod est ad aliquid, veluti relativum, quod in elemeuto est; etenim nihil prohiberet, quin duae res simul tempore esse possent, quarum altera antiquior altera imaginari potest, veluti trahens attracto, effectu causa ac filio pater. quamvis enim in his noster sermo prius non recte procederet, ipse tamen si ad id, quod hie intendimus, redigatur, perspicuus erit; quamobrem non est, ut maiorem de nominibus curam habeamus. aiunt itaque, cum dicimus mundum ex iis rebus esse genitum, quae 4 post sunt add. codd. Al: vel sunt futura piius hoc pacto se habeaiit, omnino quidera nobis necessario non f. 17r evenit, ut dissolutae cum essent prius, potentiam haberent ad dissolutionem ipsam. eteuini dicimus miiudum ea dispositione esse innovatum, qua cousisteve quidem potest, verum eiusmodi potentiam duobus de illis simul dici modis hoc pacto non asscveramus, nempe fieri posse, ut cousistaut ac simul etiam dissolutionis potentiam habeant, quemadmodum nos obligavistis. at quoniam unam potentiam habent, qua eonflantur coustituunturque, vel forniam aliquam veci- piunt, aut quippiam simile, ideo sic constitutae mauent. verumtamen, quod illis inest, ut congregentur, hoc est cousistant, ad constitutionem potentia existit. coag-ruum est ergo, ut eiusmodi potentia non terminato quodam tempore, sed perpetuo in illis inveniatur. nos enim eas non dicimus eam potentiam non habere, qua omnino perpetuo remaneant, sed eiusmodi potentia pricatas manere, qua illis coutiugat, posse in primam eorum dispositiouem reverti, quemadmodum iis usu venit, in quorum proprio termino est, ut formam aliquam induant, vel alio quo- piam modo afficiantur; sed hoc profecto iis non contingit, nisi quia uatura sua parata sunt, ut haec suscipiant. quare convenit, ut duas habeant potentias, quarum una est dispositio ac receptio, altera vero rei adeptae perpetua conservatio. qtiasi quispiam diceret, ferrum duas habere potentias, unam scilicet, antequam candens evadat, qua igneam caliditatem adipiscitur, alteram vero, postquam candens evaserit, qua igneam caliditatem perpetuo couservat, tertiam potentiam non habet, qua ex ignea ilia caliditate in frigiditatem proficiscatur.

Etenim id omne, quod in potentia est, non potest ex se ad actum devenire; convenit autem, ut ad actum deducat id, quod hac ratione in potentia est, altera duarum potentiarum, vel creator, vel forma, vel aliud quippiam; quod postquam fuerit in hoc, id conservat, quod iam in actum devenit; potentiam enim habet, ut sic possit semper servare ; non enim aliquid iuvenitur, a quo e propria, qua nunc est, dispositione commutari queat. summus etenim creator, quatenus creator est, id efficere non poterit, neque etiam potentia poterit se ipsam transmutare. cupreum enim idolum si ab aurifice ex idoli materia in aliud quippiam non commutetur, non cuprum, sed idolum extiterit, nee rursus in cuprum transmutabitur. quamobrem convenit, ut dicamus vel materiam ex se moveri ac se ipsam transmutare ab ea dispositione, in qua erat, postquam 1 omnino—evenit] id taniuin nobis nee. evenit codd. 3 ea dispositione—postest] ex [bus] esse genitum, quae hoc pacto se habere possunt codd. 4—11 ita Al commenticie: lectio codd. est corrupta 18 sed—contingit] ita Al: om. codd. 22 ferrum suspectum 35 cupreum enim idolum] scripsi, cuprum codd. formam accepit, in priorem dispositionem, vel si ab alio tautum commutari f. 17r possit, non esse aliqiiid, quod earn transmutet, donee in primam eiiis dispositiouem transferatur, revertatur.

Haec autem omnia convenirent, si a tempore determinato mundi geneiationem iuitiuni duxisse affirmavissemus. atqui uos di- eimus mundi generationem principium non habere, sed eum genitum concipimus, quatenus ex pluribus secundum esse diversis rebus innovatur, cuius partes <cum eo> couveniunt. at ex hac sententia quonani modo sequitur, quod mundus dt corruptibilisf dicimus namque, materiam in universum formam induisse, ac ita corpora innovata esse, sed non dicimus ipsam bac ratione trausmutari, ut in ea tandem forma non inveniatur, quamvis etiam dicamus recipiendi potentiam illi inesse. non enim eorum, quae afficiuntur, aliquid deprehendimus, quod partes eius tempore diverso, partibus ipsis non existentibus diversis, suscipiat; dicimus namque materiam suscepisse formam cum singulis eius partibus, non tamen hac de causa in ea fieri posse asseveramus, ut secundum se formam cum singulis eius partibus Ι non recipiat.

Atque in universum, cum generatio diversis modis dicatur, consonum erit, ut eorum, quos hoc nomen significat, alii multi modi de mundo dici possint, quorum imum de eo praedicat, nempe compositionem in id, quod earn recipit.

Praeterea Aristoteles deinceps commemoratos hos sermones refellit illorumque absurditatem apertissime demonstrat. etenim, utcunque concesserat dicentibus mundum hoc modo genitum esse, hoc est tempore minime generatum, sed discendi causa vel quavis alia simili ratione <se hoc dicere>, nihil proficiunt, tametsi hunc sermonem asseverent, quin pessimam rationem protulerunt. quamvis autem suppo- namus eos eo modo, quo Ipropriam sententiam explicabant, errasse, verum cum di cant mundum tempore non esse generatum, consen- taneum non est, ut mundum <tempore> esse genitum fateri at videamus (quaeso) quanam ratione eo etiam modo, quo de mundi ortu loquuntur, illi erraverint. dicunt enim, se ipsos de mundo dixisse, genitum eum esse, quamvis genitus non sit, eo modo, quo geometrae figuras ponunt, discendi causa, geometrae namque dum cubum (exempli gratia) in sex quadrata resolvunt, eorum com- positione cubus ipse innovatur; cubus vera uhi compositus est, ea ipsa complectetur, quae sunt eius partes, ita ut simul cum eo existant. dicit: at vero mundi generatio non sic se habet, quemadmodum isti dicunt; cubi etenim quadrata minime opus habent, 7 secundum esse] specie Al. 21.22 unum—recipit] ita b: ia a per homoeoteleuton aliquid excidit: unus concretio compositiotie existit Al. ut ad primam illorum geuerationem altera generatio sequatur, f. 17v ueque ad ciibi innovationem intereunt, sed una cum cubo sunt, et hac de causa illorum seuteutia, ipsa quasi discendi causa gene- rata did vel quatenus ipsorum generatio mente concipiatur, recte procedit. ad ea autem, quae de mundi ortu isti protulerunt, ante et post, temporis particulae, omnino consequuntur. ex iis enim quae inordinata erant, nunc vero ordinata facta sunt, mundum compositum esse affirmant, simul autem inordinatum esse et ordinatum, quemadmodum superficies sunt una cum cubis, idem esse potest, sed ordinis privatio tempore praecedit, cumque ordo inno- vatur, ordinis perturbatio evauescit, ex cubi vero generatione, eius superficies minime toUuntur. inter ordinis vero perturbationem et ordinem generatum invenitur; etenim ante geueratura, ex ordinis privatione transitus innovatur. cubum autem superficiesque nihil omnino intercedit, superficies namqiie in cubo deprehenduntur. cum itaque dicant generationem hoc pacto se habere, ac fieri in ea non possit, ut hoc iure simul absque tempore sit, convenit ergo, ut mundi quoque generatio absque tempore non contingat. hiiic autem forte quispiam occurret inquieus, cum dicimus mundum ex ordinis perturbatione esse innovatum, id profecto non asserimus, quatenus ordinis perturbatio antiquior sit, sed quatenus universum, totum ac perfectum existat, atque ex ordinis privatione et ordine simul perficitur; veluti si quispiam diceret aer perlucidus omnino quidem ex eo, quod luce non perlucet, perficitur. cum autem dixisset <ex eo quod luce> non perlucet, noluit profecto asserere, quod aerem, qui perlucet, ’aecedat, quoniam propria eius natura non sit, quod illuminari potest, neque etiam illuminatum, sed quod illuminari potest simul cum illuminato invenitur, quamvis natura sua minime luceat.

Itaque nos de corporibus quoque dicimus, quod ex nuda atque a qualitatibus seiuncta materia innovantur, quamvis eiusmodi materia simul cum illis inveniatur nee earn esse antiquiorem dicimus.